Comentum super Dantis Aldigherij comoediam

Google

This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct

to make the world's books discoverablc onlinc.

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr.

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc

publishcr to a library and fmally to you.

Usage guidelines

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying.
Wc also ask that you:

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for
personal, non-commercial purposes.

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.

About Google Book Search

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb

at|http://books.qooqle.com/|

p

WM

!

SBiiip

^4iSiP

t^^

U^rancis (Tabot Jmneli

JOANOFARC

HARVARD COULEGE UBRAKV

"

i

f

OOMENTUM

811 PKB

DANTIS ALDIGHERIJ

COMCEDIAM

TOMUS PrIMUS

Inf. I-XVII.

PUBBLICATO A FlRENZE

iL XII Maggio MDCCCLXXXVII

SCUOPKENDOSl LA FACCIATA DEL TKMPIO

Di Santa Makia del Fiore.

0

BENEVENUTI DE RAMBALDIS

DE IMOLA

COMENTUM

SUPKR

DANTIS ALDIGHERIJ

COMaU)IAM

NUNC PRIMUM INTEftRE IN LUCfiM EDITUM

SUMFriBUS (UIILIKLMI WAKHKN VKRNON

CURANTK ikam l'IIII,ll'PO LAaiTA.

TOMUS Primus.

FLORKNTI^],
TYPIS G. BARBl^RA.

MDCCCLXXXVII.

^/./■^2.?-
h

• • ^ ■

;.>•.) ■■

\ '■ i. ' ^- • .

/

y- • y ^

^t

■"^:.

<^jz:- 3^".

PREFAZIONE.

I

L C!ommcDto latino di Benvenuto da Imola su la Divina
Commedia — il piu dotto indubitatamente de' commenti ela-
borati nel secolo di Dante, ed il meglio fornito di notizie sto-
riche intorno alle persone ed agli avvenimenti ricordati nel
Poema — vien fuori per la prima volta nella sua intcgrit^, piu
di dnque secoli dopo che 1* Universita di Bologna in vit6 Y Au-
tore a leggervi pubblicamente il divino poema.

Rimasto manoscritto nelle Biblioteche, il lavoro deir Imo-
lese fu la fonte alla quale non pochi de* commentatori poste-
riori, ed in ispecie il Landino (^)» attinsero largamente. Qwb
nt^ier laudali scriptores congessere, osserva il Muratori, ut Aldi"
gheriano poemati lucem adferrent, omnia fere delibata fuere ex
ejusdem BeneveniUi Commentariis instis, quamquam fatentem ne-
minem habeamus, se iUius scrinia expilasse (^). Ne ritrasse anche
molto Talice da Ricaldone, il cui Commento latino» compiuto
nel 1474» d stato recentemente edito per ordine cd a spese di
S. M. Umberto I. Lo awertirono prima il professore Renier,
e poi il cav. Vincenzo Promis e Carlo Negroni» i quali pre-
sero cura di sifiatta accuratissima e magniGca edizione. II Ta-
lioe per6, a differenza degli altri commentatori, mostr6 di aver

(') Veggui appresso pag. xxi, ci6 che ne dice il Claricio.*
(*) AniiquUalei Italiem Medii jEvi, Mediolani, 1738, tomo I, pag. 10S9. Ex-
cnrpta HUioriea ex Comm, m$$, BenevenvU de Imola etc.

L a

YI PREFAZIONE.

Benvenuto in grande stima, e nel Canto VII del Paradiso lo
cit6 come versato nella scienza divina (^).

£ ben vero che nel 1477» co* tipi di Vendelin da Spira
ed a cura di Cristofaro Berardi da Pesaro, fu stampata la Dt-
vma Commedia con un Commento italiano attribuito a Benve-
nuto, e molti credettero che tal si fosse ; a segno che gli Ac-
cademici della Crusca lo allegarono per testo di lingua come
opera di Benvenuto, Gnch^ avvedutisi dell* errore cessarono
di avvalersene nella quarta edizione del loro Vocabolario (^).
Quel Commento era di lacopo della Lana, e venne di poi ri-
stampato in Milano nel 1865, e nuovamente nel 1866 in Bo-
logna» per cura del professor Luciano Scarabelli.

L*importanza del lavoro di Benvcnuto non isfuggi all^acuto.
ingegno di Ludovico Castelvetro, il quale aveva fermato di farlo
stamparc da Giunti, avvalendosi di un anlico Codice ch*era
presso i canonici della Cattedrale di Rcggio neirEmiiia, Co^
dice dipoi smarrito (^) ; ma le sventure sopravvenutegli, aven-

(*) Xa Commedia di Dante Alighieri col Commento inedito di Stefano Talice
da Ricaldone ptAblicato per cura di Vincenxo Promit bibliotecario di S. M, e
di Carlo Negroni socio della R. Commissione dei testi di Hngua, la Torino coUe*
stampe di Vincenzo Bona, 1886, in fol., p. i51.

(') F inita e lopra dclinclito et di^ o

dante alleghicri Fiorentin poeta

lacui anima sancta alberga lieta

oel ciel sercn ore sempre il fia Tifo
Dimola benvenuto mai fia priTO

detema fama che sua mansueta

lyra opero comentando il poeta

per cui il texto a noi TtellectiTO
Cbristofal Berardi pisaurcnse detti

opcra c facto indegno correctore

per quanto intese di quella i subietti
De spiera Tendelin fu il stampatore

del mille quattrooento e settantasetli

corroTan glianui del nostro signore.

U Maittaire, Annales Typographici, t. 326, nc rcgistra ancheuna preoedenla
edizione di Milano, 1473, per Antonio Zaroto; ma nestun bibliografo aTeodola
mai Teduta, il Batiues ritiene che si scambi con 1* edizione del Petraroe dello
stesso Zaroto intrapresa in queU' anno. BibUograpa Danteeech I» pag. 18.

(*) MuRATORi, Vita del Castelvetro, toI. V, pag. 74, 75. — TnABOSCBi, BibUoL
Modan,, toI. V, pag. 76.

PREFAZIONE. YU

dolo obbligato ad esulare ed a finire i suoi giorni in Ghiavenna
nel 1 571, gliene impedirono la progettata pubblicazione (^). D'al-
lora ih poi il Commento per circa due secoli and6 quasi di-
menticato ; e non d a maravigliarsene quando ben si consideri»
che in questo stesso periodo» dalla fine del XVI alla meta del
XVIII secolo, lo studio del Divino Poema fu pressocche ab-
bandonato. U Muratori finalmente» scorto il merito storico di
quel lavoro, ne pubblic6 nelle sue Antiquitates liaUcw quelle
parti» che si riferivano allo scopo della sua opera. Mihi placuit,
egli scrive nella sua prefazione alle Excerpta^ ea tantummodo
$eligere, quce ad mores, ad ritus, ad historiam seculi prcesertim d^
dmi tertii et subsequentis pertinent (^).

Sebbene le Excerpta Historica facessero desiderare V intero
Commento, ci6 nondimeno per circa un secolo rest6 di nuovo
obbliato, finche il Municipio d' Imola, che non ne possedeva
alcun Codice, ad istanza dell* Accademia degF Industriosi e del
suo presidente» avvocato Giovanni Tamburiniy venne nella de-*
terminazione di farne trascrivere una copia dal Codice esistente
nella Biblioteca Estense (^), dal quale il Muratori tratte aveva

(*) Caosa principale delle sfenture del Castelvetro fu V aver osato di criti-
care 1* ode di Annibal Caro : « Yenite aU* ombra de* bei gigli d* oro ». Tirabo-
8CBI, Letter, ItaL, tomo Vll, pag. 1164-73.

(*) MuR., loogo citato.

(*) Ecco le tratlalive che cbber luogo per la copia del Codice Estense:

« L' illustrissima Magistratura deUa citlli di Imola con lettera del suo no-
bUissimo Gonfaloniere conte cafalier Giovanni Codronchi Argeli chiedeva me-
diataroenle sotto il giorno Si novembre 1842 aUa R. Biblioteca Estense la copia
completa del ms. daUa medesima posseduto, contenente 1' intero Commenlo aHa
Dif ina Commedia di Dante Allighieri del famoso imolese BenVenuto Rambaldi.

» 11 primo Bibliotecario, iUustrissimo signor ingegnere Antonio Lombardl,
ollanutane la necessaria e graziosa sorrana adesione, prestavasi a secondare la
lodefole inchiesta, e ne delegava Tesecuzione aUo sperto e diligente scriltore
deUa medesima R« Biblioteca signor Luigi Lodi, riservandosi di sorfegliare
Tesecuzione alla fedeltli, e dandogli a piik speciale aiuto nei passi forti U fioe
bibliotecario signor conte GiovaDui Galf aDi. D* allra parte la prefata illustris-
sima Maglstratnra Imolese aveva scello a rappresentarla in Modena per tntlo
quanto si oflTerisse di relativo un accetto e coltisakno cavaliere nella persona
del N. U. signor conte Giovan Fraocesco Ferrari Moreni, ciamberlano della
R. A. del Duca nostro signore.

» CoBcerlav aai allora tra questo illustre intermediario ed il ricordato primo
Blbliotecario Eatenae cbe la copia sarebbe staia esegoita entro dne anni nella

ym PREFAZIONE.

le Excerpta. Finita la copia e depositata nella Biblioteca Co
munale, il Tamburini si avvis6 di eseguirne una traduzione^*),
che messe a stampa in Imola, col titolo : — BenvemUo Rambaldi
da Imola, illustrato nella vita e neUe opere, e di lui Commento laUno
suUa Dicina Commedia di Dante AUighieti, voUato in italiano dal'
Fawocato Giovanni Tamburini,

La traduzione dei Tamburini non fu punto accolta con
favore da* dantofili ; ed il primo a darne un giudizio sfavorevo-
lissimo fu ii Blanc, che la dichiar6 eine leider sehr ungeniigende
Uebersetzung (^ . Indi ii chiarissimo americano, Charles Eliot Nor-
ton, in un articolo inserito nella Rivista The Atlantic Monthhf
del maggio 1861, e ristampato piu tardi separatamente con
aggiunte (^), confrontando quanto erasi pubblicato dal Mura*
tori con la traduzione, ne sveI6 gii errori madornali nella
intelligenza del latino, e la omissione o la infedelc traduzione
di que*luoghi del Commento che piu attaccavano i Papi ed
il Clero, in modo da renderla afiatto inutile agli studiosi del
divino Poeta. Giovera riportar come saggio alcuni degli errori
notati dal signor Norton.

carla che yerrebbe in?iata dalla Magistralura Imolese, e che qualunqae fosse
per riuscire o la difficoltd dell* interpretazione o la lunghezza del layoro, il
prezzo deila copia e dolla assislenza non potesse mai oltrepassare i duecento
scudi romani efTetlivi, e cos) a lode di Dio 0. M. cominciayasi il giorno 15 feb-
braio deil'anno 1843 la copia del Ms. »

(') « Pensai dapprima piibblicare pcr le slampe il Commenlo come lo si ebbe
dalla Eslense Biblioteca, ma faceva ostacolo 1a legge deila proprietA lelleraria,
e senza nuoTO speciale permesso di S. A. non lo ayrei nd yoiulo nd polulo. Mi
slaya anche in mente che la lingua latina usata nel Commento, quella slesM
delle lezioni universitarie, s*era allora necessaria pcr la intelligenza degli udi-
tori, non fosse adesso il miglior mezzo d' tlluslrazione, e seryendomi deile pa-
role di Danle, scrva non conoscente nd ubbidiente di un poema in volgare.
Pubblicandolo con una veste di cinque secoli, non so quanto avrei giovato a
propagare la cogni/ione del Commento stesso, ora che la lingua italiana d qaasi
universalmente conosciuta. Divisai pertanto di voltare, come sapeva, . V intero
Commenlo in italiano, attenendomi nella prima Cantica pi(k strcttamenle al testo,
onde ofTrire nn esempio della forma d' insegnamento di que' giorni : (bi meno
legalo nclle ailre doe Cantiche.» Tamburini, ec. Prefaz.

(*) Versuch einer blos philoloqUchen Erkldrung der glfttlichm KomMie, yon
Dr. L. G. Blanc. Halle, 1860.

(*) A Review of a translation into Italian of the Commentary by BenvemUo
da Imola on the Divina Commsdia, Cambridge, Massachusetta, 1861.

PREFAZIONE.

IX

BeDveDuto commeDtaDdo i versi 34-39 del Canto XVI del-
rioferno, scrive: c< £t primo incipit a digniori, scilicet a Guidone
Guerra. £t circa istius descriptionem, iector, est aliqualiter
immorandum, quia multi mirantur, immo truffantur ignoran-
ter» quod Dantes» qui poterat describere istum virum praecla-
rum a claris progenitoribus eius et ciaris gestis, describit eum
ab una femina avia sua, donna Gualdrada. Sed certe autor fecit
talem descriptionem tam laudabiliter quam prudenter» ut hic
implicite tanger^t originem famosse stirpis istius, et ut daret
meritam famam et laudem huic mulieri dignissimae(^). » — II
Tamburini traduce : c< Qui Dante fa menzione di Guido Guerra»
e meravigliano molti della modestia deirAutore, che da costui
e daUa di lui mogUe tragga F origine sua (!), mentre poteva
derivarla da piu nobile fonte. Ma io in tale modestia trovo
merito maggiore, perch^ non volle mancare di gratitudine
affettuosa a quella Gualdrada, stipite sm (!), dandole nome e
tramandandola quasi ali' eternita, mentre per se stessa ^rebbe
forse rimasta sconosciuta (*). »

Nel Canto XIX deli* Inferno, versi 52-57 , Benvenuto
OBserva : c< Multi christiani reputabant Coelestinum verum et
rectum papam, non obstante renuntiatione, dicentes, quod tali
dignitaU non poterat renuntiari (^) ; » il traduttore ne aggiunge
del suo la ragione: «Come direttamente venuta da Dio(^). »

AI verso 67» Canto XXVII dell* Inferno» Benvenuto :
c< Unde dominus Malatesta» cum narraretur sibi a quodam
familiari, quod comes Guido erat factus frater minor» re-
spondit, caveamus ergo ne fieret guardianus Arimini l^). »
£d il Tamburini : c< Un domestico di Malatesta mi cmtd (!),
che ser Guido aveva vestito 1* abito di frate minore, e cerc6
a tuttapossa che non fosse nominato Guardiano di Rimino (^). »

Sul verso 135 del Canto XXVIU deirinferno, che aUude

(*) Bbnt., ?o1. I, pag. 537.
(*j Bbnv., Tol. II, pag. iS.
(*) Bbny., Tol. II, pag. 816.

(*) Tamb., Tol. I, pag. 397.
(*) Tamb., Tol. I, pag. i€l.
(*) Tamb., Tol. I, pag. 651.

X PREFAZIONE.

al giovane figlio di Enrico II d*Inghilterra, benvenuto: «Et
hio nota quod Juvenis fuit quasi alter Titus Vespasiani filius,
qui teste Svetonio dictus est amor et deliciae generis hu««
mani (^). » II Tamburini: aGiovanni, mxmdo Svekmio, fu un
altro Tito Vespasiano, amore e gioia del genere umano (*). »

Le severe parole di Benvenuto contro Bonifacio VIH e
Nicola III sono omesse dal traduttore. Omesso & del pari
quello splendido scoppio d*ira di Denvenuto intomo aile triste
condizioni d* Italia, sui versi 76 e seguenti dei Canto VI del Pur-
gatorio : a Et nota metaphoram pulcram ; sicut enim in lupanari
venditur caro humana pretio sine pudore, ita meretrix magna,
idest Curia Romana, et Curia Imperialis vendunt libertatem
italicam. Sicut etiam ad pastribulum vadunt indifferentes omnes
volentes cum delectationc, iUi ad Italiam concurrunt omnes
barbarae nationes cum aviditate ad ipsam conculcandam tam«-
quam mcretricem prostitutam (^). »

Al verso 112, Canto XIV del Purgatorio, Benvenuto:
c< Et hic nota, ut videas, si magna nobilitas vigebat paulo ante
in Bretenorio, quod tempore istius Guidonis, quando aliquis
vir nobilis et honorabilis applicabcU ad terram, magna con-
tentio erat inter multos nobiles de Bretenorio, in cuius domum
ille talis forensis deberet declinare. Propter quod concorditer
convenerunt inter se, quod columna lapidea figeretur in medio
platese cum multis annulis ferreis, et omnis superveniens esset
hospes illius, ad cuius annulum alligaret equum(^). » II Tam-
burini : a AI tempo di Guido in Brettinoro anche i twbiH
aravano la terra (!); ma insorsero discordie fra essi, e sparve
la innocenza di vita c con essa la liberalita. I Brettinoresi
determinarono di alzare in jMazza una colonna con intomo
tanti anelli di ferro, quante le nobili famiglie di quel castello,
e chi fosse arrivato ed avesse legato il cavallo ad uno de* pre-

(*) Bbnv., Tol. II, pag. 379. C) Tamb., yoI. I, pag. 651.

('} hwrv., Tol. III, pag. ISO. (*) Bbnt., toL III, pag. 39i.

PREFAZIONE.

U

detti anelliy doveva essere ospite della famiglia, cbe indicava
r anello cui il cavallo era attaccato (^). »

Sul verso 80 del Canto XVI del PurgabHio, Benvenuto
nel narrare un aneddoto di Pietro da Abano, premette : « Ad
eonfirmandum propositum occurrit mihi res jocosa. Floruit» non
est diuy in civitate Padus quidam Petrus de Abano etc. (^).)!)
II Tamburini traduce: « A maggiore couferma riferir6 un fatto
a m$ aecaduto (^). »

Nel verso 52, Canto XX del Purgatorio : « Figliuol fui
d' un beccaio di Parigi, » il testo ^ : c< Dantes curiosissimus
investigator rerum memorandarum, cum esset Parisius gratia
studii, reperit, quod iste Hugo de rei veritate fuerat filius car-
nifids (^). » La traduzione : c< Dante trovandosi a Parigi per
ragione di studio» rifrustd vari AnAim, e trov6 che Ugo per
veriti era figlio di macellaio (^). »

Sui versi 100-102 del Canto XII del Paradiso, relativi a
San Domenico,

£ fiegli sterpl erelici percosse
L*impe(o sao, piik Tiyamente quiTi,
Do?e le retistenze eran piik grosse.

Benvenuto commenta : c< Idest, ubi erant maiores haeretici, vel
ratione scientis vel potentiae : non enim fecit sicut quidam mo-
demi inquisitores, cpii non sunt audaces nec solertes, nisi contra
quosdam divites denariis, pauperes amicis, qui non possunt
facere magnam resistentiam, et cxtorquent ab eis pecunias,
({uibus postea emunt episcopatum (^). » Tutto questo tratto e
cosi reso dal Tamburini ; cc Piu arditamente in quei luogo,
ossia nel distretto di Tolosa, ovc facevansi forti gli Albigesi
in eresie ed in potere (J). »

E piu giuy su i versi 113-120 dello stesso Canto XII, Ben-
venuto commenta : cc Et hic nota, quod autor noster circum-

(*) Taxb., Tol. II, pag. S9i.
(*) Tamb., Tol. II, pag. sas.
(*} Tamb., Toi. II, pag. iOl.
C) Tamb., toL III, pag. SiO.

(') Bbnv., Tol. lU, pag. i38.
(*) Bbnt., toL III, pag. 526.
(') Bbnt., toL V, pag. 83.

XU PREFAZIONE.

spectissimus ex his quae videbat coniecturabat finein istorum.
Nam de rei veritate isti duo egregii ordines Praedicatorum et
Minorum, quondam duo clarissima lumina mundi, iam satis
patiuntur eclipsim» et in declinatione sunt, et habent inter se
patenter bella civilia et domesticas discordias ; et per conse-
quens non videntur diu duraturi : ideo bene monachus sancti
Benedicti dum increparetur a fratre minore de cius lascivia,
respondit: quando Franciscus habuerit tot annos quot habet
Benedictus, loqueris mihi (^). » NuUa di questo si trova nella
traduzioue.

Ma queilo che e piu strano, invece del commento di Ben-
venuto su i versi 94-96 del Canto XXII dei Paradiso(*), il
Tamburini trascrive letteralmente la nota appostavi dal Costa :
c( Veramente fu piu mirabile cosa vedere il Giordano volto
ali' indictro, o fuggire il mare quando cosi voUe Iddio, che
non sarebbe vedere qui il provvedimento a quel male, che
per colpa dei traviati religiosi viene alla chiesa di Dio (^) » (?)

A prescindere dalle omissioni, dai troncamenti, dalle ag-
giunzioni e dal pervertimento del senso deirautore, gli errori
nella traduzione dal latino sono tali che non possono spiegarsi
altrimenti se non col supporre che il Tamburini avesse affi-
dato a giovani inesperti il lavoro priucipale, riservandosi sol-
tanto di metterlo insieme e pubblicarlo.

Nel frattempo che il Tamburini si occupava della tradu-
zione (*), Y egregio dantofilo Giorgio Lord Vernon, che faceva
pubblicare a sue spese altri Commenti inediti (^), si decise a

(*) Benv., vol. V, pag. 86. (•} Beptv., voI. V, pag. 305.

(*) Tamb., Tol. lU, pag. 400; e Danie con le no(e del Costa. Firenze,
Le Monnier, 1844.

(*) La copia del Codice Estense fa flnita nel 18ii; la Iradazione ta stam-

ptU nel 1855-56.

(*) Petri Allegheri super Dantis ipsius genitoris ComcBdiam Commentarium,
ntmc primum in lucem editum. Florenliae, 1845.

Chiose sopra Dante» Testo inedito, Firenze, 1846.

Chiose alla Cantica deW Infemo di Dante AUighieri attribtdte a tacopo $uo
figlio, Firenze, 1848.

Comento aUa Cantica di Dante Allighieri di autore anonimo, Firenze, 1848.

PREFAZIONE. Xm

pubblioare anche il Coinmento di Bcnvenuto, e ne affid6 la
cura deir edizione a Vincenzio Nannucci, del cui consiglio ed
opera valevasi nelle altre pubblicazioni. Questi, dopo accurato
esame de* Codici del Commento esistenti nella Laurenziana e
nella Riccardiana in Firenze, nella Estense in Modena, nel-
r Ambrosiana in Milano e nella Vaticana e Barberiniana in
Roma» fu di parere che il testo della Laurenziana, Plut.
XLIII, Cod. 1, 2 e 3, s*avesse a preferire agli altri. Al signor
Federico Bencini, solerte interprete de* Codici antichi, venne al-
lora affidato il carico d* estrarne una copia fedele, alla quale,
per coUazione fattane dailo stesso Nannucci, furono aggiunte
le varianti del Codice Estense, e de' Codici Strozziani CLVII»
CLVIII, e CLIX, Gaddiano Plut. XC, sup. Cod. CXVI. 2, e CXVII
per rinferno e il Purgatorio; e del Laurenziano Plut. XLIII,
Cod. IV, pel Paradiso, nella stessa Laurenziana, ch* egli re-
put6 i migliori di quelli da lui esaminati ; e la prossima pub-
blicazione fu annunziata dal Batines nella BibliograQa Dante-
sca(^). Se n* erano gi^ impressi alcuni fogli, quando Lord Vernon
fu colpito da grave malore, che Y obbIig6 a lasciare la dimora
in Firenze ed il suo prediletto studio, ed a farne sospendere la
stampa: la quale non solo non fu piu ripresa, ma, dopo la sua
morte, que'pochi fogli stampati andarono distrutti.

La pubblicazione del Commento dcll* Imolese rimase allora,
per avvalermi della frase degli Editori di Talice, nelFampio
e sconfinato campo dei desideri e delle speranze; e vi sta-
rebbe tuttora, se dal Nuovo Mondo non fossero venute le prime
mosse che lo fanno alla perfine uscire in luce.

Fin dal febbraio 1879 il signor C. E. Norton, di recente
tomato da uno de* suoi viaggi in Italia, mi propose che insieme
con lui e con sir Frederic PoIIock (^) ci fossimo uniti a stam-
pare a proprie spese il Commento ; ma mentre di ci6 discute-

(*) Vol. U, paf. 303.

(*) Aatore di una traduzione in inglese, in Teni sciolti, deUa Divina Com^
mtdia. Londra, 1854.

XIY PREFAZIONE.

vasi, la Societ^ Dantesca fondata poco dipoi a Cambridge nel Has-
sachusetts, della quale era presidente il poeta Henry Wadsworth
Longfellow (^) e ii Norton uno de' componenti, decise di pubbli-
care il Commento di Benvenuto, e dette incarico al cbiarissiino
Senatore Pasquaie Villari per una copia fedele del Codice Lau*<
renziano, quello appunto scelto dal Nannucci. Pervenuto il ma->
nifesto(^ della progettata pubblicazione in Ingbilterra, Augusto
Lord Vernon, memore deIi*amore che suo padre Giorgio aveya
agli studi danteschi, e del vivo rincrescimento col quale aveya
abbandonato la stampa del Commento di Benvenuto, si avyis6
farne eseguire di suo conto la pubblicazione, come tributo di
stima e di affetto alla memoria dei genitore.

Avendomi egli affidato la cura dell' edizione, io mi rivolsi
innanzi tutto ai signori J. R. Lowell, allora Ministro pleni-
potenziario degli Stati Uniti in Londra, e C. E. Norton, pre-
gandoli di sospendcre la pubblicazione in America; ed avendo
ambedue gentilmcnte aderito alla mia richiesta, c scritto al

(*) Longfellow ayeTa pubblicato una traduzione in leni sciolti ingleti deUi
Divina Commedia ncl 1867.

(*) « TnB Dantb Socibtt, of Cambridge, Massachusetts, proposes lo print the
hitherto inediled Latin Comment on Ihe Divine Comedy bj Ben?enuto da Imola.
The importance of Ihis Comment is well known. Composed in the early part
of the fourth quarter of Ihe fourteenth ccnlury, liltle more than flfly yean
afler the dealh of Danle, by a man of knowledge of the world as well as of
books, yersed in Ihc pcrsonal and political history of the preceding centary,
a friend of Boccaccio, and himself one of the chief men of lctters of hit time,
it contains a larger amounl of information concerning Ihc condilions of Italy
and the personages mentioned in the poem than will be found in any otber
of the early comments, and is of such Talue as an historical document thal
Muratori, 1738, in thc first Yolume of his Antiquitates Italicce Medii Mvi,
published large cxcerpts from il. The portion Ihus published included Tery
littlc of Ihe Tcrbal and philosophical interprctalion of tho poem. A prctended
Italian translalion, mutilating and misrcprcscnting the original in the grosaeat
manner, appcared at Imola in 1855-56. No Tcrsion, howcTer trustworthy, caa
satisfactorily supply Ihe place of the original for thc use of schoiars.

» The poblicatfon of the Latin text in its integrity will proTidc slodenta of
the poem with the most important conlribolion to the interprelation of it that
remains to be made from Ihc fourtcenth century

» Council: Hbxrt Wadsworth LopfCFELLOW, President — Jambs Russbll
LowBLL, Vice-President — Charlbs Eliot NoRTOif — JrsTiN Winsor — Philip
CooMBS Knapp, Jr. » JoHN WooDBURT, Secretary, — Cambridge, Maatachasetls,
June, 1881.»

PREFAZIONE. XV

Villari di c(»itromandare V esecuzione della oopia del Codioe
Laurenziano (^), nel 1883 fu messo mano alla presente edizione.
Nuova sventura ne interruppe la continuazione : Augusto
Lord Vemon fu improvvisamente rapito da morte alla fami-
glia ed agli amid nel 1883! Dopo qualcbe tempo fu per6
ripresa la stampa, avendone assunto Y intera spesa della pub-
blicazione il fratelio di iui, ionorevoie Guglielmo Warren Ver-
non, cbe ha ereditato dal padre il vivo amore per gli studi
dantescbi, e la predilezione di dimorare

Sorra '1 bel 6ume d' Arno alla gran yilla.

II Commento fii dedicato da Benvenuto al marcbese di
Ferrara Niccol6 II d* Este» a ricbiesta del quale specialmente,
come egli stesso ne informa, distese le letture date per dieci
anni nell* Universita di Bologna. Hinc te, clarissime Marchio,
motum rear, lU iUim fulgentiisimi solis, Dantem loquor.... figmenta
evolverem.... Mihi tamen suffecerii peritiorum ac Tui ocgrtiee-
seere vatis, cujm prceceptis, Tibi prtus dilectus quam notm, ne~
queo contra ire (*) . — E tra coloro, oltre Y Estense, a' cui voti
egli aderiva, vi era il Petrarca : Scias me anno prceterito exire^
mam manum commentariis meis, qucB dim tanto opere efflagi-
tastiy m Dantem prceceptorem meum imposuisse (^).

U codice originale del Commento inviato da Benvenuto al
marcbese NiccoI6 II non esiste da piu secoli ; ma bawene
per altro molte copie, alcune delle quali di data vicina al
tempo nel quale pu6 congetturarsi cbe Y originale si fosse
compilato.

II professor Rosini credette cbe non ne esistessero cbe soli
dnque codici ; e per ragione ne assegnava Y essere il Commento
oofii voluminoso da rendeme difficile la propagazione (^) ; ma

(*) Era gik (rascritto il primo Tolume conteDente 1* tnfemo dallo stesso si-
gnor Bencini, che a?eTa eseguita la copia per Lord Vernon.
(*) BsifyM Comm., I, pag. 5, Introd.

(*) Veggasi appresso la lettera di Benvenato al Petrarca, pag. xxTni.
f) Risposta alla lettera del profeisor GiOT. Cannignani ee. Pisa, 1S36, pag. iS.

XYl PREFAZIONE.

•

quando egli c]6 asseriva, il Batines non aveva neanco ideato
ii suo iavoro. Quello cbe fa maraviglia e il vedere, che drca
dieci anni dopo la pubblicazjonc della Bibliografia Dantesca, il
Tamburini non pur abbia potuto ritenere che il Codice Estense
fosse il manoscritto originale e Y unico esistente, ma non siasi
peritato di affermare che : a Per aver parte in quel tesoro
chiese ed ottenne un escmplare nel 1473 la Biblioteca Am-
brosiana ; altro si ebbe la Laurenziana ; due la Barberiniana,
r uno intero, e Y altro solo della terza cantica ; uno Ravenna,
ma soltanto della cantica dell' Infe^no (^). » D* onde egli abbia
tratto siffatte notizie non e agevole indovinare !

II Codice piu antico e quello membranaceo nella Biblioteca
Nazionale in Parigi, il quale alla finc del Purgatorio ha la
sottoscrizione : 1394 die X tnartii... scrpt. p. me petru... —
£d anche alla fine della prima cantica si scorgono, secondo il
Ferrari, chiare tracce della data 1394, chc e stata raschiata (*).

Un Codice membranaceo molto piii antico del Parigino
parve allo Zaccaria avcrlo trovato nella Biblioteca del Mo-
nastero di Santa Croce in Firenze, in fine del quale era no-
tato: — ExpUcit Commentm Comcedice Dantis de Aligeriis de
Florentia compositus per magistmm Benvenutum de Imola.... Ei
nota quod hunc librum fecit scribi Nicolaus de Retio.... MCCCLXII
Indictione quinta decima. — La quale data fece notare allo Zac-
caria : — Multa addidisse suis deinde Commentariis videtur Ben-
venuius, nam in Excerptis Muratorianis annum video cammemO'
rari MCCCLXXXIX (^). Ma lo Zaccaria fu tratto in errore ;
perciocche il Mehus, avendo accuratamente esaminato lo stesso
Codice, osserv6 : — In Codice Sanctce Crucis germanum auctoris
nomen deletum est, ejusque vice appositum a manu recenti, sed nM
atque imperita, Benvenutum de Imola, addita nota marginaU
de Benvenutis, quod ab historice veritate deflectit (*).

(*) Vol. I, pag. S. (*) Bibl. Danl., II, pag. 230-31.

(') Uer Ital., p. I, pag. 109.

(*) VUa Ambr, Camald., rol. I, p. cxxxv.

PREFAZIONE. XYD

Dopo il Parigino i Codici che si noverano piu antichi
sono : r Estense, Y Infemo del quale porta la data del 29 giu-
gno ed il Paradiso del 31 agosto 1408» ed il Laurenziano
che sar^ in appresso considerato. Neiia Bibliografia Dantesca
del Batines trovasi un minuto elenco di tutti i Codici cono-
sciuti ; ed altri probabiimente ve ne saranno giacenti ed igno-
rati nelle biblioteche private.

li Commento dell* Inferno e il piu lungo; assai piu breve
quello dei Paradiso, il quale ha forma piu di note» su lc quali
Benvenuto dettava le lezioni orali, che d' un ampio c finito
Commento. Perocche di sovente si osserva che invece di chiu-
dere, egli interrompe bruscamente la esposizione, e talvolta
ancora il periodo, con un* eccetera. Coteste interruzioni ed
eccetera riscontrandosi in tutti i Codici egualmenle, vuolsi
argomentare che fossero anco nel Codice originale inviato al-
TEstense; al quale Benvenuto non crede opportuno svolgere
partitamente, come faceva nelle sue letture orali a'giovani,
i particolari di storia, mitologia e simili, che forse riteneva
essere a quel signore familiari.*

II Codice per questa edizione prescelto, come si e detto
innanzi, e il membranaceo nella Biblioteca Laurenziana,
Pluteo XLIII, Cod. 1, 2 e 3: Codice in tre volumi in fol.,
per scrittura e conservazione ottimo, descritto minutamente
dal Bandini (^) e dal Batines (^). Esso non contiene il testo
intero del Poema, ma consta solo di citazioni, le quali sono
contrassegnate da un tratto di penna. L*Inferno ha in fine:
Espkiu die VII febrtj hora XV 1409; il Purgatorio: jEt-
j}/tct> 24 decfbr. 1409; ed il Paradiso: Esp. die tdti maij 1410.

Quantunque la copia del prefato Codice eseguita dal si-
gnor Bencini contenesse le varianti, che il Nannucci trasse
da* Codici Estense, Strozziano e Gaddiano (^), varianti, per al-

(*) CataL Codd. Mu. Bibl Med. Laurentiana.
{*) BibU Dant., II, p. 305-306.
(*) V. iDnanzi p. xm.

Xym PREFAZIONE.

tro» di sl lieve importanza che si sarebbero ben potute tra-
lasciare senza che il Commento ne avesse a scapitare ; ci6 noo
ostante la prima correzione delle bozze fu eseguita dallo stesso
Bencini nella Laurenziana, col riscontro cosi de* tre Codid
originali ivi esistenti, come della copia dei Codice Estense, la
quale il Municipio d' Imola si benign6 affidarmi, e che proy*
visoriamente ed ali* uopo io depositai nella stessa Laurenziana.
In siiTatto riscontro si sono qua e coia scoperti de' tratti nei
Godice Laurenziano omessi, che negli altri Codici si ieggono,
0 de' quali non aveva il Nannucci preso appunti nelF ap-
porre ie varianti. Or taii omissioni si sono suppiite, desi*
gnandoie ai principio ed alla fine con due asterischi. Da ci6
per6 non si deve dedurre che i Codici Estense, Strozziano e
Gaddiano sieno piu compiuti, perciocche in essi occorrono
anche, e piu di frequente, parecchie omissioni, che non era
dei nostro carico il denotare.

II testo dei Codice s e fedelmente seguito, senza altre mo-
dificazioni che quelle della puntuazione, e qualche rara voita
della ortografia, la quale nel Codice varia sovente. Delle ci-
tazioni de* Classici scrittori talune non corrispondono co' testi
che ora se ne hanno ; ma s* e stimato doverle lasciare in-
tatte, nou si potendo giudicare se Benvenuto le avesse attinte
in Codici ora al tutto perduti.

Seguendo queste norme s* e menata a compimento la pre-
sente edizione, la quale, non ostante le cure prestate, avra le
sue imperfezioni, per le quali ci auguriamo vorranno esserci
indulgenti coloro che conoscono per esperienza le difficolta che
s* incontrano nella pubblicazione di antichi Codici.

G. F. Lacaita.

DELLA VITA E DELLE OPERE

DI BENVENUTO 0-

s,

^CARSISSIME ed erronee in parte sono le notizie della
vita e delie opere del loro illustre concittadino lasciateci dagli
antichi cronisti e da* piu recenti scrittori imolesi, i quali non
sl accordano neppure intdlmo ali*anno della nascita di lui ne
della morte.

Le opere di Benvenuto, saivo poche che verremo appresso
notandoy sono rimaste inedite e dimenticate nelle Biblioteche.
Della sua numerosa corrispondenza col Petrarca, col Boccaccio,
oon Ck)luccio Salutato, con Francesco da Brossano, con Alberto
degli Albizzi» con Antonio da San Miniato, e con altri de' piii
chiari letterati suoi contemporanei, non resta altro che un
frammento di una letlera al Petrarca, della quale ^ persino
messa in dubbio ¥ autenticita.

La cosi detta Gronaca Vaticana (^), la piu antica delle
Cronache Imolesi, che, sebbene anonima, si suppone scritta
fino al 1285 da Giovanni Antonio Flaminio (1464-1536),
padre del celebre Marcantonio, e poi fino al 1438 da Fi«-

0 A oompiUir qaesto brere cenno mi son gk>yato non poco di an' accnrata
mooograOa aa la jiit^ famiglia e casa di Ben?ennto, distesa daU*egregio signor
Bartolomroeo RoncoTassaglia, bibliotccario del Comnne d*Imola, per oommis-
ilone apeciale di qoel Mnnicipio. Neir inTiarmene il manoscrilto l'antore mibe
gentilmente abilitato a farne 1* nso che meglio credessi ; e di tanta cortesia gliene
ho reao priTatamenle, come ora gli rendo pubblicamente grazie sincere*

(*) Si eonserra manoacritta nella BiUioteca Comnnale d'Imola.

XX DELLA YITA £ DELLE OPERE

lippo Sassi che mori nel 1574, ignora afiatto resistenza di
Benvenuto. Gli altri cronisti e scrittori imolesi ne accennano
appena il nome. U piii recente di costoro, il Tamburini, non
ostante il grandioso titolo dato alla sua traduzione, o piut-
tosto riduzione del Gommento — Benvenuto Rambaldi da Imola
iUustrato nella vita e neUe opere — della vita non Ak che un
cenno ben magro e spesso erroneo, e delle opere neanco
un elenco esatto delle edite e delle inedite. — £ principal-
mente, direi quasi unicamente, da quello che lo stesso Ben*
venuto ha scritto nei Gommento, che si raccolgono le poche
esatte notizie che abbiamo di lui.

Secco Polentone, Gancelliere del comune di Padova e con-
temporaneo di Benvenuto (^), fu il primo che ne parl6 nella
sua opera inedita, De Scriptoribus illustribus Linguce Latince ad
Pobfdorum fUiwn, della quale esiste un Godice nella Biblioteca
Riccardiana. Benvenutus Imolensis, ut aUquando ad novissimos
veniamuSf Grammaticus in primis optimus et in cognoscendis histo^
riis non mediocriter obversatus, ad Nicolaum iUustrem Marchionem
Estensem, eumdemque, ut inquit, heroicarum cultorem virtutum, ac
FerraricB dominatorem tibeltum scripsit (*), in quo Ca^sarum omr-
nium virtutes, vitia, mores, a^tates ad Vincislaum usque brevissime,
ac calculantis in modum exhibuit, ut eo veluti clarissimo in spe^
cuh extempbf cito, et /aciliter videantur ex ordine, qui boni, quice
mali fuere Principes Bomanorum (^). »

Degli scrittori imolesi il primo che faccia menzione di Ben-
venuto ^ Gieronimo Glaricio, nella sua Apologia contro i detratn
tori della poesia di Boccaccio, premessa all' Amorosa Visione,
impressa in Milano nel 1521. « Benvenuto di comunc patria
meco, contemporaneo delF uno e dell' altro poeta (Petrarca e
Boccaccio), che uomo fu, secondo la sorte di quel tempo, di

(*) Secondo il Bruxacci, De Re nummaria Patavin., p. 125, Secco comincid ad
esercitare il Notarialo nel 1369. — ViTe?a tuUora nel Uli. Tirab., Lett, ItaL,
tomo I, p. 290.

(*) Libe{lus Augtistalis,

(*} ftlEors, Epiit, et Vita Ambrosii Traversari, toL I, p. ccu.

DI BENVENUTO. XXI

merayigliosa dottriDa e acutezza d' iDgegno, da cui furono assai
bene intese affatto le scienze liberali, senza di cui saviezza la
yera esposizione di Dante ancora non si potria desiderare, dal
cni oommentario il Landino, altrimenti uomo eccellentissimOy
quasi tutto il suo frodosamente ha derivato. »

Dopo il Claricio, si hanno nel XVI secolo due altri scrit-
tori di cose imolesi, che ne parlano. Angelo Maria Torsani
sciveva: Benxmutm phUqsophus imignis, orator illustris et poeta
prcBclarus, qui ludimagistris citra dubium cetatis sum prcestantior
atque ehquentior fuit omnibus; plurima reliquit volumina, doctrina,
ingefiiique perspicuitate et venustate dicendi bnge referta (^) ; — e
Gio. Andrea Palaggi: Alter {Benvenutus) vero in philosophia
exeeUuit, poetaque fuit, vaMe, ui ea tempora tulerunt insignis, ob-
scurissimaque Dantis et Petrarcce interpretatus est (*).

Nicola Gamberini ed il conte A. Sassatelli, che fiorivano
nella metii del XVII secolo, il primo nella Storia, ed il se-
condo nelle Famiglie NobUi d'Imola, che si conservano in quella
Biblioteca Comunale, in poche linee intorno a Benvenuto, lo
dicono della famiglia del Beato Pietro Passerini, e lo fanno an-
dare in Francia a leggervi pubblicamente. Vincenzo Savini,
che circa il 1660 scrisse — NotabiUum GeMorum civitatis ImokB,
il cui ms. e nelF Archivio Notarile della stessa citta — dopo
aver parlato del Beato Pietro e della sua dimora ed opera ca-
ritatevole in Firenze, soggiunge : credersi che Benvenuto, al
quale egli dk il nome di Patarino, avesse raggiunto lo zio in
Firenze, e cola giovanissimo avesse dato letture, e che di poi
dopo la morte dello zio, tornato in patria, e di la, obbligato
ad esulare per i moti civili, fosse andato in Francia cc ubi Fran-
dmu Petrarcha eum audivit. »

Gli scrittori imolesi posteriori ripetono a un dipresso le
stesse cose, e fanno che cosi il Petrarca in Francia, come il
Boccaccio in Firenze attendessero alle sue letture. Tutto ci6

(*) De Laudibus Fori Cornelii civitatis Romandiola oratio. Venetiis, 1562.
(*) OraHo. Bononi», 1673.

I. b

XXn DELLA YITA E DELLE OPERE

non si attiene a verun fondamento storico, e non si e messo in
campo prima del XVII secolo.

Per quanto possa raccogliersi da antiche scritture contrat-
tuali rovistate dal Uoncovassaglia, pare indubitato cbe Ben-
venuto fosse della famiglia degli Anchibeni, Gbibellini, i quali
traevano ii nome da un Anchibene, che fioriva nella meta
del XII secolo. Capo della famiglia, al chiudersi del XIII se*
colo, era un Ancbibene di Rambaldo, di parte gbibellina, il
quale sembra avesse preso parte, unitamente a Magbinardo
Pagano e ad Alidosio e Lito degli Alidosi, air ambasceria che
Imola mand6, nel 1299, ai Bolognesi pcr trattar la pace.

Figlio di Ancbibene di Ilambaldo fu Maestro, o secondo ii
Codice Estense, Magno Compagno, padre di Benvenuto, il quale
era non solo Notaio e Giudice, ma ancbe Lettore di legge,
come risulta da suoi atti e da quello clic narra lo stesso Ben-
venuto : diu legil tam laudabilitef* quam tUiliter juxta domum Aa6t-
tationis di Lito degli Alidosi, che avea sposato la superba
Ciangbella della Tosa (^).

Della famiglia della madre non resta ricordo, ma ii ca-
sato di Patarini o Passerini, cbe gli storici imolesi, segnata-
mente quelli del XVI secolo, altribuiscono a Benvenuto, porge
fondamento a credere che sia stata una sorella del Beato
Pietro. Siffatta credenza vien confortata dalla lunga dimora
di Benvenuto negli anni suoi giovanili presso lo zio Pietro,
il quale, espulso da Imola nel 1315, allorche i Guelfi, impa-
dronitisi delle Romagne per opera di Re Roberto di Napoli
aiutato da' Bolognesi, ne scacciarono i Ghibellini cbe dal prin-
cipio del secolo vi dominavano, andossene in Firenze, ove
visse una vita di carita e di religione, per la quale dopo la
morte fu detto il Beato.

Compagno, andatone in esilio con gli altri Ancbibeni, non
pote rientrare in patria fincb^ col passare degli anni non si

(*) BBifV.» TOl. y, pag. 150. Dantb, XV, Par*

DI BENVENUTO. XXffl

fii attuiito r accaDimeDto delle fazioni. II suo ritorno pu6
ritenersi che sia stato yerso il 1330 ; perciocche non e che
a partire dal 1331 che comincia la serie degli atti rogati da
lui in Imola, nelF esercizio del suo notariato. Molti dei suoi
attiy dal 1331 al 1363, si custodiscono nel vecchio Archivio
Comunale di Imola, con la intestazione : Quatemo Rogationtm
et InstrumerUorum mei Compagni quondam Fratris Anchibeni de
Imola; e sono stati rovistati dal diligente signor Ronc^ovas-
saglia.

II nome di Rambaldi non si trova negli antichi Godici
di Benvenuto, ma si presenta al cominciare del XV secolo, e
fu dato probabilmente a quel ramo degli Anchibeni, che di-
scendevano da Rambaldo, avo di Compagno.

Fu dopo il ritorno in patria che Compagno ebbe prole,
e non si andra lungi dal vero fissando la nascita di Benve-
nuto non prima del 1331, ne piu tardi del 1334; essendoch^
nel proemio del Ramukon, che Benvenuto compose a richie-
sta di Gomesio Albornoz, verso il 1362, egli dichiara che mal
volentieri s' induceva a scriverlo juvenilis wtatis imbeciUitaU ;
il che di certo non avrebbe potuto dire se non fosse nato
almeno dopo il 1330. II Tamburini ed altri prima di iui, che
ne fissarono la nascita nel 1309, evidentemente ignoravano il
proemio del Romukon.

La casa di Compagno, nelia quale hassi a ritenere che
Benvenuto fosse nato, 6 chiaramente indicata cosi in due atti
rogati dallo stesso Compagno, il 24 e 25 aprile 1359, come
da Benvenuto nel iuogo sopra riportato (^). Le ricerche fatte
dal signor Roncovassaglia non lasciano dubbio cbe sia quella
nella via Haminia, ora Cavour, segnata col numero civico 19»
la quale nel secolo passato apparteneva all* antica famiglia Cat-
tani, ed ora ai signori Campagnoli ; e che & accanto a quella
giji degli Alidosi, poi di Girolamo Riario Sforza, signore

(») Pag. xxn.

XXIV

DELLA YITA E DELLE OPERE

d' Imola, indi de' oonti Sassatelli, ed oggidi degli eredi Dal
Pozzo. Deir antico non serba che Y uscio d* ingresso e pocbe
yestigia di alcuni freschi quasi del tutto scancellati. La foto-
tipia annessa a questi ricordiy riprodotta da una fotograGa, la
rappresenta nel suo stato attuale.

Inviato ne' suoi primi anni presso lo zio Pietro Passerini
in Firenze, ^ prohabile che Benvenuto vi restasse fino alla
morte di costui nel 1346, e cbe quivi avesse opportunita di
attendere agli studi sotto il Boccaccio, forse ne* due anni dal
1342 al 1344, ne*quali questi si restitul e dimor6 in Firenze.
In piu luogbi del Commento egli lo chiama suo precettore,
e lo ricorda con affettuose espressioni : Suavissmtis Boccatitis de
Certaldo (^). — Vir placidimmus Boccaiim (*). — Audivi a bono
Boccatio de Certcddo, cui plus credo(^), — Johannes Boccatius,
verius hmca aurea, venerabilis prceceptor meus (*) ; — e simili.

Alla morte del Beato e a credersi cbe Benvenuto, tuttora
giovanissimo, si restituisse in Imola, prima di andare a Roma
per la ricorrenza del secondo Giubileo, al quale egli dice :
sicut vidimus in MCCCL, cucuiril maxima multitudo ex omnibus
regumibus et nationibus obedientOms Ecclesice RomancB (^).

Da queir anno sino al 1365 non si ha di lui alcuna
traccia, ma pu6 congetturarsi che fosse tornato a Firenze, ove
il suo prediletlo Boccaccio erasi restituito, e vi restasse degli
anni coltivando lo studio, legandosi di amicizia con Coluccio
Salutato, col Petrarca, quando questi recovvisi in su lo scorcio
del 1350, con Alberto degli Albizzi, con Antonio da San Mi-
niato e con altri co' quali fu di poi in corrispondenza lette-
raria, ed acquistandovi quella piena conoscenza di Firenze,
della vita fiorentina, e de' fatti contemporanei, che tanto poi
gli giov6 nel Commento del Poema. Della sua osservazione su
tutto si ha un saggio nelF aver egli notato la bellezza di una

0 Vol. I, pag. 35, Inf. I.

(•} Vol. III, pag. 171, Purg. VI.

(•) Vol. II, pag. 6, Inf. XVffl.

(*) Vol. III, pag. 169, Purg. VI.
(•) Vol. V, pag. 16i, Par. XVI.

DI BENVENUTO. XXV

statua di Venere, oonosciuta di poi col nome di Venere Me-
dicea, ch* egli vide in una casa privata : £go atUem vidi Fh-
renHcB in domo privata statuam Veneris de marmore mirabilem
in eo habilu in quo oUm pingebatur Venus. Erat enim muiier
speciosissima nuda^ tenens manum sinistram ad pudenda^ dexteram
vero ad manmiUas, et dicebatur esse opus Pobfckti (^).

Nel 1361 doveva certamente essere in Imola o piu ppo-
babilmente in Bologna, dove la voce della sua dottrina Y aveva
gik preceduto, a segno che, sebbene giovane, Gomesio Albomoz
lo ricbiese di scrivergli quel oompendio di storia romana ch' egli
intitol6 Romuleon.

In quel torno mori Compagno, non trovandosi piu atti
rogati da lui dopo il 1363, e Benvenuto avendo preso parte
nelle cose pubbliche della sua patria, n' ebbe in cambio chiara
prova della stima nella quale lo avevano i suoi concittadini.
Perciocche le perturbazioni ed i trambusti ai quali Imola
trovavasi per il mal governo degli Alidosi, avendo spinto gli
Anziani — una cum dkiodecim ex sapientibus civitatis — a de-
cretare Y invio di oratori al Sommo PonteGce in Avignone,
Benvenuto fu nel novero de* cinque oratori prescelti dal voto
popoiare il 20 marzo 1365, giusta Y atto originale che si
conserva neir antico Archivio del Comune.

Ad Avignone convennero altresi il Boccaccio inviato da
Firenze, ed oratori da altre parti d* Italia, per indurre il Papa
Urbano V a recarsi a Roma; e Benvenuto ebbe opportunitji
d* incontrarvi il suo diletto precettore, il Certaldese, e di strin-
gere vieppiu col Petrarca quei legami di amicizia, che ruppe
solo ia morte.

Tornato dall* ambasciata in patria, 6 a supporsi cbe non
fosse stato bene accolto dagl* Imolesi, o che non fosse accetto
a coloro che nel frattempo eransi impadroniti del potere in
cittii ; perciocch^ non solo non lo vediamo piu in alcun u£Bzio

(*) Vol. III, pag. 280» Parg. X.

XXn DELLA VITA E DELLE OPERE

pubblioo, ma sembra sia stato ben poco iQ Imola Gdo alla sua
morte ; e 1' indigDazione ch' egli aveva nel cuore gli scoppia
fuori talvolta nel Commento. Su cpiel verso : O RomagnuoU tar'-
nati in bastardi^ egli esclama : Nimis curialiter loquitur iUe : imnw
debuisset dixisse, in spurias, immo m mulos, spede permutata (').
Ed innanzi, oommentando il verso : Che gid lo incarco di Id giiL
tnt pesa, egli scrive : c< Poeta noster a juventute fuit superbus
ratione nobilitatis, scientiae, et boni status ; sed certe bene por-
tavit onus suum in vita, onus dico e\ilii, paupertatis et in-
vidiae aliorum. Et ceiie de me audeo dicere cum hona conscientia
ittud idem, scilicet, quod fui aliquando magis superbus quam
invidus; sed certe jam bene portavi saocum in mundo (*). »

Gli anni corsi dal 1365 al 1375 segnano un periodo dt
grande attivita nella vita letteraria di Benvenuto. Dimor6 prin-
cipalmente in Bologna, ove da Imola tramutossi verso il 1366,
occupandosi dell' insegnamento, lavorando per la esposizione
4e' classici latini, e tenendo viva corrispondenza co* piu chiari
letterati suoi contemporanei. II Liber AugustaUs; i commenti su
le Tragedie di Seneca, su Valerio Massimo, su la Farsaglia
di Lucano, su la Buccolica del Petrarca, e perfino il Com-
mento su Dante furono tutti elaborati in que* dieci anni. Al
Petrarca chiedeva se la poesia fosse a considerarsi fra le arti
liberali; ed il Petrarca, sebbene gia gravemente ammalato,
gl* inviava in risposta una lunga lettera, che porta il pregio
riferire qui pt»r intero.

c< Benevenuto Imolensi Rhetori S. Ad respondendum literis
Uiis, nec corporis valitudo, nec spatium temporis suppetit; quse
multorum ergo verborum erant, si potero, paucis expediam,
quse si satisfecerintgaudebo. Alioquin paratior sim semper audire
quam dicere, et discere quam docere. Quaeres, nec immerito, ars
haec, quam quidam nobis tribuunt et quam fateor a tenera aetate
dilexeram, an liberalium una sit. Dico inter liberales minime nu-

(») Vol. III, pag. 389-90. Purg. XIV, 99.
(*) Vol. III, pag. 370, Purg. XIII, 13S.

DI BENVENUTO. XXVE

meratam, sed super omDes liberales esse, omnesque complexam,
quod et si multimode probari possit, sufficit tamen ad probatio-
nem, Foelix Capella, de omnibus septem poetice agens sicut nostri.
Nec te moveat quod in numero liberalium non sit, inter quos
neque theologiam, neque philosopbiam novimus, magnum est
inter magnas esse, sed interdum maius excipi sicut e numero
magnorum civium, principes excipitur, liberales quidem ha*
bitum scientiae ; humano inchoant in animo, innominatae inter
eas, aliae inchoatum perGciunt et exomant. De reliquo non
muto sententiam, quam in invectivis posui; quicquid contra
poetas iuste dicitur, scaenicos notat, namque dicis Boetium contra
poetaSy qui citatur testis« scsnicum non fuisse, et ego fateor»
et fatendum esse viri cogit auctoritas quid ergo, non scriben-
tem, sed stilum philosophica notat increpatio. Erat enim stylus
elegiacuSy sc^nicis rebus et amatoris aptior, hic quasi insciam,
quid intenderet, philosophiam fingitur movisse, ut in verba illa
prorumperet, quae si omne poeticum, sine exceptione damnasset,
nequaquam ille non doctus modo, sed sanctus vir usque in
finem operis, cceptum stylum et sc^nicarum meretricularum
consortium tenuisset, multa enim per totum poetice dicta sunt,
neque rursus id mirari convenit, magnos nonnunquam viros,
non ridiculo tantum, sed obscceno etiam usos stylo, qualia sunt»
in Satumalibus illa Platonica, quae mallem tantus philosophus
tacuisset, fert interdum error, quidam interdum fervor animi,
quo non decet, et quanquam res malse sint, stylus tamen est
bonus, et ars irrepraehensibilis, si ad foeliciorem materiam con-
vertatur. Ad hunc ergo modum accipio, quicquid usquam contra
poetas didtur, ut contra sc(enicos dictum sit, non a sanctis
modo» sed ab ipso etiam Cicerone, quo nemo alius, non poeta,
plura pro poetis dixit, nec tamen inficior, etiam alios inepta
quaedam, immo multa dixisse, de quibus accipi possit. Quod ais
scripsisse Hieronymum, quod scilicet daemonum cibus est sermo
poeticus, homines enim erant subiacentes erroribus, et non
solum homines sed pagani, alioquin si simpliciter accipimus,

XXVni DELLA YITA E DELLE OPERE

multum hoc cibo pastus est ipse Hieronymus, sic in omnibus
scriptis suis poeticum sapit stylum, quod ipsemet intelligens,
de hoc ipso non ociose alicubi sese excusat. Saepe quidem me
fatente poetarum sermo malus est, quidni autem, cum et
vita sit pessima ? quid hic igitur dicam ? et quid putas ? nisi
quod sentio et quod credo. Poetis id non poetice tribuendum,
nam et rebus optimis pessime uti aliquos constat, et famosos
theoIogoSy haereticos magnos audivimus et morales philosophos,
pessimis moribus, non haec artium, sed artibus male utentium
culpa est. Audebo dicere, si poesis in bonum piumque ingenium
inciderit, usque ad Christi laudem veraeque religionis ornatum
trahi potest. Si hoc probas, bene habet, at si minus et ego stu-
dium hoc a tergo liqui, et si quid rectius audiero, non in tuam
modo, sed cuiuscumque docti hominis sententiam libens ibo.
Vale. Patavi, in segritudinis meae strato. V. Idus Febr. (^)».

A questa lettera, scritta nel Febbraio del 1374, replicava
Benvenuto con altra sua leltera, importante per le notizie che
oontiene, sebbene non se ne abbia che il seguente frammento,
pubblicato la prima volta da Gieronimo Claricio, Imolese, ap-
presso airAmorosa Visione del Boccaccio (*). Fu ripubblicato
da Bastiano Fausto da Longiano dietro la vita di Madonna
Laura e del Petrarca premessa alla sua edizione del Canzo-
niere (^) ; e di nuovo dal Betussi nella vita del Boccaccio, in
fronle alla sua traduzione della Gcnealogia degli Dei (^).

c( Litteras tuas de poetis et poesi, amicissime, legi: satis a
te fuit mibi factum : eoque admirabilius, quo ab aegrotante scrip-
tas monuisti: alioqui non mirum foret, quum poeta de poetis
non posset nisi belle disputasse. Prseter han) quum te aegro-
tantem legerim, non potui, nec possum satis affici moerore.

(') Senilium, XIV, 11. Basileae, per Henrichom Pelri, 155i.

{*) Amorosa Visione con Apologia di Gieronimo Claricio Imolese corUro i de-
traitori della poesia d» mester Giovanni Boccaccio. Milano, in «dibus ZannetU
Cutcllionis. 1521, i''.

(') 11 Petrarca col Commenio di Bastiano Faiuto da Longiano,\eDezi9, 1532, 8<>.

C) Yenezia, 1547, i«.

DI BENVENUTO. XXIX

At citOy Deo Maximo favente nil desperanduniy eonvalesces, et
ut in praesentia quippiam, tibi non injucundum scio, ad te scri-
bam, scias nie anno prcBterito extremam manum cotnmentariis
meis, qucB olim tanto apere efflagitasti, in Dantem prwceptorem
meum impomisse. Mittam ubi fidum fuero nactus nuntium. £t
nunc nonnulla hortatu Joannis Boccatii, poetae elegantissimi
more Graecorum, pro tuarum Eclogarum interpretatione re-^
posuisse scias velim. Quae si placuerint, ea ad te mitto, rescri-
bas quid animi babeas etiam atque etiam te oro. Mox orna-
tissimum Carmen Bucolicum Joannis Boccatii, et nonnuUa
alia ingeniosissima ejusdem poet^ vulgaria poemata, et si me
junioris discipulique mei non pudMt mai^e meo interpretari, ut
nostri temporis tres poetarum principes, tria clarissima et la-
tinae grsecs pariter et vulgaris linguae lumina, Dantem, te
ipsum, et Joannem Boccatium, clariora (absit jactantia) reddi-
disse posteris videar, si ea quae scripsi, scribamque viva (victura
tamen spero) ad posteros pervenerint. » — Ed altre cose assai,
soggiunge Claricio, fuori di nostro proposito ivi descrive.

Taluno, seguendo Y avviso di Apostolo Zeno e del Bal-
delli, ha creduto che questo frammento sia apocrifo. Lo Zeno
in verita non pronunzia giudizio; nelle sue note alla Biblio-
teca Italiana del Fontanini, su Y articolo « II Petrarca col
Commento di Bastiano Fausto da Longiano, » egli solo os-
serva : a Dietro la vita del Petrarca e di M. Laura sta una
lettera latina, non so se spuria o legittima, sotto nome di Ben-
venuto da Imola al Petrarca (^). »

A1 Baldelli poi fece a sospettare apocrifo quel frammento
di lettera, il chiamarvi (Benvenuto) suo disc^polo il Boccaccio,
quando nel Commento di Dante lo dice a giusta ragione suo
maestro ; — il non avere in veruna delle celebri Biblioteche
d'£uropa discuoperto il Commento airEgloghe del Boccaccio,
di cui si fa menzione (^). »

(*) FoifTAifUfi, Bibl. delVEloq, i(al„ yoL II» pag. 25.
{*) Vita di Gio. Boccaccio. Firenze, 1806» pag. 236.

XXX DELLA VITA E DELLE OPERE

Ma in quell' inciso — el si me junioris disdpuUque mei non
pudtbit more meo interpretari — dal quale il Baldelli argomenta
che Benvenuto chiami Boccaccio piu giovane di lui e suo di-
scepolo, deve esservi un errore o dell* antico copista o del
tipografo; perch^, se ben si osservi, la sintassi & sbagliata
ed il senso non corre. Correggendosi Y originale, secondo sug-
'Igerisce il Roncovassaglia, — et si mei junioris discipulique me
non pudebit — la frase diverrebbe propria, ed il senso chiaro
e vero.

Men plausibile fondamento ha Y obbiezione di non essersi
trovato il Commento in alcuna delle grandi Biblioteche d'Eu-
ropa, a tutti essendo noto che molti Codici, de* quali si aveva
oonoscenza nel XIV secolo, siensi dipoi affatto smarriti. Oltre
a ci6 Benvenuto non dice di averlo scritto, ma che intendeva
scriverlo ben tosto: Mox; 6 possibile che poi non T abbia
punto scritto. E vuolsi anche notare che Gieronimo Claricio,
che il primo pubblic6 quel frammento, aveva potuto avere
opportunita di vedere de* manoscritti di Benvenuto ora irre-
parabilmente perduti.

Pochi giorni dopo siffatta corrispondenza, il Petrarca chiu-
deva i suoi giorni in Arqua, il 18 luglio 1374, senza porre
Fultima mano al suo poema latino YAfrica, al quale fu prin-
cipalmente dovuta la sua coronazione in Campidoglio (^), ma
che oggidi e quasi affatto dimenticato. Francesco da Brossano,
genero del Petrarca, ed altri con lui furono di avviso o di
bruciarlo, o di aflSdarlo ad altri, che lo rivedesse e correg-
gesse prima che si pubblicasse. Caldo oppositore di quella mal
oonsigliata risoluzione fu Benvenuto, che si adopr6 vivamente
aflBnche il poema fosse serbato intatto come il Petrarea lo
aveva lasciato; e ne scrisse allo stesso Francesco da Brossano,
ad Antonio da San Miniato, a Coluccio Salutato, ad Alberto
degli Albizzi, al Boccaccio. Le sue lettere sono tutte perdute,

(*) TnuB., Lett. ItaU, V, pag. 613 e legg.

DI BENVENUTO. XXXI

restano per6 le due seguenti lettere di Coluccio Salutato;
nella prima delle quali, scritta neiraprile del 1375, lamen-
tata la morte del Petrarca annunziatagli da Benvenuto, si
sdegna della minacciata distruzione delYAfrica^ e si augura
che la veneranda presenza di esso in Padova riescisse ad im-
pedirla.

c( Insignis facundiae viro Magistro Benvenuto de Imola amico
carissimo et optimo. Non siccas, non intermissas, sed adbuc
fluentes et continuatas lacrymas hausit Epistola tua, quae a fine
literulae quam tibi jamdiu destinavi sumens auspicium, migratio-
nem illius Inminosi sideris, PetrarchsB scilicet, elegantissime de-
plorabat.... Indignor tamen Affricae fatale ut dicitur incendium
imminere.... Ceterum quod post Pascba te Patavium iturum
scribis, Isetanter accepi, ut tua veneranda praesentia illam Pe-
trarchae scbolam a conceptis incendiis potenter deterreas. Vale
mei memor. Florentiae, octavo kalendas Aprilis (^). »

Neiraltra lettera, scritta nel giugno seguente, Coluccio ma-
nifesta il dubbio cbe YAfrica non fosse ancora fuori di pe-
ricolo; e comunica a Benvenuto la sua nomina a Cancelliere
della repubblica fiorentina ; il cbe prova quanta stima ne
avesse.

a Vir Optime. Ne tacitus arguar, tuis facundissimis litteris
qnalecumque responsum ingrate negare, quamvis respondendi
vinculo voluisse videar, longa contumacia prsescribere, licet
instent infinitae Reipublicae curae, quibus ne possim amicis» ut
hactenus, in scribendo satisfacere, nimis efficaciter prohibear:
hac tamen litterula debitum solvam, qua me tui oblitum non
esse cognosces; et quantum licet amicitise militaturum adver-
tes. Et ab eo quod tua auspicatur epistola incipiam. Verebar
quorsum illorum judicum forent evasura consilia, quos vide-
bam in editione Affricae titubare, et adhuc non sum omni
timore vacuus, quin dubitem ipsos sacrilegas manus in sacrum

(*) LiNi CoLccu PiERn S.iLUTATi EpUtolm. Fk>renti«, 17ii, pars II, p. 32.

XXXn DELLA YITA E DELLE OPERE

opus illud, ut aliquid subtrahaot, injecisse, et corrigendi studio
corrupturos.... Nunc autem credo tibi fama divulgante inno-
tuisse, mihi ad labores, quibus eram adscriptus, et honorem
et onus Florentini Cancellariatus accessisse, cui utinam me
saltem non nimis indignum reddam. Illum enim supra vires
meas quarum parvitatem, debilitatemque cognosco, longissime
sentio: sed hoc quantumcumquc arduum et inaccessibile, fer-
vore \Bdi3d mentis amplcctar, et si quam potero, me conabor red-
dere digniorem.... Data Florentiae undecimo kalendas lunii (^).»

Fra lc lettere non edite dello stesso Salutato, cbe il Mehus
troy6ne*Codici Guadagniani e Riccardiani,eranvene due. — Una
& diretta ad Alberto degli Albizzi, e dice : c< Scripsisti tandem
quo nihil acceptius meis sensibus fieri potest, te, ut per manus
meas, et illius divini prorsus vin Benvenuii mei de Imola Africa
celeberrimi nostri Petrarchse singulari labor, et auguror sin-
gulare perpetrandaB suse famcB prsesidium publicetur, obnixius
procurare, de quo tibi solidas gratias refero.... Incitarem ad
hoc Benvenutum, nisi quod ser Antonius (de Sancto Miniato)
suggessit forsitan hoc totum, quidquid fuerit, oneris et ho-
noriSy mihi soli infallibiliter tribuendum. » — Un' altra lettera
e diretta allo stesso Benvenuto, ed in essa gli parla del prin-
cipio del suo Commento su Dante (*).

II gran concetto nel quale aveasi Dante mosse il Comune
di Firenze a fondare una Cattedra, dalla quale il sommo poeta
fosse spiegato pubblicamentc, e con decreto del 9 di aprile 1373
destino a siffatto uffizio il Boccaccio, il quale a 3 ottobre
dello stesso anno cominci6 la sua lettura nella chiesa di Santo
Stefano. Benvenuto vi si rec6 da Bologna ad udire il suo di-
letto precettore. In interiori circulo est Abbatia monachorum
sancti Benedicti, cujus eccksia dicitur Sanctus Stephanus, ubi certius
et ordinatius puJsabantur horce, quam in aliqua alia ecclesia c»-
viUUis; quw tamen hodie est satis inordimta et neglecta, ut vidi

(*) Salctati EpistolcB, pars II, p. it.

(') Mkhus, Vita Atnbr, Camald,, \, pag. cccuxv et ccclxx.

DI BENVENUTO. XXXm

dum audirem venerabilem prceceptorem meum Boccacium de Cer-
ialdo kgentem istum nobilem poetam in dicta ecdesia (^). La sua
andata dovette aver luogo tra gli ultimi mesi del 1373 ed
i primi del 1374; percioccb^ dalle lettere del Salutato sap-
piamo che non era in Firenze dalla morte del Petrarca, nel
luglio 1374» sino al luglio 1375; ne piu tardi potette esservi
prima della morte del Boccaccio, seguita nel dicembre 1375»
dicendoci egli stesso che in quelV anno era in Bologna : Nam
in MCCCLXXVy dum essem BononiiB, et legerem librum istum (*).
— Laonde e probabile che vi fosse andato per la lezione inau-
gurale, e vi fosse rcstato sino alla fine di queir anno.

II Tiraboschi narra che Bologna, imitando presto Y esempio
di Firenze, chiam6 Benvenuto a leggervi Dante, e che a questa
lettura sia dovuto Tampio Commento che scrisse; non dice
in quale anno vi fosse stato chiamato, ma dalla sua espres-
sione pu6 dedursi che, a suo credere, ci6 fosse stato nel 1375 (^).
£ per6 fuor di dubbio, da quello che ^ detto innanzi, che
Benvenuto cominci6 le sue letture su Dante molto prima che
fosse chiamato ad esporlo pubblicamente in quella celebre
Universitii, ch* era allora frequentata da tutte le nazioni co-
nosciute; e che il Commento era gia finito da un anno quando
egli ofiri d* inviarne copia al Petrarca. £ del pari indubitato
che egli and6 sempre aggiungendo al Commento negli anni
posteriori, probabilmente finche egli non invi6 all'Estense
quella che chiameremo Y ultima corretta ed accresciuta edi-
zione del suo lavoro. Ci6 risulta evidente da varie allusioni
a fatti posteriori al 1375 non solo, ma sin presso al 1380;
oome a modo d' esempio, allorch^ commentando i versi 82-84»
Inf. XIX» dopo aver parlato deir elezione di Clemente V che
tramut6 la Sede in Avignone, e maltratt6 tutti i Cardinali
italiani» soggiunge che al paragone» Hodie esset dignissimum

0 Vol. V, pag. 145, Par. XV.

(■} Vol. I, pag. 523. Inf. XV.

(*) Storia della Lett. ital., V, pag. 510.

\

>

XXXIY DELLA YITA £ DELLE OPERE

et sanctimmum cum qmdam faveant antipapce Gebennensi viro
omnium viliosissimo (^), il quale fu proclamato anlipapa uel 1378.
£ di nuovo nell* alludere alla distruzione del Mausoleo di
Adriano, Castel Sant* Angelo, esclaina : Sed proh dolor ! Istud
sumptuosum opus destfMctum et prostratum est de anno prce^
senti MCCCLXXIX per Populum Romanum, quia fuerat ali--
quandiu detentum per fautores Roberti cardinalis Gebennetisis (*).

Siflatta allusione ad avvenimenti piu recenti trovandosi in
tutti i Codici riscontrati, pu6 ragionevolmente dedursene che
sieno tutte copie deir ultima edizione del Commento.

Benvenuto ricorda cli* egli fu dieci anni in Bologna : Bo^
nomenses sunt homines caYnales, dulcis sanguinis, et suavis na--
turcB, qui super cceteros Italicos famiUarius tractant forenses, et
benignius fovent ethonorant; el ut utar argumento Dantis: mn
qucero aliam probaiionem nisi experientiam, quia FLI IBI PER
DECENNIUM (^). Si noti Tespressione FUI IBI, la quale fa sup-
porre che non vi era piu quando cosi scriveva; e di fatti il
Mazzoni-Toselli negli Estratti delFArchivio Criminale di Bo*
logna, in un libro del 1377, trov6 segnato fra i debitori delle
imposte : Magister Benvenutus de Imola habitator Ferrarice (*).

Laonde possiamo fondatamente ritenere, che Benvenuto,
lasciata Bologna nel 1377, si rifugi6 in que*tempi procellosi»
in Ferrara, sotto la protezione del marchese NiccoI6 II, occu-
pandosi assiduamente a ritoccare e completare il Commento,
per fargliene oflerta. E forse fu allora che commentando i versi

Se mai conlinga che il poema sacro,
AI quale ha poslo mano e ciclo e lerray
Sl che m* ha fallo per piii anni macro.

Par. XXV, 1-3.

gli venne fuori dal cuore : Nec mireris, kctor, si aiUor diu b-

0 Yol. II, pag. 53, Inf. XIX, 83.
(*) Yol. II, pag. 8, Inf. XVIII, 32.
(') Yol. II, pag. 16, Inf. XVIII, 66.

(*) RaccorUi itorici, estraUi dalfArchivio Criminak di Boloffna, ad HkuHta"
jLionB della storia pairta, Bologna, 1870, Tol. 3.

DI BENVENUTO. XXXV

boravU^ et si labore macruit in hoc opere altissimo componendo,
quia mihi simik accidil in ipso exponendo{^).

Per quante ricerche siensi fatte non si e riescito a rin-^
venire alcun ricordo contemporaneo della morte di Benve-
nutOy nelle patrie memorie. Non pochi, tratti in errore dalla
data MCCCLXXXIX, ch* e nel Codice Estense, della distru-
zione di Castel SanfAngelo, la quale istoricamente non ac-
cadde che nel MCCCLXXIX, secondo porta ii Codice Lau-
renziano, fissarono la morte di Benvenuto nel 1390 ; ma
sembra molto piu attendibile Y avviso del Gamberini, che ne
fissa la morte nel 1380 in Imola. £ nolevole che nel Com-
mento non trovasi allusione ad alcun avvenimento posteriore
al 1379; e nel Libellus Augustalis, probabilmente Tultimo
de* suoi scritti, cbe si chiude col principio del regno di Ven-
ceslao eletto nel 1378, mentre viveva ancora il padre Carlo IV,
Benvenuto scrive: Hodie regnat hic juvenis robustus venator,
quid faclurus sit ignoro. Or Venceslao, che ne' primordi del
suo regno fece sperar molto di se, subito travi6 dal buon
sentiero, a segno da esser soprannominato il beone ed il cru-
dele: il che Benvenuto, se vivo, non avrebbe certo omesso di
ricordare nel Commento, nel Libellus, o in altro suo scritto.
La peste che infieri di nuovo in Italia, e specialmente nelle
Romagne, dal 1380 al 1383, fa nascere il dubbio che Ben-
venuto ne fosse stato vittima, e perci6 sepolto in oscuro luogo,
del quale non rest6 alcun ricordo.

S* ignora se Benvenuto togliesse moglie ; ma ebbe certo
un figlio per nome Campaldino, il quale nel 1398 ebbe a
piatire con la serva delF Arciprete della terra del Polese,
per danni da quella arrecati ad una possessione ereditata dal
padre (*).

C) Vol. V, pag. 35i, Par. XXV.

(*) Haiioni-Tosblli, Racconti itoriei.

XXXVI DELLA VITA E DELLE OPERE

Chiuderemo queste brevi note su Benvenuto con un Elenco
delle Opere di lui, stampate, o tuttora giacenti manoscritte
nelle Biblioteche.

I. — Romtdeon, hoc est compendium Historinrum Romanarum po$t
eoccidium TrojcB et ab IJrhe condita usque ad Diodetianum
Augustum.

£ un compendio non breve delle gesta dei Romani dalla
fondazione di Roma fino all' impero di Diocleziano. Benvenuto
lo scrisse a richiesta di Gomesio Albornoz, governatore di Bo-
logna nel 1361-62, e nipote del Cardinale Egidio Albornoz,
Legato della Santa Sede nclle Romagne. Nel proemio egli dice
di aver scritto: lUustriim Romanorum.... non otnnia quidem,
sed quw meliora fore crediderim, inclita gesta, luculento latino
humili stylo et sermone materno,... mstantia strenuissimi militis
Domini Gometii de Albornotio yspani, cujus mandatis prius sibi
dilectus quam cognitus nequeo refragari.... Invitus quodam modo
pertraJwr ad scribendum juvenilis statis imbecillitate, cui plun
rimum ignorantia solet esse cognata.

Del Romuleon si hanno parecchi codici. Ve ne sono tre
nella Laurenziana ; altro Codice membranaceo fu esaminato dal
Mehus nella Biblioteca allora esistente di Santa Croce in Fi-
renze ('). Nella Laurenziana se ne trova anche una versione in
francese, fatta da Giovanni Mclot, canonico di Lilla, in ser-
vizio di Filippo duca di Borgogna, in due bcllissimi volumi in
folio pervenuti dalla Biblioteca Palatina. Nella Nazionale poi,
gik Magliabcchiana, ne esistono due Codici di una traduzione
in italiano, del buon secolo, che fu pubblicata dal dottor Guat-
teri nella CoIIezione di opere inedite o rare dei primi tre se-
coli della lingua (^).

(*) Vxta Amhrogi Camaldulensis, toI. I, p. cccxxxvii.

(*) 11 Romuleo di Messer Benvenuto da Imola, Tolgarizzato nel buon secolo
e messo in luce dal dottor Giuseppc Guatteri. Bologna, Romagnoli, 1867, S to-
lumi in 8».

DI BENVENUTO. XIXYD

II. — Commentum super Dantis poeUB Comoddiam.

Come abbiamo notato Della Prefazione, il manoscritto ori-
ginale di questo Gommento non esiste piu ; ma ve ne sono
per6 molte oopie.

Apostolo Zeno, autore d* ordinario molto accurato, afferm6
che questo Commento servi di fondamento ad alcune novelle
del Boccaccio, indicate da Domenico Maria Manni nell' Istoria
del Decamerone (^). Ma il Manni, che riteneva essersi scritto
il Commento verso il 1376, non sogn6 mai d*asserire che il
Boccaccio, morto nel 1375, avesse da quello tratto alcuna delle
sue novelle. Per contrario, su la Novella VIII, Giom. V, di
Nastagio degli Onesti, che s* innamor6 d* una giovane de* Tra-
versari, riporta quello che Benvenuto ne dice, commentando
il verso 107, Purg. XIV, ove narrato il fatto, soggiunge: SuM
honeste scribit Boccaccius, curiosus inquisitor omnium delectabiUum
historiarum (^).

£ lo stesso Benvenuto, commentando i versi 13-15, Purga-
torio VI, narrato il fatto cbe forma il soggetto della Novella II,
Giorn. X, soggiunge : Ut pukerrime scribit vir placidissimus
Boccatius de Certaldo sermone matertw in libro suo, qui didtur
Decameron (').

Lo Zeno peraltro si occup6 di Benvenuto come storico, e
del lavoro principale di lui non disse altro, se non che: « pu6
nondimeno in qualche conto averci luogo (^) il suo grosso Com-
mento latino sopra la Commedia di Dante. »

(') Dissert. Vou., l, pag. S8.

(') Istoria del Deeamerone. Firenze, 17iS, pag. 357.

(•) Vol. III, pag. 169.

(*) Cio«: fra i laTori storici.

I.

XXXYin DELLA YITA E DELLE OPERE

III. — Augustalis Libellm darissimi historici BeneveniUi de Rdm--
haldis de Ymola ad ndbUissimum illustrem Marchianem Fer-
rarice: a JuUo Ccesare ad Vincislaum usque Imperatorem
Caroli fUium Auiffustorum vitam breviter scribit.

Lo scrisse a ricbiesta del marchese Niccol6 II d^Este, al
quale lo dedici : Optas^ darissime Marchio^ heroicarum cultor vir-
tutumy posse faciliter intemoscere bona et mala principum Roma-
narum utrorumque fine notato cautior fias eminentium speculo
exemplorum, Parebo Ubens, et calculantis more rem magnam brevi
oratione sumabo.

I codici nc erano numerosi; lo Zaccaria ne troy6 nella
Biblioteca dei Padri di Santa Maria in Corte, in Lucca ; fiella
Biblioteca dei Minori Osservanti in Pistoia, ed in quella del conte
Crispi in Reggio (^). II titolo di sopra notato e secondo ilCodice
Estense (^). II Muratori afferma esservene anche un Codice nel-
rAmbrosiana, il quale ora non esiste piu (^).

Fu stampato fra le opere del Petrarca, al quale venne
talvolta attribuito.

Marquardo Frehero lo inseri nel secondo volume Germani^
carum Rerum, co\Y aggiunzione di altri cinque Cesari fino a
Massimiliano II, tolti dal libro de* Cesari di Battista Egnazio,
ma scorretto e mancante, secondo la collazione fattane dal
Muratori col Codice Estense (^). Enea Silvio Piccolomini,
Papa Pio 11, nel principio della sua Europa dice di aver pro-
seguito il Libellus Augmtalis con le vite di altri quattro Ce-
sari ; ma siffatto lavoro non si trova tra gli scritti di lui.
Nella Biblioteca Nazionale in Firenze, ve n' e un* edizione,
nella quale la dedica e ad Azone, invece di Niccol6 d* Este (^).

(') Uer liti. per ttaHam, pars I, pag. 25, 45, 88.

n Antiquii. lial., I, p. 1030. (*J ArUiquU. liaL, 1, p. 1030.

(*) Aniiquii. Kal., I, p. 1030.

(') CoRNELius Nepos, de Viia Caionis Meniorit, Sbxtts AmELros, de Vitit
Casarum, BEifVENUTiJS Imolensis, de eadem re, ^ Libellas qui dicilar AagosU-
lis.... ad illostrem Azonem marchionem Estensem. Urbe FsBStri, IIII, Kal. Martii,
1514, Impressore Hieronymo Soncino.

DI BENYENUTO. XXXIX

IV. — Francisd Petrarchw Bucolmm Carmeii in duodecim Eclogas
disUnctum^ cum Commentario Benvenuti Rambaldi Imoknsis.
— Venetiis, per Marcum Horigonum, 1516, in fd.

Benvenuto scrisse questo Commento per consiglio del Boc-
caccio, corae egli stesso aflrerma nella lettera al Petrarca.

II Baldelli credo sia statp il primo che ne abbia notato
r importanza, a rimuovere i dubbi elevati dal Barone de la
Bastie e da altri prima di lui, intorno alla intelligenza cosi
deir Ecloga III, nella quale Benvenuto nota che Petrarca non
ragiona di Laura, ma della morta poesia ; corae di que* versi
deir Ecloga XI, ne* quaii Fusca, una delle tre donne simbo-
leggianti tre virtu che vanno a piangere suUa tomba di Ga-
latea, ossia Laura, a Niobe che le dimanda ove se ne asconda
il sepolcro, risponde :

Carpe iter hae, qua tkodosi» impexa capittris
CoUa botm, crebnuque canum sub Umine parvo
Videris excubias, gilvosque ad claustra molossos.
IlleJocus tua damna tegit, iamque aspice contra ;
Bic Galatea sita est C).

Su* quali versi Benvenuto commenta : VUra vadamus, car--
jMimus viam hac parte quce ducit nos ai locum Fratrum Mino^
rum, quia ibi videbis sepukrum Laurettce.... Hcbc est Lauretta
amica Petrarchce, qua Lauretta natura nil creavit putchrius.

II Perticari, nella sua traduzione delle Ecloghe, adott6 le
note di Benvenuto.

V. — Lucani Pharsalia cum Benvenuti enarraUonOm.

Lo Zaccaria ne trov6 un Codice nella Biblioteca de* Padri
Carmelitani di San Paolo in Ferrara, neirultima pagina del
quale si leggeva : EocpUciunt Expositiones secundum Benvenu-
tum super PharsaUa Lucani, compilakB anno 1386 (?), scripta
anno 1406 (*).

(*) Del Petrarea. Firenze, pag. 167. {*) Iter Utt., pars I, pag. 158.

XL DELLA YITA £ DELLE OPERE

Ignoro se piu esista e dove ora sia quel Codice. Dubito
della data 1386; probabilmente, come s* e detto imianzi, Ben-
venuto era gik morto da qualche anno.

VI. — Seneca* TragcedicB cum adnotationibus.

Lo Zaccaria, che ne trov6 un Codice membranaceo della
fine del XV secolo, nella Biblioteca di Sau Marco in Firenze,
dice : Anonymi, qui fortasse aiictor quoque fuit adnotationum mar^
gine inscriptarum^ prcBfatio initio Codids legiiur, in ea autem
Hagister Benvenutus de Imola appellatur (^).

VII. — Valerii Maximi Dictorum et factorum inemorabilium
libri IX, recoUecti Magistri Benvenuti de Imola.

Codice in folio con la data del 141 i, che si conserva nella
Biblioteca Comunale d* Imola.

Un Codice cartaceo nc esiste anche neH* Ambrosiana con
la seguente sottoscrizionc : Expliciunt Recolecte (sic) super opera
Valerii Maximi ystoriographi facta Bononie sub excelentissimo viro
magistro Benvenuto de Ymola scripte per me Philippum de Vale
natum quondam Barthokii de Vale de Querzola in castro HeiHborie
mb annis Domini in (sic) MCCCLXXXIII. Indicionis sexte.

II Guatteri, nella prefazione alla sua edizione dcl Romuko,
attribuisce anche a Benvenuto le due seguenti opere che sono
neir Ambrosiana, delle quali per6 par chiaro ch* egli non ne
fosse r autore.

VIII. — Incipit Cronica (sic) a piincipio mundi
usque ad adventum Christi.

£ divisa in 24 libri ; nella sottoscrizione del 24°^^ ha :
Explicit historia de moribus et vita philosophorum, quce est ti^
tima primi voluminis ; ma il secondo volume non e nella Bi-

(*) ller lUU, pan 1, pag. 67.

DI BENVENUTO. XLI

blioteca. N6 in priDcipio, oe in fine, oe nelle sottoscrizioni
dei singoli 24 libri v* ha nome d' autore. In fronte al prirao
foglio una mano del secolo XVI ha scritto: Benvenuti Chrcy-
nicon; ma in un foglio volante insertovi di mano del se-
colo XVIII, nel quale sono trascritti due capitoli dei libro XIV,
si nota al margine : Ex Chrmico Benvenuti, sive melim Bencii ;
e nel Catalogo il manoscritto e indicato come : BenvewUus
sive Bencius Alexandrinus Chronicon a principio mundi usque
ad adventum Christi. Da ci6 e da alcune parole del Muratori
nella Prefazione ai Rerum ludicarum Scriptores sembra possa
ritenersi essere opera di un Bencio o Benzio citata da Gual-
vaneo Flamma.

IX. — Benvenutus de Rambaldis opusculum dc urbe Mediolani.

tl un piccolo Codice cartaceo del secolo XV. II Sassi, pre-
fetto deir Ambrosiana fino al 1751, vi appose di suo carattere
la seguente nota : Benvenuti de Rambaldis Imolensis qui seculo
XIV /loruit. Vuolsi perf) notare che questo opuscolo non e che
copia di una parte della Cronaca suindicata.

»

G. F. Lacaita.

COMENTUM INFERNI.

SPIEGAZION£ DELLE ABBREVIAZIONL

£. = Codice Eslense.
S. = Codici Slrozziani

116. = Codice Gaddjano. Inferno i .. .
... n . . / nella Laorenziana.

117. = » » Purgalono

i.=:Codice, Plut. XLIII, n. IV. Paradiso

GOMENTUM SIVE SGBIPTUM super Ubrum
pfimum, qui miiMaiur Infemus Sacri poematis
celeberrimi poeim Dantis Aldigherij, ad clarissimum
Prindpem Nicolaum MarcMmem Estensem, etc. C)

Hic mlet Eslensis Nkolaus laude sub isla,
Gloria Magnatum, generis fudgore serenus,
Sed virtute magis certatf^) superare regentes,
Quos sua sublimis vincit clemenJHa morum,
Qua decus eximium similem non comperit usquam
IlaHcos inter proceres, Dondnosque potentes.

\^uoNiAM, praeclarissiine Princeps, testante Philosopho
in sua poetria, jocundissima ars poetica ab ipsis naturae
priDcipiis ab animi (^) nobiiitate manavit, ajgus opera

(') S. Estensem per di«ertissimum et egregiam Grammatic» professorem
Magittnim BeneTenntum de Imola sermone Inddo compUttom.

0 E. Incipit Commentum Magistri Benerenati de Tmola ioper Infemum
I>antis de Aldigtierijs de Florentia poets, et primo epitaphiom Dantis, secnndo
origo dominonim Marchioaam Estensinm.

Epitaphinm Dantis.
Jara Mooarcbi» soperos pblegethoota lacasqoe
Lustrando cedni Toluerant fata qnoasqae.
Sed quia pars cessit, melioribas hospita castris,
Aactoremque suam reddit felidor astris»
Hic claudor Dantes patriis extorris ab oris,
Quem genuit parri Florentia mater amoris

Hic nitet Estensis Nicolaus laade sab ista, etc.
(') £. cerU.

(*) S. Probemium primum ad eamdem.
(") E. ab Mnni.

I. 1

2 INTRODUCTIO.

efiicitur ut illustrissimorum virtus extincta virorum Oal
perpetuo rediviva, tubae poeticae praeconio totum praedi-
eata per'ori>em, cujus opeO nunc egerel(*) illustrium
tuorum fama (^) m^jorum, jam in tempore semisepulta (^)
penuria poetarum, quorum copia, proh dolor!, a^^tate
nostra rarior est foenice; foenix siquidem unica in orbe,
el iii unica regione reperiri dicitur a magnis sapientibus,
licet nobis ignota; poeta vero hac tempestate nullus
usquam agnoscitur. Tuorum, inquam, inclita gesta omnis
eximius vates materiam haberet (^) uberrimam. Ut enim
perstringam plurima paucis, Azzo primus inclitus olim
Princeps, forma corporis, animi virtute pra.'pollens, pri-
mus feracissima; Ferariae principatum adeptus, anti-
quissimae Mantua^, quae Marone Latinorum clarissimo (^)
gaudet alumno, protector egregius, nobilis Yeronae regi-
men sibi sponte coUatum, sed mox vi et fraude hostium
injusle extortum Justa ira et indignatione fremens, equestri
Marte collatis signis, infestis partibus debellatis, tam pru-
denter quam potenter resumpsit amissum, ubi egregio-
rum operum et vitae flnem (^) feliciter posuit. ^Vldro-
vahdfnus eju^ primogenitus, magtianimus adolescens,
Marchionatus AnChonae titulum promeruit; militantis Ec-
clesiae hdstibus tilumphatts, in ipso flore juventutis extin-
ctus, decus insigne virtulis (^), eximiae pietatis. Azzo se-
cundus, ejusdemprimf ^^«flEonis filius, vir strenuus belio^
prudens consilio, romanac propugnator Ecclesiae, vehil
olim romanae libertatis divhius ille Scipio victor Hanniba-
lis, domitor Carthagiais, Italiae liberator, tremendas vira^^
insolentissimi F^^ct s^ndi, quf non minus triginta an-
norum curriculo romanam afflixit Ecclesiam, quam olim

(«) E. e S. 'opere. (•) E. egenl.

C) £. facla. (•) £. fere sepolu.

(') Mur. habct. (*) E. dirisshiioniiii.

C) S. seriein. (*) £. el exhnte.

INTRODUCTIO. 3

martius Haimibal romanam rempublicaiQ sededm aimo-
rum spatio cupidissime lacessivit, apud victoriam yictor ar-
mipoteus pro magna parte confregit: quo principeFederico
post Kardum magnum nemo m^jor ac 0 formidolosior
romanum imperium tenuiL Nec minori yirtute et felici-
tate liic excelsus Azzo cruentam superbiam acerrimi
Ecerini f ) prffifato Federico foederati, qui ut olim Diony-
sius ferox Siciliam, ita Marchiam Tarvisinam omni (^)
suppiiciorum genere kbefecit tortor iniquus^ pro maxima
parte delevit, potenti Patavo sibi prius erepto, demum (^)
apud Adduam (^) tyranno ssevissimo strato, et cum omni (^)
exultatione justorum mortis i^) ergastulo mandpato, in
quo infelioem animam, si fides est, patri diabolo, ex cujus
stirpe creditur ortus, reddidit seternaliter cruciandam.
Obizzo (^ primus natus ex Raynaldo dicti Azzonis secundi
filio, (^ in secundi carcere Federici, cujus altam poten-
tiam nec Germania capiebat, nec tolerabat Italia, non
contratus animosam virtutem suam intra Padi claustra
et Adrise litora coartari, ad Regium Lepidum Mutinam-
que bellacem su8B dexter» potentiam extendit, utriusque
jure C^ potitus imperio^ Karoli primi veteris contra Man-
fredum Federici natum non minus patre infestum Ec-
desiffi incitator et adjutor extitit(^^) indtfesse usque ad
victoriam iUius meritum debitumque triumphum. Azzo
tertius, praedicti primi Obizzonis filius, magnifica multa
strenue gessit, petitor gloriae, contemptor pecuniffi^ Bo-
noniam opulentam, Parmamque potentem variis bellis
quassavit Higus Azzonis tertii Aldrovandinus firater egre-
gius inclitam prolem genuit Raynaldum, qui Ferariam

(*) E. ant (*) Har. Eccelini.

{*) E.oniiiiam. (^) E. deinde.

('} Hnr. Abdnam. — £. Adriam. (*) £. omninm.

n 116. Hvtit. n E- opiio.

(*) E. filio, morUio in. (*•) E. ntrinaqae nrbii.
(") £. ezUm ad Ulins meritnm.

4 INTRODUCnO.

a Galloruin C) avidis faucibus liberavit, magna sanguinis
madens ultione, et Nicolaum fratrem, cujus tu fers no-
men, virorum utique amantissimum, ex eorum bar-
bara (^ captivitate detraxit. Genuit et Obizonem patrem
tuum^ praepotentem et magnificum Dominum Ferariae.
Mutinae, Parmae.

Quamvis autem illustris tuorum proavorum prosapia
insigni antiqua generositate refulgeat {\ de cujus vetusta-
tis (^) primordialibus initiis memoria non extat, clarissi-
morum tamen regum affinitatem(^)cumulatius honestatur:
Roberti, scilicet, serenissimi, patrum nostrorum tempo-
ribus Siciliae regis, quem post Salamonem sapientissimum
pra^icat constans opinio plurimorum : et Andreae regis
HungariaB, cujus uxor Beatrix, primi Aldrovandini filia,
vere beata, si virtus heroica beatum (^) efficere polesf,
mulier animosa, a paterna et avita nobilitate non de-
gener, viro suo rege sene fato functo, ex illius semine
suo jam utero tumescente, virilem habitum mutuata, ut
temporis necessitas suadebat, custodia privigni solerter
elusa, in Germaniam commigravit, unde ad patrios (^^
lares et tutior et liberior remearet (®).

Prajtereo rescripta Principum, privilegia Pontificuni,
quibus tuo generi plus eximia^ claritatis accrevit. Et ne
plura tuorum praedecessorum gesta memoranda percur-
ram, quamvis clementia et liberalitas, propria virtus
Principum (*), haereditaria ipso jure natura? in Estensi
familia semper eluxerit C^), in Te tamen utraque tota con-
fluxit inconvulse tuo pectori radicata; ut omiserim ca^-
teras, aequitatem, prudentiam, modestiam, constantiam.

(') Muratori slampa — Catalanorum ; ma ncl Codicc ^ — Gallorum.

(') li. barbarornm. (') K. prsfulf^oat.

(*} S. TCluMatc. (■) S. c 110, effinitatr.

(') E. bcatam. (') t. primos.

(*) Mur. stampa — commcavit, ma il CoJ. £. ha — comincaret.

(') S., 116 c E. quasi haprcditaria. ('*) Mar. tCampa ^ eflTulwrit.

INTHODUCTIO. 5

qnBd nec successibus prosperis insolescit, nec adversis
hebescit Tu florentem setatem prasclara morum indole
praesignisti : robusta vero, ingentibus celebrata trophoeis,
de viciorum hostiiitate merentius triumphavit, juxta pra^-
sagium tui nominis gloriosi: Nicolaus namque viclor
laudabiHs interpretari C) dicitur a quibusdam. 0 ergo te
felicem! de cujus magnitudine animi praastatur bonis
pra^mium, reis remissio saepe^ a quibus (^) atrocissimas et
intolerabiles ii^jurias recepisti (^) etiam a clementissimis
severissime (^) vindicandas; ut de te dicere audeam, quod
de Csesare inquit Gicero: nulla de virtuHbus tuis major
misericordia est. Hinc(^) te, clarissime Marchio, motum reor,
ut illius ftilgentissimi solis, Dantem loquor, cujus perspicui
ingenii radiis, suorum meritorum praevio lucifero, no-
ster orbis Italicus praecipue illustratur, figmenta evolve-
rem(^), figmentortim integumenta eliciens ("^), elucidans et
obscura variis velata figuris, multiplicibus sensibus involuta
latentibus. Hic namque historica et poetica, hic naturalia
et moralia, hic ardua et infima, hic antiqua et no-
vissima, hic, ut breviter dicam, divina pariter et huma-
na(^). Nec ambigo quin diversi diversa sint dicturi pro
animorum affectione tam dissona, tam (^) adversa. Quid-
ni? Opus quippe(^^) est vulgarium linguis et injuriose
laceratum, qui etiam excellentissimos literatorum stilos
temere carpere non verentur ? Mihi tamen sufTecerit
peritiorum ac Tui acquiescere votis, cujus praeceptis,
Tibi prius dilectus quam notus, nequeo contra ire. Non
est autem propositi mei in hoc opere omnium exponen-

(*) £. solct, ut dicitor. {^) £. quamquain a quibaadam.

(') E. accepistl. (*) £. seTeriasimas Judicandas.

(") £. Hlc ; Mur. Heic. (*) S. erolrens.

(^ £. eliccrem, elucidans eliam oUscur.i.
(*) Mur. afTgiunge: comprehondunlur. (*) £. quam dlTersa.
( *) £. Quid modo ? opos ne est Tulgarlum linguls iniurlose, qui etlam ec.
— Mur. opos ne est rcspondere Yulgarium ling:uls iniuriosis, qul etiam ec

6 INTRODUCTIO.

tium dicta refellere erronea, ridicula, falsa, aut saltem
aliena, et omnino impertinentia facto. Et cum brevis in
omnibus esse soleam, necessario forte nimius videbor
interdum, quoniam multa et magna impossibile est bre-
viter explicare. Igitur porrigam manum trepidam ad tam
grande opus, in nomine sanctissimo^ atque individuaB Tri-
nitatis sic exordiens.

Nescio qua tentd sacrum tnodo carvmie DatUem
Eloquar insigmm studHs, quem celsa per orbem
Explicati^) (jetenw memorandum nomuie virtus.
Nam, postquam patrios Florentia sceva penates
Linquere conspicuum jussit sine crimitie civem,
Fortuna quatiente stetit, sorlemquei^) superbam
Excutiens semper misero, securus in orbe
Viocit, et innumeros toleramt tnente labores.
Ipse homimm rerumque patrem, qui cuncta gubemat
Imperio, et lati solus tenet aurea mundi
Lora manu, cui semper erit sine fine potestas,
Agnovit sine more (^) Deum, vitamque per omnem
Impiger, angustusi^) operantia sidera terris
StelHferi secreta poli, quibus astra fruantur
ConsilHs, ccelo novit divinus ab alto.
Artibus ingenii redimitus acumimi^) septem
Exhausit sacras Musarum e foiitibus undas.
Hinc (J) sacris aninuUus aquis quce (^) dura cadentes
Prcemia dignoscant miseri, quibus ipsa (^ salutem
Pcena ferat sceleris, quos gratia collocet aitis
Sedibus, audad cecvnit sub tegmine canbi.
Scribere non possem viduas quot flelibtis artes,

(*) S. ha qui: Camiina in laudem poetie.

(*) 116, Kxtulit. ('} S. rortemque.

(«) Cos) tuUi i Codd. (*) S., £. o 116, anguatU.

(<) 116, culmine. f) £. Ilic

(*) £. quam. (*) £. ipse.

INTRODUCTIO. 7

Quotque novem Musas lacrimis subiere dolores
Cum rapmt mors sceva virum, sed fama superstes
GenUbus exUnelum memoral, popubmque per omnem
Vivei, el wtemo referretur laudibus tevo. ^

Ipse est mare inundans, undique vemenlmm indiyen-
tias replensi^) affluenter el copiose. Averrois commenta-
tor super Poetriam Aristotelis.

Quoniam juxta seutentiam Pliilosophi XU metapby-
sica) (^) : melius est scire pauca de rebus nobUibus, quam
multa de ignobUibus, ideo commendaturus [^) nobilissimum
poetam, qui caeterorum poemata illustravit, ne dicam
superavit, ex verbis propositi thematis tria breviter colligo,
qua3 oeleberrimi hominis inclitam gloriam praxlicant et
extc^unt; quorum primum est profunditas admirabilis;
secundum, uiilitas desiderabilis ; tertium, fertilitas ineffa-
bilis. Primum tangitur in autoritate pra^missa cum di-
eitur: yf^e est mare immdans. Secundum, cum subjun-
gitur : undique vementium tndigentias replens (^). Tertium,
cum subinfertur : affluenter et copiose. Circa primum bre-
viter (^ advertendum, quod in poemate praeclarissimo
nostri autoris immensa atque inexhausta profunditas re-
peritur, ut de se ipso Dantes dicere possit illud Eccl. XXIV.
In profundum abyssi penetravi, et in fluctibus ^naris ambu-
lavi. Hic namque poeta peritissimus, omnium coelestium,
terrestrium, et infernorum profunda (^) speculabiliter con-
templatus, singula qua^que descripsit historice, allego-
rice, tropologice {% anagogice, ut merito de ejus operc

(*) S. ha qui : Sermo super maleria per Benvcnutum de Imola comcnlalorem
operift.

(*) S. repellens. (') £. secundo meUphyiiforum.

(^) S. commentaturus. (') S. repellens.

(*) £. est ad?ertendum. C) K. profVinde et speeulabili(cr.

(*) £. et anagogice.

8 INTRODUCTIO.

totius sapientia^ et eloquenti(e plenissime dicere possim (^)
illud Ugonis de sancto Victore in suo Didascalicon : hic
ixtrvulas suave l^) lactatur^ kic adtdtus affluentius educatur,
/dc gymnosophistCB triviales, Mc didascali quadriviales, hic
legum professores, hic astronomice perscrutatores, hic lan'
dem proficiti^) omnis scienHce cultor. Hoc autem facile lique-
bit cuique vires poetice (*) contemplanti. Ut enim (^) te-
statur Aristoteles in sua Poetria: Omne poema et omnis
oratio poetica aut est laudaHo, aut vituperatio ; omnis enim
actio et omnis mos (®) non versatur nisi circa virtutem el
vidum. Unde Aycrrois commentator ibidem: Animce no-
biles et virtuosce nabjaralUer adinvenerunt primo artetn
carminum ad laudandum et efferendum facta pulcra et
decora : animce vero defieientes abhis in nobiHtate adinve-
nerunt carmina ad vituperandum et detestandum facta
turpia et inhonesta. Et subdit: quamvis necesse est ei,
c\j^us propositum est detestari malos et maia, ulprobet, el
laudet bona facta et virtuosa. Nullus autem poetarum
scivit excellentius aut efficatius laudare et vituperare
quam perfectissimus C) poeta Dantes; laudavit siquidem
virtutes et virtuosos, yituperayit yicia et yiciosos; de
quo merito dici potest illud Proverbiorum Xn. De fructu
oris tui replMtur unusquisque. Nec minus illud, quod dicit
Oyidius in commendationem Yirgilii principis poetarum :

Omnia divino cantavit carmine vates.

Hoc de primo.

Secundum, quod tangitur in autoritate pra^missa,
est utilitas desiderabilis, utilitas inquam multiplex: uti-
litas inyentionis, utilitas instructionis, utilitas correctionis.

(*) S. plcnissime dicere posset. (*) K. sanc Uclabitur.

(■) £. prostat. (•) S. poeticas.

(') 116, etiam. — £. ut eridenter. (*) 116, motus.
C) 8. pcrilissimu<i.

INTRODUCTIO. 9

Utilitas inventionis maxima patet per Philosophum in
sua poetria, ubi dicit quod originis poetrice in homine na-
turaUler duce causce esse videntur: prima quidem, quoe
existU in homine a prima naUviMe, est assimilatio rei ad
rem, et rqyrcesentatio rei per rem ; quoniam homo inter
coetera ammalia maxime delectatur in assimilatione et re-
prcesentaHone. Causa vero secunda est delectatio, quam
homo habet per naturam ex tnetro et symphonia. Et con-
cludit ibi philosophus: igUur delectoMo animce C) cx reprce-
sentatiombus, metris et symphoniis, causa est adinventionis
artis poeticcB. Hic autem poeta perfectissimus convenien-
tissime reprffisentationibus usus est, ut patere potest di-
scurrenti totum poema ejus ubique mirabiliter flguratum.
Utilitas informationis, quoniam secundum (^) sententiam
Horatii in sua poetria :

Aut prodesse volunt, aut delectare poetce,
Aut simul et jocunda et idonea dicere vitce :
Omne tulit punctum qui miscuit utUe dulci.

Hic autem poeta pra^tantissimus delectabilitatem et fruc-
tuositatem tam artificialiter contexuit, ut alteram sine
altera in ejus volumine reperire non possis. Utilitas cor-
rectionis per se patet (^) ; l(^imus siquidem quod Dominus
mandavit filiis Israel ut spoliarent iEgiptios auro et ar-
gento, per hoc moraliter admonens ut sive aurum sa-
pientiae, sive argentum eloquentiae apud poetas invenire-
mus {% in usum salutiferae eruditionis verteremus. Hic
autem christianissimus poeta Dantes poetriam ad theo-
logiam studuit revocare, quae tamen de se magnam con-
venientiam habet cum illa : potest namque theologia dici
qusedam poetria de Deo ; nam testante Philosopho poe-

C) £. est ex. (*) E. UUliUs inforaianU, quam-secanduni.

(*) E. per ae probatar. (*) E. e 116, in?eiieriiiiu8.

1 0 INTROPUCTIO,

tae fuerunt primi theologizantes de Deo. Ideo non ine-
leganter (^) de Dante dicere possum id, quod Averrois de
Aristotele dicit: adinvenit eum natura hufjtis arlis prin-
cipem et magistrum. Et hoc de secundo (*).

Tertium et ultimum est fertilitas (^) ineffabilis. Ars
namque poetica inter liberales (^) minime numeratur,
quia omnes supergressa, cunctasque complexa, super-
eminenter excellit. Unde novissimus poeta Petrarcha
in quadam epistola, quam ad me scribit: magnum esl,
inquit, inter magna esse, sed majus interdum eoccipi, sictU
ex numero magnorum civium princeps (*) excipitur. Sic
theologiam, sic philosophiam, sic medicinam inter libe-
rales non novimus numerari. Haec igitur nobilissima
scientiarum potissime in nobiles mentes cadere dignatur.
Hanc enim illustrissimi principes studiosissime coluerunt,
sicut Julius Ga.'sar, Gaesar Augustus, Titus Vespasianus,
Hadrianus, Scipio Africanus : hanc sapientissimi doctores.
Augustinus, Jeronimus, Ambrosius: hanc clarissimi phi-
losophi, Plato, Aristotiles, et Solon legum lator. Ideo bene

Glaudianus florentinus poeta:

*

Gaudet enim virtus testes sibi jungere Musas:
Carmen amat quisquis carmine digna gerit.

Dicam ergo, concludens de nobilissimo poeta, iilud Ec-
clesiastici 39. Ipse tamquam imbres tnittet eloquia sapien-
IUjb: sapientiae, inquam, verae, de qua Augustinus VIII
de Givitate Dei circa principium : cum phUosopkis est
kabenda collaHo, quorum nomen, si laUne interpretetur,
amorem sapientioe profitetur {% Porro si sapienHa Deus est.
ut divina mtorUas veritasque numstravU, verus pkUoso^
phus amator Dei esL Unde magnus philosophus et poeta

(*) £. Idco inquam elegantcr. (') £. sit dictum.

(*) S. utlliUs. (*) S. liberales artes.

(') £. polcns excipitur. (*) £. Interpretetur.

INTRODUCTIO. 1 1

Plato, phUosophia, ait in Phaedone, est meditatio mortis.
Duas autem asserit esse mortes ; primam natura^, homo
enim naturaliter moritur cum anima corpus C) solutum
lege naturae. Secunda est virtutis, cum scilicet anima
adhuc in corpore constituta corporeas contemnil iliece-
bras et cupiditatum dulces insidias, reiiquasque onmes
exuit passiones. Hic autem verus ptiilosophus ac poeta
hanc mortem summopere meditatus eam studuit per-
suadere mentibus omnium (^) ut mortem sine morte (^)
feliclter pervenirent, ut in processu operis clarissime
ostendetur : ad quam nos vocare dignetur qui est mor-
tis et vita^ dominus in SBternum, amen. )

Praemissa commendatione communi tam poetriffi quam
nostri poeta^, nunc consequenter est ad libri (^) literam de-
scendendum. Ad cujus clariorem intelligentiam (^) quaedam
evidentialia extrinsecus praelibentur (^). Et primo quaeratur
quis libri autor : secundo, quae materia : tertio, quae in-
tentio : quarto, quac utiHtas : quinto, cui parti philosophiae
supponatur: sexto, quis libri titulus.

Ad primum dico, quod autor fuit Dantes Aldigherius,
poeta florentinus, et multis vocabulis designatur. Primo,
a vocabulo propriae nominationis (^), vocatus est enim
Dantes, et merito; est enim nomen consequens rei (^.
Dictus est enim Dantes quasi dans se ad multa, dedit
namque se universaliter ad omnia, ut patebit in discursu

C) S., £. e 116, rclinquit solutom.
(') S., E. e 116. hominum.

(') S., £. e 116, morte faciliter eTitareot et «d nteroan TitAm feliciten
(*) S. qni inserisce : Declaratio liler» librique di?isio.
(*) £. nunc coDTenienter ad librL
(*) £. clariorem efidentiam.
C) E. eridentiora licet extriDtecus perhilicnlor.
(') S. nationis; £. denominationis.

(*) E. Primo enim a Tocabolo propri« denominationis Dantes est Tocatuk.
et merito, qoia nomeo ett ooDSonans rei.

12 INTRODUCTIO.

hvgus operis ; et omnibus scientiis operam dedit, et pra;-
cipue(^) poetica; delectabiiissimae scientiarum. Vel dictus
est Dantes quasi dans theos (^), idest, Dei et divinorum
noticiam. Nam cum autor iste in viridiori ajtate vacasset (^)
philosophiae naturali, morali, et artibus (^) in Florentia^
Bononia et Padua, in matura aetate jam exul dedit se
sacrae theologiae Parisius, ubi adeo alte emicuit quod ab
aliquibus vocabatur poeta, ab aliis philosophus, ab aliis
theologus. Nullus autem fuit poeta qui paradisum poe-
tice describeret nisi hic poeta miriflcus ; quod de se ipso
profltetur secundo Capitulo Paradisi dicens:

L acqua cK io prendo giamniai non si corse.

Aldigherius nomen est cognationis. Fuit namque Dantes
majorum sanguine generosus, scilicet de Aldigheriis (^^ :
quod nomen fuit tractum ab Aldigheriis nobilibus de
Ferraria, ut dicetur Gapitulo XV Paradisi, ubi autor
introducit quemdam nobilem militem antiquum pracde-
cessorem suum dicentem :

Mia dofina venne a nie di Val di Pado.

Gonstat autem Ferariam esse in Valle Padi. Aldigherii
autem descenderunt ex HeUsaeis; unde idem dicit ibidem:

Moronto fU mio fratre\^\ ed Eliseo.

Et dicitur Dantes Aldigherius quasi alta digerens vel alia di-
gerens quam (^) alii poetaB. Nemo unquam poetarum, nullum
excipio ^\ habuit unquam tam altam phantasiam, aut
tam nobilem materiam scivit, vel potuit invenire, in qua
tam eleganter tradit cognitionem rerum humanarum;, (U

(*) S. scicntiflD pocticap. (') £. theu. — Gr. ^'cou.

(*) 116, racarct. (*) £. naturali et luorali in Florentia.

(') E. Aldigberiis nobilibos de Ferraria, ut.

(*) £. mio fratc. C) S. plusquam.

('} £. cxcipimns, habuit tam altam.

INTRODLGTIO. 13

(iivinarum virtutum, et morum, et omnium fere actuum
humanorum et agibilium (^) mundi. Quod autem quidam
dicunt Aligherii, subtrahitur d ex usu; et quod alii di-
cunt Alagherii, corrumpunt omnino vocabulum.

Poeta nomen est professionis : nomine siquidem poeta^
sicut nullum rarius, ita nullum clarius, nuUum venera-
bilius, nullum durabilius. Nam (^) cum caeterarum rerum
sludia habeantur arte et doctrina; poeta (^) natura ipsa
valet, et quasi divino quodam spiritu inflatur, ut ait
TuIIius in Oratione pro Lucio (*) Arciiia poeta pra^ceptore
suo. Hujus rei indicium ij') et argumentum fuit in isto
insigni poeta, quod mater ejus gravida ex eo, non longe
a partu vidit per somnium qualis debebat esse fructus
ventris sui, licet tunc sibi et aliis ignotus. Videbatur
namque nobili domina; esse sub alta lauro in prato vi-
renti apud ciarissimum fontem, et hic videbatur parere
fllium, qui brevissimo tempore nutritus solum baccis ex
iauro cadentibus, et unda lucidi [^) fontis, videbatur fleri
pastor, et ingeniabatur (") suo posse habere de frondibus
ari^oris, cujus fructu fuerat enutritus, et in ipso co-
namine videbatur cadere, et ex ipso surgente videbatur
oriri pavo. Ex qua re tanta admiratio nata(^) est ipsi do-
minsB, quod somnium (^) rupit. Hujus somnii interpretatio
haec esse videtur. Laurus signiflcat ipsam scientiam poe-
licam infusam a coelo ipsi autori. Pratum virens est
ipsa Florentia florens, in qua natus est. Fons clarissi-
mus C^) eloquentiam luculontissimam ejus. Quod subito
factus est pastor, flgurat excellentiam ingenii et doctri-

(') K. et aquisibilium.

{*) £. Nam ciptcrarum rerum studia babentar.

(*) K. poelica, nalura ipsa.

(*) S. Licinio. C) £. iudicium.

(^) K. lucida fontis. ('') S. lolo suo possc.

(') S. facta cst. (') £. somiium rupil.

(**) S. signiflcat eloquentiam. — £. cst eloquentia.

14 INTRODUCTIO.

nae suae, qua pavit animos omnium; non solum enim
pascit viros, sed infismtulos et foeminas, et post delecta-
tionem verborum pascit inteilectus excelsos. Quod cona-
tur capere frondes significat ingens desiderium, quod C)
habebat, laureae obtinend^. Quod (^) ceciderit in ipso co-
natu significat casum, quem omnes facimus sine resur-
gere, scilicet (^) casum mortis. Quod ex pastore oriatur
pavo, significat opus (^) suae Comoedide, quae recte assi-
milatur pavoni ; quod potest multipliciter patere. Primo
uamque caro pavonis (^) odorifera, et quodammodo in-
(orruptibilis : ita sensus istius libri, quomodocumque
capiatur, sive superficialiter, sive sententialiter, est odo-
rifer, idest delectabilis, continens veritatem simplicem et
incorruptam, et quanto magis discutitur, tanto magis
reddit odorem incorruptibilis (^) veritatis. Secundo, pavo
habet pennam pulcerrimam, qua ejus caro vestitur et
ornatur, et habet centum oculos in pennis: ita litera
ipsa, variis floribus et diversis coloribus adornata, vestit C)
sententiam, quae habet centum oculos, idest centum ca-
pitula {% sive cantus. Tertio, pavo habet turpes pedes, et
moUem incessum : ita ipse stylus, quo tamquam pedibus
ipsa materia consistit et firmatur, turpis videtur respectu
literalis, quamvis in genere suo sit pulcerrimus omnium,
et magis conformis ingeniis modernorum. Vel pedes tur-
pes sunt carmina vulgaria, quibus tamquam pedibus sty-
lus currit; qua^ sunt turpia respectu litteralium. Unde
et incessus moliis significat humilitatem styli, quae ne-
cessario exigitur in Comoediis, ut statim dicetur. Ultimo,
pavo habet vocem horribilem : ila (^) vox autoris, licet vi-
deatur suavis ad sonum verborum, tamen ad sententiam

{*) £. quod ipse. (*) S. quod aatein.

(*) £. scilicet propter causam mortis. C) £. opus, sirc ComcBdia.

(') £. est odorifera. (*) £. incomipUMlem Teritatis.

^j £. restitur senlenlia. (*) S. capita.

(*) £. itaque.

INTRODLCTIO, 1 5

aspera sonat, dum increpat vicia multorum acerbissime.
Immo etiam sonus verborum sa^pe videtur amarissimus
iliis quos tangit Quare C) horribiliter ciamat yox autoris
dum exclamat irate:

Ahi! serva Italia, di dolore ostello.

Et cum dicit:

0 avarizia, che puoi lu piii farme.

Et ita de multis exclamationibus et increpationibus ge-
neralSbus et particularibus. Ergo bene qui fuerat in vita
pastor, post mortem peperit pavonem, idest pulcerrimum
librum istum.

Fiorentinus vocabulum est proprio^ nationis; argu-
mentum enim sumitur a patria. Fiorentia autem, juxta
Yocabuli allusionem, florentissima urbium^ hunc florem
peperit mundo, qui attulit tantum fructum, licet non
noverit eum, sed expulerit a se cum erat in ipso flore
astatis, fortunae, et dignitatis. Unde quemadmodum iste
poeta illustris XI Cap. Paradisi beatum Franciscum ap-
pellat Solem, et locum originis illius Orientem, ita ego
merito ipsum Dantem dixerim Solem, qui modernis tem-
poribus iiluxit ambulantibus in tenebra(^) ignorantiae poe-
ticffi facultatis ; et Florentiam Orientem, quo^ hunc prav
clarissimum Solem emisit in mundum. Natus est autem (^;
iste fulgentissimus splendor Italicus in praefata patria sua,
vacante romano imperio, post mortem Federici secundi,
famosi Imperatoris Romanorum, anno salutiferae Incar-
nationis regis uniyersi MCCLXY, sedente Urbano Papa
quarto. Haec de autore.

Materia, sive subjectum hujus libri, est status anima'

(') S. Qatm. (*) 116, tenebris.

(^ 8. aatein splendentissimus (blgor Italicus.

1 T) INTRODLCTIO.

humansB tam junctae corpori, quam a corpore separatae C):
qui status universaliter est triplex, sicut autor tres facit
partes de toto opere. Quaedam enim anima est posita in
peccatis, et ista dum vivit cum corpore, est mortua mo-
raliter, et sic est in Inferno (*) morali : dum est separata
a corpore, est in Inferno essentiali, si obstinata insana-
hiliter moritur. Alia anima est qua) recedit a viciis, et
ista dum est in corpore, est in Purgatorio morali, sci-
licet in actu poenitentio), in quo purgat sua peccata :
separata vero a corpore, est in Purgatorio essentiali.
Tertio est alia anima in perfecto habitu virtutis, et ista (^)
vivens in corpore est quodam modo in Paradiso, quia in
quadam felicitate, quantum est possibile homini in hac
vita miseriai : separata post mortem, est in Paradiso coe-
lesti, ubi fruitur visione Dei, in quo est vera et perfecta
felicitas. Est autem hic utiliter advertendum quod aliqui
descripserunt Infernum moraliter tantum, sicut antiqui
poetae Yirgilius et Homerus, quia omnia supplicia, qua.'
finguntur a poetis esse in Inferno, reperiuntur in hoc
mundo vicioso, qui est Infernus viventium. Alii vero
descripserunt Infernum essentialiter, sicut sacri Theo-
logi et sancti Doctores. Nunc(*) autor noster tamquam
poeta christianissimus (^) utrumque Infernum describit,
alterutro calle procedens, nunc de morali, nunc de essen-
tiali loquitur, ut patebit clare (*) in processu. Nec dicas,
ut aliqui dixerunt, quod materia libri sit Comoedia ; nam
Comcedia est stylus, non materia. Unde sicut inconvenien-
ter dicitur, materia Yirgilii est tragcedia, Horatii Satyra,
et Ovidii Comoedia, ita est in proposito.

(*) E. separatap. Constat universaliter id esso triplex.

(') E. Inferno esscntiali, si obstinata.

(") £. ct ita TlTens.

(^) 116, Nunc autem poeta nosler. — E. Nunc autem doctor noster.

(') E. christianissimus ?idelur» quia Infernum describit» ab alterutro.

(*) £. clarius.

INTRODUCnO. 17

Intentio autoris est optima; intendit enim facere
hominem 0 bonum, quia intendit tum metu poenarum,
tum exhortatione praemiorum homines reyocare ad cuV-
tum yirtutis, proponens supplicia debita yiciis et praemia
delHta yirtiitibus; nam secundum sententiam Horatii(^:

Odertmt peccare honi mrtuHs amore,
Odertmt peccare mali formidine pcmce.

hitendit itaque grayissimis poenis mordere yiciosos, et
altiswnis praemiis honorare yurtuosos, et cum hoc sibi
ipd perpetuam gloriam propagare.

Utilitas est maxima et desiderabilissima, scilicet co-
gnitio humanae feiicitatis, licet sint plurimae utilitates
particulares, sed omnes sunt propter istam, et reducun-
tur ad istam.

Liber iste supponitur omni parti philosophiae ; et
primo Ethicae, in quantum tractat de actibus humanis,
puta de yiciis et yirtutibus: Metaphysicae et Theolc^iae,
in quantum tractat (^) de Deo et substantiis separatis, siye
angelis : et interdum Physicae, quoniam (^) scilicet inter-
serit quaedam naturalia: tamen proprius(^) et principa-
lius supponitur Ethicae, ut per se patet.

Libri titulus est talis: Indpit prima Cantica Gomoe-
diae Dantis Aldigherii poetae Florentini, in qua tracta-
tur (®) de hifemo. bi hoc titulo, primo tangitur ordo, siye
causa formalis, ciim dicitur prima; sequitur enim se-
cunda. Ad quod notandum quod forma istius hbri est
duplex, scilicet forma tractatus et forma tractandi. Forma
tractatus est compositio rhythmica, suayitate eloquentiae
et grayitate sententiae condita. Forma tractandi est mo-
dus agendi, et ordo quem seryat, qui est multiplex, sci-

(*) S. homineiii eise bomiiii. (*) S. in Epistolis.

n £• tractaTit (^) 116 e S. e B. quando sdlioet

(") B. prioi. (*) £. tracUt

I. a

Ifll INTRODUCTIO.

lioet diflfiniliyiis, diyisiyus, probaUyuSy improbatiyQS, et
exeaiploruin positiyus. Difl&nitiyuS| quitO saBpe diflfinit;
diflBnit enim fidem, spem, et ita de muitis. DiyisiyuSy
qoia diyidit Infernum per circulos, Purgatorium per gra-
dus, Paradisum per spheras; et ita de multis. Probatiyu%
quia saepe probat dicta sua rationibus et persuasionibus.
Improbatiyus, quia saepe improbat dicta aliorum, ut saepe
patet. Exemplorum positiyus, ut patet per totum.

Hic liber merito ai^Uatur Gantica; sicut enim in
sacra Scriptura quidam liber Salomonis appellatur Gan*
tica Canticorum per excdlratiam, ita iste liber (^) in poe-
tria. Nam cum omnis poeta cantet, hic tamen dulcius et
delectabilius canere (^) yidetur. Ddnde tangitor in tituk>
stylus poeticus. Ad quod notandum est quod est triplex
stylus scilicet, tragcedia, satyra, et comoedia. Tragoedia
est stylus altus et superbus; tractat etdm de memo-
rabilibus et horrendis gestis, qualia sunt mutationes (^
regnorum^ eyersiones urbium, conflictus bellorum, in-
teritus regum, strages (^) et caedes yirorum, et aliae maxi«<
mm dades ; et talia describentes yocati (^) sunt tragacdi^
siye tragici, sfcut Homerus^ Virgiiius, EuripideSy Statiusy
Simonides, Ennius, et alii plures. Satyja est stylus mediua
et temperatusy tractat enim de yirtutibus et yiciis; et
tatia describentes yocantur Satyri, siye Satyrid; sunt
enim satyri yitia reprehendentes, sicut Horatiusy Ju**
yenalis, et Persius. Comoedia est stylus bassus et bumiMs^
tractat enim yulgaria et yiUa C) facta ruralium, plebeio-
rum, et humilium (^) personarum ; et talia describentes
yocantur comoedi^ siye comici^ sicut Piautus, Terentiua^

(') £. est quia se diiBiiit; dUHnit enim.

n 116, ita llber iste in poetria potest appellari Cantica. Nam.

{*) E. canUre. (*) £. iminaUttooet.

(■) 116» Slragei fironim. («) S. dicti nint

f ) £. utilia fiicU. («) £. humilinm pariter : «I talia.

INTRODUCTIO. 19

Oyidius. Modo est hic attente notandum C) quod, sicut
in isto libro est omnis pars philosophiae, ut dictum
est, ita est omnis pars poetrifle. Unde si quis veiit sub-
tfliter investigare, hic (^) est tragOBdia, satyra, et comoe-
dia. Tragoedia quidem, quia describit gesta Pontificum,
Principum, Regum, Baronum, et aliorum magnatum et
nobiliun), sicut patet in toto libro. Satyra, idest re-
prehensoria; reprehendit enim mirabiiiter et audacter
omnia genera yiciorum, nec parcit dignitati, potestati,
yei nobilitati aliciyus. Ideo conyenientius posset intitu-
lari satyra, quam tragoedia, vel comoBdia. Potest (^) etiam
dici quod sit comoBdia {% nam secundum Isidorum Ck)m(B-
dia incipit a tristibus et terminatur ad laeta. Et ita li-
ber iste incipit a tristi materia, scilicet ab Inferno, et
terminatur ad tetam (^), scilicet ad Paradisum, siye ad di-
yinam (^) essentiam. Sed dices forsan, lector : cur yis mihi
baptizare librum de noyo, cum autor nominayerit C) ipsum
Gomoediam? Dico quod autor potius yoluit yocare C) li-
brum Gomoediam a stylo infimo et yulgari, quia de rei
yeritate est humilis respectu litteralis, quamyis in genere
suo sit sublimis et excellens. Deinde tangitur in titulo
causa effidens, cum dicitur Dantis Aldigherii; et mate-
ria, cum dicitur, in qua agitur de Infemo, siye causa
et subjectum libri primi.

(*) S. Tidendam. — E. ett hic attendeDduni.

(^ £. hio tragaBdiaiDy satyram, conHBdiam inyeniet

(*) 116, Potest enim etiam. (^) S. comcBdia qom indpit

(*) S. qnia ad Paraditam. (*) £. diTinamm easentiam.

f ) 116, denominareTit — E. nominayit (*) S. ipanm comcediam.

INdPIT PMMU8 CANTUS PRIMJS COMCEDLE,
Mt 2t(0 prohemgatur ad totum opus.

H

.18 pnBambulis pro eyidentia pracursis C\ nunc ad
libri divisionem yeniendum est. Autor noster considerans
triplicem esse hominum vitam, scilicet yiciosorum, poe-
nttentium, et yirtuosorum, opus suum distinxit in tres
partes, scilicet Infernum, Purgatorium, et Paradisum. In
Infemo tractat de punitione (^ yiciosorum : in Purgatorio
de conyersione poenitentium : in Paradiso de praemia-
tione yirtuosorum. Quorum librorum quilibet diyiditur
per cajritula, quae appellantur cantus propter consonaiH
ttam rliythmorum ; et quilibet cantus per rhythmos. Pri-
AHis liber diyiditur in duas partes principales ^, scilicet in
prooemium et tractatum. Prooemium continet tria capi-
tula, in quorum primo autor proponit, in secundo invocat,
in tertio antem incipit tractatum. Primum capitulum
potest diyidi in quinque partes generales, in prima qua-
ram autor describit yisionem unam, in qua flngit se
reperisse in quadam silya. In secunda ostendit qualiter
peryenit ad quemdam montem, ibi : Ma poi che fiH. In
twlia ostendit quomodo sibi yolenti ascendere illum mon-
tem obyiayerunt tres ferse infestse, impedientes ejus iter,
ibi : Ed ecco quasL In quarta ostendit quomodo quidam oc-
currit sibi ad qus succursum, ibi(^) : Mentre cKio rumava.
In quhita ostendit quomodo ille dederit (^ sibi suum suc-
cursum, \b\: A te convien ienere aitro maggio. Unaquee-

(*) E. percanif. (*) 116, pargatione. (*) S. partes, sdlieet

(^) £. SdU dalla parte qnarta alla qufaitay ponendo: A U convien ec
C) 8* dedlt ribi foccartimi.

22 GOMENTUM INFERNl

que istarum partium habet plures particulas speciales,
quas explicabo discurrendo per singulas. Ad primam
ergo partem generalem dico, quod autor describit suam
visionem ; et primo tangit quo tempore apparuerit sibi
ista visio, scilicet in medio cursu humanae vitae. Sed
antequam descendam ad expositionem litterae, oportet
praenotare quod autor noster C) fingit se habuisse hanc mi-
rabilem salutiferam visionem in MCGC anno, scilicet Ju-
bilaei, in quo erat generalis indulgentia peccatorum, et
in die Yeneris sancti, in quo facta est r^emptio pecca-
torum, ita quod merito autor poterat bene sperare in
sui conversionem et operis prosperationem. Describit
autem hanc suam visionem distincte per tempora, quam
tamen totam simul habuerat, sicut Moyses describit Ge-
nesim, et Joannes Apocalypsim. Quod pro tanto dixisse ve-
lim (^) ut multa puncta elucescant, quae viderentur obscura
hoc ignorato. Autor enim describit multa facta post istud
tempus, et ssepe per multos annos, et sic quasi propheta
videtur prsedicare {^) futura, cum tamen noverit illa jam
facta cum scripsit, sed fingit se illa praevidisse in illa
Yisione sua in prsedicto millesimo, quae tamen postea
diversis temporibus scripsit.

Nunc ergo ad expositionem literee dicit autor : Nel
mezzo del cammiu di nostra vita ec. Sed quod (^) est
medium iter nostree vitae ? Dicunt aliqui quod dimidium
nostrae vita^ est somnus, quia Philosophus dicit primo
Ethicorum quod nihil differunt felices a miseris (^) secun-
dum dimidium vita), et appellat dimidium yit® somnum.
Videtur ergo(®) autor velle dicere se habuisse hoc(''')
per visionem in somno, sed hoc non valet, quia, ut

(*) S. autor iste fingit. (*) S. Qood ideo dixi ot malta.

(^ S., £. e 116, prsdicere. C) £. quid est mediam DOStnD Titc.

(') £. roiseris tempore somni, quod est dimidiam Titc, et appellat.
(*) £. quoque autor. (^ £. hanc Tisioiiem in aomnio.

CANTUS PRIMUS. 23

dicit commentator ptiilosoptius, per somnum intelligit ibi
quietem: iK)n enim est yenim quod homo dormiat me-
dietate (^) temporis. Alii dicunt quod dimidium nostr®
yitffi est nox; tantum enim habemus in mundo isto de
tenebra, quantum de luce, et autor noster visionem
habuit de nocte. Yisiones enim et subtiles imaginationes,
ut plurimum, adyeniunt (^ in nocte, quando anima (^
magis reoolligit se ad se, et est magis semota a curis
temporalibus ; quo tempore (^) ratio discurrit et conside-
rat quomodo expendiderit (^) tempus suum, et in quibus,
quasi (^) in yanis. Sed certe, quamyis istud totum yerum
fflt, tamen iK)n est C) intentio autoris hic, quia autor de-
scribit clare istud tempus paulo infra cum dicit: Temp'era
dal principio del maUmo. Unde dico quod autor describit
tempus (^) annorum suae yitae, in quo incoepit istud opus.
Yidetur ergo (^ posse dici quod sit tempus triginta an-
iK^rum, quia secundum Aristotelem, libro (^^) Politicorum,
anni hominis communiter sunt sexaginta. Alii tamen
dicunt quod (^^) tempus triginta trium annorum, quia
Ghristus (^^) tanto tempore yixit, et teste Apostolo omnes
resurgent in ea »tate, in qua mortuus est Ghristus. De
hoc tamrai non yideretur multum curandum, quia, teste
Philosopho: qwBparvm distant, mhU distare videntur. Sed
quidquid dicatur, yeritas est, quod autor per istud me-
dium intmdit tempus XXXY annorum, sicut ipsemet
liBStatttr alibi, et tale quidem tempus bene yocat dimi-

(') 116, medieUiteDi. — E. medieUteiii tiUb.
(*) 116, ▼enimit de nocte.

n 116, ■nlnui recolligit.— S. aiiiiiii nuigU recoUigitnr. — E. anima magU se
eoUigit ad ae.

C) S. tmio eolm ratio: (*) S. expenderit.

n B. ipiare in Tanii.

n B. e 116; non est bU intentio. — E. non est lisc intentio.
n S. tempos toiim ideit annomm.

(*) E. qoo^ poiie. (**) E. tecundo Politiconim.

(") E.y S. e 116y qnod est tempns.
<•>) s. Chriitiis Bedemptor noster prsDtiotissimns, tanto.

84 GOMENTUM INFERNI

dium yitae ; satis enim probabile videtur quod homo codh
muniter usque ad XX Y (^) annum sit in incremento, aliis
XXY annis in statu, aliis XXY in declinatione; quod
confirmat autoritas Prophet® dicentis : cUes camonm no-
strorum in ipsis septuaginta anm$. Et addit : qaod si perve^
neril C) ad LXXX, amplius labor el dolor. Et dato quo<l
dictum tempus non esset dimidium vita^, tamen stat
adhuc et constat, quodautor incc£perit(^ opus suum m
XXXY anno, si consideras tempus nativitatis ejus, quod
jam positum est supra ; sed autor incipit (*) in MGGC, quod
ipsemet scribit in Inferni capitulo XXI. Et dicit : mi ri-
trovai per una selva oscura: ista siquidem sylva est muu^
danus(^) status viciosus, qui metaphorice appellatur sylva;
sicut enim in sylva est magna diversitas arborum, ita in
mundo isto diversa varietas hominum et animorum (V
Unde Persius poeta:

Mille homimm species, et rerum discolor usus :
Vette suum cuique est, nec voto vivitur uno.

Sicut enim sylva est locus C) incultus, plenus insidiarum,
receptaculum ferarum in hominem diversimode s»vieB*
tium C)j ita in ista vita inculta sunt diversa g^nera vicio-
rum (^) ssevientium in perniciem animai*um et corponuD,
ut statim dicetur. Et dicit oscura propter ignorantiam et
peccatum(^^),quee obcaecant, et obscurant, et tenebras pe-
tunt, quia C^) qui male agit, odit lucem. Et continuo subdiC
causam dicens, che la diritta via era smarrita : via nempe

(*) £. ad triginta qniDque annos est in iocremento, aliia trigintaqiiiiiqiie
annis in statu, aliis triginta qoinque annis in delectatlone(«ie); qood conflrmat
(') E. rapenrixent (*) £. e 116, inocBpit.

(*) £. e 116, incoeplt (") S. mundos fragilif et Titioauf.

(') S. ita in mundo isto diyersitas hominnm et animorum. — E. et anlmaram.
O £. locus plenus insidiarum, et receptaculum.
(*) S. deMBTientium. — £. scirientium, et est locns iocaitiis, ita.
(*) E. Titiorum diTcrsimode. (**) E. et per peocata.

(**)£. quia, juxta ETangelii seriem, qui male.

CANTUS PRI1IU& 25

rocta C) est via virtutum, qu» recte ducit hominem ad
beatitudiuem. Et notanter dicit autor marrita, idest non
perdita (^ : nam quamyis esset yiciosus tunc, tamen poterat
redire ad viam rectam yirtutum. Ordina sic literam : ego
Dantes mi ritronmper una $elva oscura, idest in via viciorum
tenebrosa, nd mezzo dd cammin di nostra vita, idest in
medio discursu human» yit». Et ecce causam : che, idest,
quia fo diriUa fria, scilicet virtutum^ qu» recto calle ducit
hominem in finem suum (^), era marrila, scilicet ad teoft-
pus. Ah quanlo. Hic autor, descripturus istam sylvam,
primo Yult ost^ere quam sit diflScile et laboriosum de-
scribere ipsam; ideo incipit ab exclamatione, dicens cum
admiratione: ah quam durum est dicere qualis erat ista yia
yidorum I Et hic nota, quod ista litera Ah^ in pluribus
textibus reperitur corrupta sic : E quanto a dir ; quod
nullo modo stare potest, quia numquam litera posset
construi, et tota (^) omnino remanet suspensiya, et etiam
illud E non haberet quid copulareL Unde necessario de-
bet did Ah, vel AH exdamatiye i^\ quod tantum yalet in
yulgari florentino ; et est adyerbium admirantis, siye do-
lentis. Et dicit: questa selva sdvaggia e aspra e forte; sed
coBtra imo yia yiciorum yidetur |dana, leyis, et delectabilis;
qood patet inductiye discurrendo per singula yida. Su^
perbia siquidem delectabilis yidetur: quid enim est su-
peibire nisi super alios yelle ire? Hoc autem est tam
ddectabile multis, quod saepe frater interficit fratrem, et
flliiis prodit (^) patrem: delectabilissimum ^go (!) est
prJBcq[Muiy ut testatur (^) Philosophus iibro Rhetoricorum.
Inndia sequitur superbiam, tamquam propria filia ma-
trem, ut ait Augustinus. Ira est tam delectabiiis quod

(*) S. dlrecU. — E. Tii nempe ▼irtvUmi racU ett, quit recle.
(*) S. non deperdiU. O E. homiiiem nurfm.

0) E. toU oraUo remineret. — S. toU omalBO remaneret.
(") E. ezcUmantlt. (*) E. perdit C) £• qooqoe ett.

. (*) B. teitalnr Aristotalei in lecondo Etlilcomm.

26 GOMENTUM INFERNI

Aristoteles refert Homerum dixisse quod ira est dulcior
melle distillante, quoniam appetitus vindict® est. Hoc
autem scribit Homerus libro suae Diados. Avaritia autem
videtur valde delectabilis : quid enim dulcius lucro, quod
non permittit laborantem fatisci 0)? Accidia est delecta-
bilis, quia delectabile est quiescere et non laborare, ut
dicit Philosophus praedicto libro Rhetoricorum ('). De luxu-
ria et gula, qualiter et quare sint delectabilissimae, assigna-
bitur (^) ratio naturalis infra, capitulo YI. Respondendum
breviter quod via viciorum a principio videtur dulcis,
sed finis ejus amarus (^). Contrarium est de via virtutum,
Ijit paulo post dicetur. Et dicit: Che nel pensier rmnova
la paura; homo enim (^) implicitus peccatis habet multa
timere, sicut judicium Dei, justitiam mundi, remorsum
conscientiae, infamiam hominum, mutationem fortunae,
et ita de multis. Ideo bene dicit quod, quando recogitat
istam viam, renovatur timor in eo. Ordina sic literam:
Ahi quanto e cosa dura a dire, idest describere, qual era
questa selva selvaggia e aspra e forte, che rinnova la paura
nel pensiero. Hoc notanter dicit, quia memoria viciorum
est amara recedenti a vitiis. Tanf S amara. Hic autor
explicat amaritudinem hujus silvee per comparationem
ad mortem, dicens : et ista sylva S tanto amara che poco
e piu morte. Sed contra via . viciorum est mors animae,
et mors animde est amarior (*) quam mors corporis: ergo
debuisset C) potius dixisse ch' assai e men morte. Dicen-
dum breviter quod ista mors animae pro tanto potest
dici minus amara (^), quia a morte viciorum potest homo
redire ad viam virtutum quamdiu vivit vita corporali

(') E. factisccre. (') £. Ethicorum.

C) £. assignatur ratio naturalis in Cantu sexto.

(*) £. amarissimus. Contrarium totum est.

(') £. enim, multiplidter peccans babet.

(*) E. est maior quam corporis.

(') S. debuissel dicere. (*) E. amara, quia timore TJtionim.

GANTUS PRIMUS. 27

in mundp, sed post mortem corporis non est amplius
poenitentiee locus. Et subdit causam, quee moverit (^) ipsum
ad descriptionem istius sylvae, dicens: Ma dird d' altre
case cKwi ho scorte, idest quas vidi ibi in illa sylva,
scilicet de viciis et viciorum suppliciis; per trattar del
ben cK i vi trovai; quasi dicat : quamvis dixerim quod
ista sylva sit tam amara, tamen dicam de his quee
vidi in ea^ causa tractandi de bono quod reperii ibi.
Sed quid est istud bonum ? Dicunt aliqui : certe (^) v irtutes
et bona moralia reperiuntur in isto mundo inter vicia,
sicut rosa inter spinas. Tu yero dic et melius quod bo-
num, quod hic reperitur, est multiplex; nam per istam
inspectionem et considerationem viciorum et supplicio-
rum eorumdem apparet punitio malorum, emendatio
multorum, et perfectio bonorum. Poena etiam in se bona
est, ratione justitiae quee bona est, ut testatur Boetius
in quarto(^). /o non so ben ridir. Hic autor facit anti-
pophoram, idest respondet quaestioni tacit^e ; posset enim
quis obijcere (^): quare ergo intrabas istam sylvam, ex
quo est tam amara? Respondet autor se nescire, quia
erat plenus somno quando (^) intravit. Sed quis est iste
somnus ? Gerte potest tripliciter considerari : primo (^)
secundum opinionem Platonis, qui volebat quod anima,
creata ab aeterno, veniret a stellis ad ipsum corpus^
quando erat debite organatum in utero mulieris, et
tunc oblivisceretur omnium, quae sciebat, cum prius^*^)
esset omnia sciens; et sic oblivio potest dici somnus.
Alio modo secundum Aristotelem, qui dicit in (^) libro de
Anima, quod anima a principio est tamquam tabella (^

(*) E. qa» moTit ipMim. (") E. CGBler» Tirtates.

O EkjiSmU tgitur improbi, cum pwUuniwr, quidem borU aliquid anMXum,
pmnam iptam iciUeet, qum raiione JutUiia bona ett. Pros. IV, lib. IV.

(*) 8. dicere. (*) E. qoando etm intraTit. Sed qoid ett.

(*) 116, primo modo tecandom. C) S. prios omnia sciret.

(*) E. in •ecundo da anima. (*) S., E. e 116, tabala.

28 GOMENTUM INFERNI

rasa, in qua nihil est depictam ; unde ipse autor Pui^a*
torii Gap. XYI dicit : V amnui semplicetta ehe sa nutta ;
et sic ignorantia (*) potest dici somnus. Tertio, secundum
Augustinum et alios theologos anima creatur in instanti
a Deo quando infunditur in corpus (*) conceptum turpiter,
et talis somnus est peccatum; unde Propheta: ecce
enm mquitatibus concepfus sum, et m peccaHs concepU me
mater mea. Ad propositum ergo autor vult dicere : non
quaeras quomodo intraverim istam syivam, idest viam yi-
ciorum, quia omnes nascuntur mali (') : immo, antequam
nascamur, sumus in ignorantia et peccato; ideo non
possum reminisci primi introitus. Nunc ordina literam
sic: /o non so ben ridir, idest referre, com'io v'entrai,
sciiicet in ipsam sylvam tam asperam. Et ecce (^) quare
^o nescio; quia tanto era pien di sonno, idest adeo
eram plenus somno ignorantiae; et dicit a quel punto,
idest tempore adolescentiae, che, idest in quo puncto la
verace via abbandonai, idest quando deserui viam vir-
tutum, qnsd est vera, et ad yeram patriam ducit. Unde
nota hic quod homo a principio vitae ambulat cum
somno ignorantiae et peccati(^) innati usque ad tempus
adolescentiae, sed non meretur, nec demeretur, quia
nondum habet usum Iiberi arbitrii; sed adveniente
tempore adoIescentiaB invenit bivium, et tunc imminet
magnum periculum (^) ne divertat ad sinistram potius
quam ad dexteram ; facilius enim declinat ad sinistram,
quia assuetus delectationibus sensibilibus, quasi ratione
sopita, relinquit viam rectam virtutum, et yagatur pei*
abrupta viciorum. Ideo bene dicit autor quod nescit re^
dicere quomodo intrayerit C) istam silyam, tantum erat

(*) E. ignara potest. (*) £. In corpore coDceptum.

(*) £. ia malis. C) S. caonm qomre ego nescio; qoia.

(*) £. peccati in natiTitate asciue. (') S. atat in magno periculo.

C) £. IntraTit

CANTUS PRIMUS. 29

plenus somno, quando reliquit yiam C) veram. Hoc au-
tem accidit in pluribus, nisi divina gratia miserante eli-
gant viam rectam, sicut fingitur de Hercule, ut refert
Tullius libro Qfficiorum, et Livius narrat de Africano
migore simile.

Ma poi cKio fUL Ista est secunda pars generalis, in
qua autor ostendit qualiter ipse, diu errans per sylvam de-
scriptam, flnaliter peryenit(') ad unum montem, quem sur-
siim aspiciens (^) yidit radiis solaribus illustratum. Sed quis
est iste mons? Gerte flgurat yirtutem, qu» alta ducit ho-
minem ad coelum, sicut yallis flgurat (^) yicium, quee inflma
ducit hominem ad infernum ; est enim mons propinquus
coek), et per consequens Deo : yallis est yicinior centro, et
per consequens infemo, qui est in centro terrae. Dicit ergo
autor : Ma poi cK io fui appiS d^un coUe giunto, idest ad
radices unius magni montis, Id dove terminava quetta vatte.
Et bene dicit ; sicut enim yallis terminatur ad montem,
ita yicium ad yirtutem sine aliquo medio ; yirtus enim
et yidum sunt opposita immediata (^). Et dicit: Che m'avea
di paura U cor compunto, sicut jam expositum est supra,
quia nil timidum facit (^) animum nisi reprehensibilis con-
scientia yit». Guardai m aUo: bene dicit, quia hucusque
respexerat ad ista inflma sensibilia temporalia; nunc
primo c(B|Ht erigere caput, idest contempiationem, ad
alta yirtudia et eeterna. Unde didt : e vidi le sue spalle.
Per terga montis intellige arduitatem et rectitudineni
montis, quia mons iste erat altus et rectus usque ad
C(Blum,ut dicetur plenius in Purgatorio: ideo bene per
terga, quee sunt recta, flgurat repentiam istius montis.
Et tangit claritatem istius montis cum dicit: vestUe gid

(*) S. Tiam reetam et Teram. (*) 116, dereiift.

(*) E. retpieieiit, Tidlt ndils Jam solarilKM.

(') E. sifnillcat. (•) E. immediate opposita.

(*) E. nil fiicit hominem timidiim et eiiis animum.

30 GOMSNTUM INFERNI

de^raggi dd piamta, idest, jam iUuminata radiis 9oli&
Et (*) QOta metaphoram propriam; sicut enim ille qui
yadit per vallem infimam, diu vadit antequam 0 ilki«*
cescat sibi, sed cum incipit appropinquare ad montem,
continuo incipit videre solem, ita a simili autor noster
diu ambulaverat in tenebra viciorum, nunc autem in-
cipiebat ascendere ad lucem virtutum; et per hoc in-
nuit quod virtus est clara, et reddit hominem darum*
Et nota quod per solem istum moraliter debes ittteUi"-
gere solem justitis, sciiicet Deum, cijuus gratiffi radiis
mons, idest ardua virtus (^), {)otest lucere in homine, nisi
Deo illuminante, ut statim dicetur (^) secundo capitulo se-
quenti. Ideo bene dicit : che mem driUo aUrtd per ogni
caUe, idest per omnem tramitem virtutum et viam y\-
vendi (^) recte, quia in saeculo et religione, in operatione
et contemplatione, in pace et bello, in infirmitate et sani-
tate, in opulentia et paupertate; ergo in quocumque
statu, gradu, et fortuna homo sit, iste sol ducit homi-
nem recte ad beatitudinem. AUor fu la paura. Hic autor
ponit (^) eOectum istius inspectionis, scilicet quietationem
sui tlmoris, dicens: AUor fu la paura un poco queta,
idest aliquantulum quietata {\ che nd lago del cuor m'eru
durata, idest qud^ duraverat (^) mihi in profundo cor-
dis, la noUe, appellat noctem totum tempus, qno steterat
in viciis, ch'io passai con lanta pieta, idest cum tanta pas-
sione. Et merito remissus est timor, quia continuo con-
cepit aliqualem spem evadendi ex ista C) sylva, cum ccepis-
set modicum cognosoere claritatem virtutis. E come. Hic
autor describit dispositionem animi sui, quae nata est

(*} E. £t facit Teram et propriam metaphoram.

(') 116, aotequam sol.

{*) E. Tirtus iUumiiiatmr qaia nolla perfecta Tirtof pdeit

(^) £. dicetur in cantu tequenti. (') £. Tidendi xecle.

(«) S. ostendit — £. posuit 0 £. quieta.

(•) £. duraTit mihi. (•) U«» es illa.

CANTUS PRIMUS. 31

ex illa quietatione, per unam (^) comparationem pulcer-
rimam, et breviter vult dicere quod accidit sibi in illa
quietatione, quemadmodum naufrago {\ qui cum multa
anxietate et periculo finaliter perveniens ad litus, respi-
cit sibi a tergo et miratur periculosas undas. Construe
nunc litteram et expone sic: Cosi tammo mio cKancor
fuggiva, idest qui adhuc erat in fuga viciorum ; quia sci-
licet exponebat se ad expulsionem viciorum, si volse m*
dielro, scilicet versus sylvam, a rimirar lo passo, idest
viam viciorum ; et dicit, che non lascio giammai persona
viva. Ad intelligentiam istius literae est notandum {\ quod
hic potest esse duplex intellectus: unus, quod omnes
transeuntes per viam viciorum spiritualiter moriuntur^
quia anima quee peccaverit, ipsa morietur, et tunc expo-
natur litera sic : che, idest qui passus viciorum, non fo-
sdd, idest numquam dimisit personam vivam, quin oc-
ciderit ipsam spiritualiter, ut dictum est : et tunc (^) li
persona viva stat pro apposito verbi. Alius intellectus est,
quod nuUus vivens in mundo potuit unquam totaliter
evitare istam viam viciorum ita quod non iret per ip-
sam {% quia septies cadit justus in die saltem venialiter,
et tunc expone sic litteram : che, idest quem passum
vicionim, persona viva non lascid giammai, quia oportet
omnem hominem venientem in mundum (^) peccare com-
mnniter, quia non beata Yirgo vel Christus: et tunc (!)
li persona viva stat pro supposito, et debet poni a parte
ante verbi. Et hoc fecit animus meus cosi come quei,
scilicet naufragus, che uscito fuor del pelago alla riva,
cum lena affannata, idest magno et periculoso labore,
si volge aif acqua perigKosa, idest ad periculosos fluctas

(*) E. ande per comparaUooeni polcerrimam breyiter.

(*) 116, naufrag». (*j S. fdendam.

(^ Coal il Codlee loTeee di Ai. — E. tonc h»c penona.

(') 116, per istam fian.

(*) 116, in mondo. — £. in honc mondom. (*) S. tone toe p$rmma.

32 COMENTUM INFERNl

maris, e guata, idest respicit ipsum periculum manifestae
mortis in quo fuit. Et sic nota quomodo comparatio est
propriissima (^) ad propositum. Sicut enim ille qui evasit
a magno naufragio maris, et territus, pallidus, quasi se-
mimortuus pervenit ad litus quietum, retroflectit se ad
periculum ; ita a simili autor noster, qui evaserat de
mari amarissimo mundi, transiens cum magno labore (^),
et per tot fluctus viciorum pervenerat ad quietum por-
tum virtutis, respiciebat ad manifestum periculum mortis
animae, in quo (^) fuerat tam diu cum magno timore et
dolore. Dicebat enim autor, respiciens ad tempus praB-
teritum, sibi ipsi: ah miser infelix, quid fecisti per spa-
tium XXXY annorum ? vacasti insanis amoribus et vanis
honoribus. Pci ch'ebbi. Hic autor ostendit quomodo coe-
perit ascendere montem prsedictum, et breviter vult
dicere quod, post illam aliqualem quietationem, ipse re-
sumptus modicum reincoepit ire et velle ascendere mon-
tem prsedictum. Et adverte quod autor tangit morem (^)
et actum itinerantis viatoris, qui percursa longa et aspera
valle, ascensurus montem altissimum, quiescit paululum
ad pedes montis, et post quietem iterum incipit itinerare.
Ita autor noster, tamquam viator cum diu errasset per
sylvam viciorum, volens ascendere montem altissimum
virtutis, parum quievit, deinde coepit ascendere. Dicit ergo:
et ^o Dantes, ripresi via, idest coepi iterum ire, sed non
per sylvam, imo per la piaggia deserta, idest per prsedi-
ctum montem luminosum ; quem merito vocat plagiam
desertam, quia pauci gradiuntur per viam virtutis, quee
est de difBciii. Et tangit modum ascendendi ad montem
cum dicit : sicche 7 pie' fermo sempre era il ptil hasso ;
nam simpliciter loquendo, quando (^) homo ascendit mon-

(') S. iralde propria. (') £. labore perreneraL

(*) S. in quo dia Aierat cam magno. (*) S. modum et aetum.

(') £. quando quis ascendit.

GANTUS PRIMUS. 33

tem pes inferior est iile super quo funditur^^) et firmatur
totum corpus salientis; ideo dicit quod pes inferior semper
erat firmior. Sed moraliter loquendo, pes inferior erat
amor, qui trahebat ipsum ad inferiora terrena C), qui
erat firmior et fortior adhuc in eo quam pes superior,
idest amor, qui tendebat ad superna. Amor enim est
pes, quo anima graditur; unde ipsemet autor Purga-
torii capitulo XYin, loquens de amore dicit: e V anima
non va con ailro piede. Unde ; pes tatis, amor tuus. Vel (')
per pedes figurantur afTectiones secundum Augustinum ;
ita quod pes inferior, idest afTectio, quam habebat ad
inferiora, erat adhuc firmior in animo autoris. Est tamen
idem sensus: nec dicas(^) sicut dixerunt multi igno-
ranter (^), quod pes inferior sit humilitas, quae est neces-
saria tendenti ad conversionem ; nam autor in isto In-
femo solum intendit facere speculationem viciorum, ut
tradat cogitationem (^) eorum, sed in Purgatorio sigillatim
layabit et mundabit se ab omnibus peccatis, et ideo ibi in
primo capituio figurabit (^) humilitatem per juncum, sive
per vincum : ergo non hic. Construe sic literam : sicchS il
piS pOi basso sempre era U fermo. Et hoc feci, poich' ebbi
riposato il corpo lasso, idest postquam quievi ab illa
lassitudine. Et nota quod per pausationem et fatigatio-
nem corporis autor dat intelligi quietationem et fassi-
tudinem (^) animi, quae est occultior ; ideo indicatur per
illam manifeste.

Ed ecco quasi. Ista est tertia pars generalis, in qua
autor ostendit quomodo sibi ascendenti ad montem vir-
tutis occurrunt (^ tres fer» revocantes ipsum a tam bono
proposito, sciiicet, Lontia, Leo, et Lupa. Sed ad aperien-

(*) S. Ainditur el confinnatar. — E. funditar el flmiatar.

{*) 116, terr», qaia. C) £. Vel pedes signiflcant

(*) S. ut quidam dixerant, qaod. (*) E. ignorantet.

(*) S., £. e 116, cognitionem. C) S. figarabat. — E. aigniflcabit

(*) S. feiiitudinem. (*) S. occarrerant

I. «

34 GOMENTUM INFERNI

dam yiam, primo, qusero quee fera sit ista lontia. Ad
ci]Uus(^) intelligentiam vel cognitionem est subtiliter prae-
notandum, quod tria sunt animalia praecipue habentia
pellem variis maculis distinctam, scilicet lynx, sive lyn-
ceus, qui vulgariter dicitur lupus cerverius, pardus, et
panthera. Modo dico quod per lontiam autor potest in-
telligere lyncem, per quam figurat luxuriam ; unde Yir-
gilius in simili describens habitum Yeneris dicit:

Subcinctam pharebra, el maculoso (*) tegmine lyncis.

Per quod dat intelligi quod luxuria consistit (^) in pelle,
quia in apparentia pulcritudinis exterioris. Unde et Boe-
tius in tertio loquens de ista pulcritudine superficiali (^) :
$i homines lynceis octdis uterentur {\ illud Aldbiadis corpus
superfide pulcrum, turpissimum videretur. Fuit autem Al-
cibiades Atheniensis inclitus dux et philosophus, pulcer-
rimus corpore, ut patet per Yalerium, Justinum, Jero-
nimum, Augustinum, et alios multos, licet quidam per
errorem dicant quod fuerit faemina formosissima mere-
trix. Sed de hoc non amplius ad praesens, quia impertinens
est nostro proposito. Per lontiam etiam potes intelligere
pardum multipliciter. Primo, quia pardus est naturaliter
luxuriosissimus; ideo bene figurat(^) luxuriam. Secundo,
quia pardus habet pellem varie maculatam, sicut et
lynceus: unde Homerus describit Paridem indutum pelle
pardi, quia luxuriosus erat. Tertio, quia pardus est multum
praesto adeo (J) quod volare videtur; et talis est luxu-
ria. Ideo bene Aristoteles, libro (^) Ethicorum dicit, quod
Helena omnes aspicientes alliciebat ad concupiscentiam

(*) S., E. e 116, Ad cujus cognitionem est

{*) S. maculosc. (*) S. stat

(^) S. c 116, supcrflciali, dicit (>) £. iQiuerentur.

(*) E. significat luxuriam ; etiam quia pardus haliet.

f ) S. adeo ut Tolare ?ideatur.

(*) E. Arisloteles secaado Ethicorom.

GANTUS PRIMUS. 35

suam, quare senes Trojani fugiebant conspectum ejus:

ipsa tamen Helena, visis rugis in facie sua, ridebat eos

qui dilexerant eam, ut ait Ovidius de arte amandi. Et

per hoc etiam confirmatur C) quod jam dictunF est, sci-

licet quod luxuria stat in pelle. Quarto (^), quia pardus

cum cepit aliquam feram, sugit totum sanguinem ejus:

ita recte mulier libidinosa. Quinto, pardus non vult ab

homine videri cum (^) se pascit : ita et mulier luxuriosa,

de quocumque pastu loquaris; unde pascens pardum

porrigit sibi taciam (^) facie retroversa. Sexto, pardus

quamvis famiiiariter domesticetur, saepe(^) fallit et prodit^

imo sflBpe vincit leonem fraude: ita et mulier virum fortis-

fflmum forma et fraude vincit. Potes etiam per lontiam in-

telligere pantheram (^); nam panthera suo halitu odorifero

attrahit ad se alia animalia cum vult pasci, et illa, qu»

eligit(^), sibi vorat; ita et foemina, sicut et magnes ferrum,

attrahit homines, et quos sibi eligit, consumit. Gredo tamen

quod autor potius intelligat hic de pardo^quam de aliis(^),

tum quia proprietates pardi magis videntur convenire lu-

xuriae, ut patet ex dictis, tum quia istud vocabulum flo-

rentinum kmza videtur magis importare pardum, quam

aliam feram. Unde, dum semel portaretur quidam pardus

per Florentiam, pueri concurrentes (^ claniabant C^: vide

lonciam, ut mihi narrabat suavissimus Boccatius de Ger-

taldo. Ex prsedictis igitur patet clare quod autor noster non

loquitur hic de vana gloria, sicut aliqui vane opinantur :

primo, quia luxuria est primum vicium damnabile, quod

invadit hominem; unde Dantes erat novem annorum,

quando primo captus est amore Beatricis. Secundo, quia

yana gloria est filia superbiae, et inseparabiliter comitatur

(') E. afflmiat quod. (") E. Qaarlo, qnando pardos capit.

0 E. cam sepe paacilar. 0) £• cacciam. al. tacclam, al. tatiam.

(") E. tamen sepe. (') £. pantheram, qu» auo halitu.

(^ E. qa« eligit, consumit. Credo. (*) E. aliis, sepUmo quia proprietate».

{*) E. paeri currentet. C*) S. dicebant

36 COMENTUM INFERNl

eam. Sed cum autor hic figuret superbiam sub forma
leonis, non expediebat expressius figurare inanem gloriam
sub specie alterius feree C). Tertio, quia istud vicium non
numeratur inter peccata mortalia ; unde in toto libro In-
ferni autor non punit inanem gloriam, cum tamen puniat
omnia vicia capitalia, praeter invidiam : sed quare non
invidiam, dicetur (^) in Purgatorio, capitulo XIII. Quarto,
quia autor satis explicat suam intentionem de luxuria In-
ferni capitulo XYI, ubi dicit : prender la lonza alla pelle
dipinla, ut declarabitur ibi. His notatis, ordina litteram
sic: ed ecco quasi al cominciar delFerta, idest in principio
ascensionis, una lonza leggera epresta molto, quia nulium
vicium velocius luxuria, nam subito in transitu jacit
venenum oculis ; unde mulier velut basiliscus (^) solo yisu
subito interficit hominem: ideo Amor a poetis merito
fingitur alatus. Et dicit : che di pel maculato era co-
perta, idest variis coloribus adornata. Et subdit molestiam
istius ferae, dicens: e mn mi si parHa dinanzi al volto;
et verum dicit, quia de rei veritate autor multum la-
boravit isto morbo, ut jam dictum est, et dicetur infra
capitulo Y, et alibi saepe. Et dicit : anzi impediva tanto
il mio camino, ch' io fui per ritomar pik volte volto,
quia scilicet revocabat eum ad vallem. Nec mirum si
ista fera revocabat autorem, qui noviter (^) incipiebat
ascendere montem, cum saepe revocet viros perfectos.
Unde Augustinus: et homines jam pame angelos factos for-
des periculosa dejeciL Et hic nota subtiliter, quod autor (^)
noster fingit tantum tres feras occurrisse sibi, quia tria
sunt (^) principalia generalia vicia communiter occupantia

(*} 116, fonns.

(') S. djcetur inrerius in Purgat, C. Xini.

(") E. balista solo Tisu interflcit.

(^) E. qutsi noiriter impediebat ascendere.

(*) E. quod aulor merito flngit.

(*) S. sunt generalia ?itia commanlter.

CANTUS PRIMUS. 37

homiQem in triplici aetate, sciiicet luxuria C) in juventute,
superbia in virilitate, avaritia in senectute. Unde Joaii-
nes: onine quod est in mundo, etc.

Tempo era. Hic autor, gpratia praedictorum, describit
tempus suae visionis, ut ostendat (^) quomodo ex bona dis-
positione temporis ipse capiebat spem superandi istam
feram. Et primo describit horam diei, illucescente (^) sole,
quia tunc maxime solent fieri somnia vera, ut autor saepe
dicit in isto libro, quia tunc digestione perfecta et fumis
resolutis mens hominis est sobria, quasi velit dicere autor :
non credas somnium (^) meum ridiculosum, tamquam pro-
cesserit a crapula et ebrietate, imo processit a speculatione
sobriae mentis, quia fuit in diluculo, sive in principio lucis.
Et subdit qualitatem sive dispositionem temporis, et dicit
quod incipiebat yer, et videtur sic arguere : in hoc tempore
Deus fuit multum propitius mundo et creaturae, quia pro-
duxit eos(^) in actum, et fecit coelum, tamquam instrumen-
tum naturale, et organum suum, quo disponit (^) omnia
ista inferiora : cum ergo coelum C) nunc sit in ea disposi-
tione, in qua fuit (^) tempore creationis mundi, videtur
quod Deus clementia sua nunc illuminaverit (^ mentem
autoris. Dicunt enim astrologi et tbeologi quod Deus ab
initio saeculi posuit solem in ariete, in quo signo facit nobis
ver : quando autem sol intrat arietem, tunc attingit cir-
culum aequinoctialem, et facit nobis temperiem ; et quia
incipit paulatim ascendere, tunc videtur bonum incipere
aliquod opus, quia continuo debet crescere, et de bono
in melius prosperari C^. Ideo bene dicit: e U sol montava

(*) £. lozarla in adoleMentia, taperbia in JQTentate, et aTaritia in senectnte.
(*) E. ei oiteodit qnomodo ez lioaa Tisione et dispositiooe.
C) 116, elnceioente. (*) £. sonmam meom.

(*) £. eoe in actns, et fedt eam taoqaam.
(*) £. disposait C) £. coelam ooa sit.

(*) £. ftiit gratia creatoris mnndi. (*) £. illaminet

(**) £. proaperare.

38 GOMENTUM INFERNI

in 9H con queUe stelle, idest sol ascendebat cum signo
arietis, quod signum constateiL pluribus ^Uis. Et dicit:
ch'eran con lui quando t amor ditmo, idest Deus boiii-
tate et benignitate sua, mosse da prima queUe cose heUe,
sdlicet coelos et stelias, et universitatem creaturanim.
Et dicit notanter mosse, non enim prius movdMtatar^
quamvis contrarium ponat Philosophus, qui vult quod
motus et mundus sit aetemus. Six^. Hic ex disposi-
tione temporis autor arguit bonam spem quam con--
cipiebat de lontia, idest luxuria vincenda; unde didt:
5t che Fora del lempo, idest mane, e la dolce stojffione,
idest delectabile tempus veris^ m' era cagione a bene
sperare la gajetta pelle di queUa fiera; quasi dicat : da-
bant (^) mihi causam bene sperandi detractionem (^) pellis
ilUus ferae, idest mortiflcandi et extinguendi luxuriau^
quae stat in pelie, ut jam ostensum esL Et bene didt
gnjetta; nam mulierem vagam solemus appellare g^am
vulgariter : et hoc etiam innuit (^) quod autor loquatur de
luxuria, non de vanagloria. Quod autem hora temporis
preestet sibi materiam sperandi victoriam dictee ferse,
satis patet ex jam dictis, quia (^) anima tunc magis sobria
el soluta potest facilius compescere concupiscentias car«-
nis, et refraenare passiones ; sed secundum (^ non apparei
verum. Unde est hic (*) solerter advertendum quod aulor
videtur expresse dicere falsum; dicit enim quod dulcis
dispositio (^) temporis verni dabat siIh i^m vincendie lu*-
xuriae, et tamen (^) videtur totum contrarium ad sensum
et experientiam, quia sdlicet adveniente vere omniaO <*^**

(*) £. dabat mihi. (*) B» detrtcUUoiMni.

(") £. innuit aiittorem de luzaria et non de TMMfloria iatolloxtao.

(*) £. quia omnia tono magis sobria et solata possunt Mltaik

(') £. secundura hoc non.

(') S. hic adTertendum. — E. hic subtiliter adTertendum.

C) £. disposiUo Terit dabat. (•) £. et timo TiMsn

(*) S. animalia rationalia. — E. animalia, et bruU et eltan TfUbHia.

GANTUS PRIMUS. 39

tiMaUa et bruta et vegetabilia iacitantur ad iuxuriam.
Diceiidwi breyitw quod autor verum dicit: arguit eoim
sic: si in tatt tempore^ in quo homo naturaliter dispo*
«itQX ad luxuriam, ego procurabam et conabar repri-
nGiere et concukare istud vicium tam potens, quaxUo
ftNrtius in futurum? Quasi dicat: nunc est tempus amce*
aum^ nuBC est aetas robusta, sed veniet hyems^ veniet
swectus^ bene domabo et castigabo camem : sicut dicit
Qiiiiitu& Curtius de Alexandro magno, quod si vixisset
dwtius^ senectus poterat extinguere iram et ebrietatem,^
qfm vicia juventus accendebat in ea Unde nota quod
aukNr non dicit quod istud tempus faceret ipsum viii-*
cere luxuriam, sed dicit quod feciebat ipsum bene spe?-
fare; mm spes est tantum de futuro bono. Ma non d.
Hic autor describit secundam feram, quee occurrit sihi^
seiiioet leoneni, per quem figurat superbiam, et me-
rito; nam leo solummodo rugitu suo caetera animaUa
terret et obstup^acil; uade Aristotelea libra Rhetorico-
nftm dicit de Achille>. fremit ut leo; et Lucanus in primo
cetmparat Caesarem. leoni. Ordina sic literam et conti*
nua: quamvis dixerim quod coocipiebam bonam spem
vmcendi lontiam, tamen istam spem meam diminuit oc-
cursus alteritis feras, et incussit miHi timorem ; quia ti-
not est conbrarius spei, quia scilicet est de malo fiiturok
kteo bene dicit : ma non si che paura non mi desse la
mUa ekt m' apparve (fun leone, nam solus conspectus^
s«perlM terret Et describtt ipsum leonem ab actn, di-
C0IIS : quesH, scilicet leo, parea che incontro me venisse.
M» la testa aUa. Per hoc tangit morem superbi^ qui incediir
capite datQ 0, et atta petiL Et dicit con rabbiosa fame^
qnJA snpecbus totum appetit, et vult. omnes. subjiicwe
sibi, et per hoc saepe (^) incurrit rabiem furoris, ut patet

«

(*) S. alto. (*) £. 8»pe nilitur rabie fiuroria.

40 COMENTUM INFERNI

io multis. Unde dicit : si che parea che Faere ne temesse,
idest viri aerei, idest alti vel sapientes, quasi dicat ta-
cite : non solum minores, sed etiam majores timent al-
tam superbiam leonis, idest potentis. Et nota quod autor
bene fingit se etiam timere superbiam, quia 0 de rei ve-
ritate ipse fuit superbus, tum quia nobilis, cum nobiles
naturaliter sint superbi, tum quia scientiatus, quia scientia
saepe inflat; unde autor suam superbiam sponte confl-
tetur Purgatorii capitulo Xin. Ed una lupa. Hic autor
describit tertiam feram, scilicet lupam, idest avaritiam,
quam ultimo ponit, quia cum, adveniente senectute, ce-
tera vitia senescant, sola avaritia juvenescit. Et merito
flgurat avaritiam per lupam, quae est animal vorax et
rapax, et cujus ventris ingluvies est insatiabilis. Dicit
ergo : ed una lupa, supple, apparuit mihi, che sembiava
carca, idest quae videbatur onusta(^ propter onus cura-
rum, ut plene patebit infra capitulo YII, di tuUe brame:
per hoc notat inexplebilem (^) cupiditatem; nullum enim
vicium est universalius neque capacius. Et dicit nella sua
magrezza, quia quanto ditior tanto pauperior est ava-
rus, juxta illud Juvenalis :

CrescU amor numm quantum ipsa pecunia crescit.

Et dicit: e molle gentife gid tiver grame, immo innume-
rabiles, inflnitas, ut per se patet. Non oportet hic ire per
exempla, quia quotidie videmus quot per avaritiam mi-
sere (*) et tristiter vivunt, et miserius et infelicius moriun-
tur. Et supple, non solum fecit, sed etiam facit et faciet,
ut statim dicetur. Questa mi porse. Hic autor, ostenso
in generali quomodo ista fera est infesta multis {% nunc
ostendit in speciali quomodo molestaverit et timoraverit

C) S. quia reyera. C) ^ onosta macredine propter.

('; S. inexplicabjlem. (*) £. miserrime Timnt et tristiflslme, et mifleriof.

('} S. moltom.

CANTUS PRIMUS. 4-1

ipsum plus ceteris feris. Dicit ergo: questa, scilicet lupay mi
porse tanto di gravezza con la paura cKuscia di sua vista,
cKio perdei la speranza delF altezza ; quasi dicat, quod
desperavi posse ascendere per altitudinem montis, idest
virtutis. Et hic nota quod autor proprie fingit quod ava-
ritia daret sibi plus timoris; timebat enim, si dimittebat
et spernebat divitias, cadere in inopiam et egestatem, et
per consequens in irrisionem (^). Unde Juvenalis :

Nil haJbet infeKx paupertas durius in se,
Quam quod ridiculos honunes facit

Timebat erubescentiam, quia si pauper petit, rubore
confunditur, si non petit, egestate consumitur. E qual.
Hic autor concludit effectum istius timoris per compa-
rationem pulcram et propriam mercatoris, qui spe lu-
crandi cum vadit per terram et mare, incurrit latrones,
piratas, vel scopulos, aut alium casum fortuitum, qui in
omnibus cogitationibus suis deplorat infortunium suum,
et dolet expendisse tot labores et sumptus in vanum ;
propter quod, perdita spe, dimittit iter incoeptum. Ita a
simili autor dolens expendisse tot curas et vigilias, perdita
spe perveniendi (^) ad finem suum, urgentibus illis feris,
dimittebat iter incoeptum et opus inchoatum, et paula-
tim reclinabat (^ ad vallem viciorum. Nunc construe li-
teram sic : e la besHa senza pace, idest avaritia, quae facit
animum (^) impausabilem, inquietum, mi fece tcU, qual S
quei che volentieri acquista, sicut mercator, vel avarus, e
gkmge il tempo che perder lo face, scilicet lucrum spe-
ratum, che, idest qui, in tutH i suoi pensier piange e s^at"
trista. Et ecce quomodo fecit me talem, chS, idest, quia
dicta bestia venendonU incontro a poco a poco mi ripin-'

(*) S. in derisiooem. (*) 8. Teniendi.

(*) £. declinalMit ad Ttllem. Ad literam: e la beitia,
(^ S. bominem. — £. animum insatiabilem, et.

43 COMENTUM INFERNl

geva id dove U sol tace, scilicet ad vallem, ubi sol noft
lucet, sicut in monte. £t hic ultimo nota, lector, quQ^
multae fera molestabant autorem nostrum; sed princH
palius ist^ tres pra^ctae, et principalissime avaritia, q^jig^
aiiitor noster erat nobilis cum uxore et filiis, sine lucro>
ideo multum timebat inopiam ; sed e contra ratio argiMr^
bat quod natura est contenta paucis, inuno minimi^ qI
quod natura genuit C) nos fo^tes ; et multa talia*

Mentre ch'io ruinava. Ista est quarta pars (^), in qua
autor ostendit qualiter (^), dum ipse sic infestaretur (*) a
praedictis tribus feris, et relaberetur in pristinam caecitatem
ignorantiae et viciorum, occurrit sibi quidam fugaturu^
nubem a mente ejus, et hic erat Yirgilius poeta {% A^
quod est diligentissime praenotandum quod Virgilius figu-^
raliter est ratio naturalis in homine, qui novit scienUoft
et artes liberales, quae ab inteUectu humano sciri possunt
per adquisitionem ; quam rationem autor bene figurat in
persona Yirgilii, quia in eo maxime viguit ratio naturaU$:
inter poetas. Non mirum ei^ si autor cepit Yirgilium
in ducem per Infernum et Purgatorium, sed cum veiiit.
ad Paradisum, ratio naturahs deficit ibi, et tunc scientia
supernaturalis, quae habetur per infusionem a Deo, sci-
licet Theologia, habet ibi locum; et sic cessat objectio qua^
posset fieri, scilicet, quare (^), vel quomodo autor acceperit
Yirgilium in ducem per Infernum et Purgatorium, cum C}
saltem Purgatorium non noverit nec in vita, cum fuei^
infidelis, nec in morte quia damnatus in Inferna Gerte
dicendum est quod ratio naturalis per scientias natur^^
cognoscit virtutes et vicia, pra^mia et suppUcia, de quibus.
agitur moraliter et tractatur poetice in his duobus libris.

(*) E. genuit mulla Ulia. (') £. pars generalis, in qua.

(*) S. quomodo. (^ £. infeslaretur et relaberetur.

(*; S. poeta, poetarum clarissimus.

(*) £. qualiler et quomodo autor aceepit.

C) S. cum eum non noferit — E. cum salleai wi noTerit eam» mc io Tita.

GANTUS PRIMUS. 43

Unde autor, tractaturus in Purgatorio quaBdam non per-
tfnentia ad rationem naturalem, inducit Statium tam-
^am poetam christianum, qui associat ipsum. Ad lite-
ram ergo fingit autor quod unus obtulit se sibi, qui ex
longo silentio yidebatur raucus. Sed quare Yirgilius figu-
tatur raucus? Ad hoc potest responderi multipliciter :
primo, quia longo tempore steterat sine organis et instru-
mentis formatiyis vocis, qualia sunt labia, lingua (^) etc. ;
unde apud poetas ssepe inferna appellantur regna sileii-
tttm. Secundo, potest dici raucus, idest neglectus^ qufa
^dt multa tempora nullus fuerat ita laudabiliter locutUs
de Yirgilio, nec ita excitaverat ejus materiam quasi
dofmientem sicut autor noster. Tertio, quia humana
ratio, quas per Yirgilium designatur, est modica in usu
hotninum, et raro loquitur. Quarto, quia ratio autoris
hucusque fuerat rauca; nam (^) de rei yeritate autor
fuerat pauca locutus hucusque: fecerat enim solum quas-
dam cantiones et sonitia {\ de quibus postea verecunda-
batur in maturiori astate. Quinto, quia Yirgilius fuerat
tafdissimus in sermone, adeo ut fere (^) indocto similis
tideretur, ut scribit Donatus super Yirgilium ; ipse etiam
l)antes fbit tardiloquus multum, ut alibi patebit. Sic ergo
patet multiplex sensus tam historialis, quam moralis, et
ttnusquisque yerus. Nunc ordina literam sic: quidant,
Sttpple, che parea fioco, idest raucus, scilicet Yirgilius^
per htngo ^Uenzio, idest diuturna taciturnitate, quia ste-
terat jam per mille trecentos annos sine locutione, si
/U ofpertof idest obtulit se, dinanzi agU occ/d miei, idest
InteUectui et memorias meae, mentr^io ruinava, idest iil-
terim dum ruerem, m hasso loco, idest in yallem yicio-
ftttn, qttie est locus infimus. Quando vidi costui. Hic autor

(*) E. linfoa, cor. Unde. (*) S. qoia reTera.

(*) B. Mmetla. (*) E. fere in dieto simBia.

4-4 COMENTUM INFERNl

facit petitionem suam ad pr^ctum, peteos misericor-
diam ab eo. C) Unde dicit: gridai a Itd, idest ego Dantes
clamavi ad ipsum Yirgilium, nUserere di me, qual che
lu sU, idest habe misericordiam de me, quicumque tu
sis. Et dicit: o ombra, idest vel homo mortuus, o uomo
certo, idest vel homo yivens; nam homo mortuus non
est homo simpliciter, sed secundum quid. £t hoc, quando
vidi costui, scilicet Yirgilium prasdictum, nel gran deserto,
idest in monte, quem ideo autor appellat magnum de-
sertum, quia virtus est magna et alta, et fere ab om-
nibus derelicta. Risposemi. Hic autor ponit responsio-
nem Yirgilii ad quaesitum, dicens: ille Yirgilius risposemi,
et dixit, non uomo, idest amplius non sum homo, sed
umbra : uomo gid fui, idest, olim bene fui homo ; quod
declarat quia ab hominibus generatus. Unde describit
primo se a parentibus, provincia, et patria, dicens: e li
parenli miei, idest pater (^), qui vocatus est Figulus, et
mater {\ quae vocata est Maja, furon Lombardi, idest de
Lombardia, quae vocatur flos Itaiias a TuUio^ et olim vo-
cata est Gallia Cisalpina. Et nota quod Lombardi prius
vocati sunt Longobardi, nunc vero detracta sillaba per
sincopam vocati sunt Lombardi. Quare autem vocati sunt
Longobardi, et unde venerint, et quando, dicetur Para-
disi (*) capitulo XVL Et dicit: e amendui Mantuani per pa-
tria; et sumitur argumentum a loco. Mantua siquidem no-
bilis civitas est Lombardiae ratione antiquitatis, fertilitatis
et magnificentisB : de nobilitate autem et origine Mantuas
dicetur (^) plene infra capitulo XX. Non tamen fuit Yir-
giUus de civitate, sed de viUa parvula, ut dicetur Pur-
gatoru capitulo XYin. Et nota quod autor capit hic Yir-
gUium historice pro ipso principe poetarum, sicut et alibi

(*) 116, ab eo, dicens : 0 S. pater meus.

(") S. mater mea. (*) E. Paradisi sexto cantu.

(') £. dicetor canlo XVm Porgatorii. » Et notandom «laod Aotor.

CANTUS PRIMUS. 4-6

sffipe, quia, ut ipse testatur, Yirgilius fecit sibi yiam
ad poetandum et describeadum iDfernum. Nacqui. Hic
Yirgiiius describit se a Principe, sub quo natus est, et
per consequens a tempore; et dicit quod natus est
sub Julio Csesare. Sed contra autor videtur expresse
dicere falsum, quia de rei veritate Yirgilius natus est
magno Pompeio et Marco Grasso consuUbus, quo tem-
pore Caesar erat privatus, nec adhuc fuerat consul, ne-
dum imperator; constat autem quod descriptio tempo-
rum fiebat a consulibus ante tempora imperatorum. Ad
hoc dixerunt aliqui quod istum dictum est penitus falsum,
et quod autor pro certo errayit(^); sed ego nullo modo
adduci possum ut consentiam quod Dantes, qui tantum
dilexit Yirgilium, et tam plene intellexit, et tanto tempore
secutus (^) est eum, ignorayerit illud (^) quod etiam pueri
sciunL Ideo est inspiciendum hic subtiliter quod autor
non dicit ista yerba tamquam ipse, sed facit Yirgiiium
dicere: qui Yirgilius ubique commendat ipsum Caesarem,
unde primo iEneidos dicit de eo :

Nascetur pulcra Trojanus origine Ccesar,
Imperium Oceano, famam qui terminel astris.

Similiter in libro Bucolicorum deplorat indignam Csesaris
mortem, quia nititur complacere Augusto. Modo ad
propositum, Yirgilius potius yult denominare originem
suam a Caesare priyato, quam ab aliis consulibus; sic
ergo bene salyatur istud dictum, nqcqui sub Julio. Aliqui
tamen aliter exponunt, et sic : nacqui sub JuHo, idest flo-
rere coepi; quod falsum est, quoniam Yirgilius erat (^)
juyenis et ignotus, quando primo yenit Romam, et coepit

('} 116, erniTerat.

(*} S. e 116, tantopere secutas.

(^ E. enm, et illad prscipae «laod pueri sciunt

(*) £• erat joTenis tnnc et ignotus.

46 GOMENTUM INFERNI

florere sub Augusto, ut saepe patet in Bucolica; dicit
enim ibi:

Pastores hedera nascentem omate poetam.

£t exponitur nascentem, idest florere incipientem ; erat
enim Yirgilius XXYII annorum, quando primo coepit scri-
bere Bucolicam. Sed C) notandum est hic quod Julius
dictus est a Julio Ascanio, Glio Eneae, ut dicit Yirgilius
ibidem :

Julius a magno dimissum nomen Julo.

Praeterea notandum est quod hic magnus Caesar vocatus
est Gajus Julius Geesar Dictator, et dictus est Divus Julius,
ut saepe patet apud Plinium in naturaii historia : quod
pro tanto dixerim, quia multi fuerunt Ga^res, sicut Lu-
cius Gaesar, pater istius magni Julii Gaesaris, ut dicit
TuIIius primo OfBciorum ; item Quintus Gaesar, Sextus
Gaesar, et alii multi, quos saepe nominat Livius, Plinius,
Yalerius, et plures alii. Et subdit autor: ancor fosse
tardi. Ilic oritur aliud magnum dubium; videtur enim
autor dicere in eodem versiculo aliud falsum; nam si
loquamur historice, Yirgilius non est natus tarde, scilicet
circa tempora extrema Julii Gaesaris, sicut aliqui falso
exponunt, imo natus est (^) ante consulatum et impe-
rium ejus. Yel si loquamur allegorice, sicut alii di-
ci]int, scilicet quod natus est tarde quia non fuit chri-
stianus, contrarium videtur, quia scilicet tunc natus est
nimis tempestive; unde si natus fuisset tardius, fuisset
tempore Ghristi, qui natus est sub Augusto, sub quo mor-
tuus est ipse Yirgilius. Dicendum (^) breviter quod autor
bene dicit et vere ; nam si loquamur historice, Yirgilius
natus est tarde quantum ad aliquos poetas multos, quia
licet dicatur, et sit princeps poetarum latinorum, non

(*) £. Sed eliara hic notandum qood Julius descensns est Ascanio.
(*} 116, diu anle, scilicet ante. (*) E. Dicendum ergo breyiter.

GANTUS PRIMUS. 47

tamen primus, imo multi pracesserunt eum, sicut Livius,
Ennius, Plautus, Terentius, Lucilius, et Lucretius, qui
mortuus est die qua natus C) Yirgilius, nam se occi-
diL Si etiam loquamur allegorice, dico quod bene dicit,
quia secundum commune vulgare Italicorum (^), et usi-
tatum modum loquendi, omne illud dicitur tardum, quod
non venit ad determinatum finem suum, nec consequi-
tur quod petit Modo Yirgilius, quia non pervenit ad finem
perfectffi felicitatis, nec salvatus est^-merito bene dicitur
venisse tarde. NonnuUi tamen exponunt aliter et sic, sci-
iicet, quod bonus bomo numquam potest tam cito ve-
nire in mundum, quod non sit tarde. Alii etiam expo-
nunt istam literam deprecative, sic exponentes: ancor
fosse tardi, idest, oh utinam non fuissem natus tam cito,
sed tardius, quia fuissem tempore Gbristi. Sed licet ista
expositio videatur sana, et bene sonet, non tamen est de
mente autoris, si quis bene considerat vulgare florenti-
num (^), quia iilud ancor tantum valet, quantum quamvis.
Et dicit: e vissi a Roma. Postquam Yirgilius descripsit
se a principe sub quo natus est, nunc describit se a
principe sub quo floruit (^) ; unde dicit : e vissi a Roma,
scilicet cum erat in summo culmine potentise et imperii.
Unde libro Bucolicorum in principio Yirgilius conqueritur
se tarde venisse Romam, et dicit quod Roma tantum su-
perexcellit inter alias urbes quantum cupressi (^) inter
joncos vel genistas. SoUo 7 huono Augusto, idest sub Octa-
viano, qui vocatus est Gaius(^) Octavius, qui dictus est
Augustus sub fine bellorum suorum, republica reformata.
Et dicit buono, quia prudentissimus Princeps fuit et civi-
lissimus, et rapublicae amantissimus, licet circa primordia
imperii multa fecerit enormia crudeliter pro imperio obti-

(*) S. naUis eaL (*) S. Latinoram. (*) £. Floreatinoram.

(*) 116, llorait et scriptit, et a loco ubi florait ; onde.

(') 116, cupreMui. (*j 116, bonus OctiTius. — E. Gmjum Octirianns.

48 COMENTUM INFERNI

nendo, ut totum habes a Suetonio in secundo. Et damnat
hic Yirgilius infelicitatem illorum temporum felicium pro-
pter infidelitatem {% dum subdit, cU tempo vel nel tempo
degli Dei falsi e bugiardi, quasi dicat : cujus Augusti tem-
pore colebantur plures Dei fallaces, ut Jupiter, Juno, Mars,
Yenus, et alii fere infiniti, quos studiose Augustinus no-
minat et irridet libro de civitate Dei. Fuit enim Augu-
stus curiosissimus ampliator et conservator religionis
Deorum, ne dicam dasmoniorum, ut patet apud eum-
dem Suetonium. Poeta fuL Hic Yirgilius describit se a
sua professione, dicens, poeta fui, nam Yirgilius an-
thonomastice vocatus est poeta: cum enim poetam di-
cimus, nec f^tcimus expressam mentionem de quo i^\
intelligitur apud Latinos de Yirgilio, apud Graecos vero
de Homero. Et tangit principalem (^) materiam de qua
scripsit, scilicet gesta Eneae, unde ipse incipit librum
Eneidos: Arma virumque cano. Dicit ergo, e cantai,
idest poetice scripsi (^) nam cantare proprie est poeta-
rum, sicut dicere oratorum, di quel giusto, scilicet Enea.
Sed contra Servius commentator Yirgilii dicit quod
Eneas fuit proditor patriae (^), ergo non justus, imo inju-.
stissimus; et dicit Servius Titum Livium hoc dicere.
Dico breviter quod Servius non bene dicit, sicut et in
multis ; fuit enim bonus gramaticus, sed saepe non intel-
lexit mentem Yirgilii, imo interdum literam pervertit,
et trahit ad reprobum (^) et turpem sensum, sicut in li-
bro Bucolicorum in multis (^). Dico ergo quod Titus Livius
dicit(^) totum contrarium libro primo de origine urbis
circa principium, scilicet quod Eneas non fuit proditor.
Et posito quod fuerit verum (^) Eneam fuisse proditorem,

-, , . . I I I T *

(') S. infldeliutem illorum dum. (') S. de ({ao dicimus.

(*} 116, principaliter materiam. (*) S. descripsi.

(') E. su» palri». (*) S. opprobrium et turpem.

C) 116. raulUs locit. (•) 8. dicit contrarium.

(*) 116, Terum, ut aliqui Toliuit. — S. dicunt.

GANTUS PRQfUS. 49

ut aliqui volant, tamen Yirgilius intendit ostendere ipsum
justum, ut per hoc ostendat Augusto, in cujus honorem
scribit, qualis debet esse princeps, quia scilicet justus,
demens, et probus ; unde ipse dicit de Enea :

Jtex erat Eneas nobis, quo justior aller
Nec pietate fuU, nec beHo major et armis.

Et didt, figUuol ^Anchise, idest Eneas, qui fuit fllius
Anchisis, consanguinei regis Priami de domo Dardania,
Et descripto Enea a patre, describit ipsum a provincia ^
et patria, sicut jam descripserat se ; unde dicit, che venne
di Trqja, qu» est provincia. Et tangit patriam cum di-
dt, poichi 7 shqperbo IHon fU combusto, idest civitas Ilion,
quffi erat in Troja, fuit cremata, sicut clare dicetur Purga-
torii capituk) Xn, ubi dicitur de superbia Trojae. Ma tu
percki. Hic Virgilius arguit autorem quare (^) revertitur
ad peccata more canis, et vult dicere : tu potes manifeste
videre (^ ex praedictis quis ego sim ; sed tu, quem ego bene
novi, perchi ritomi a tanta nq/a, idest ad vallem vicio-
mm, quffi est tam ignominiosa, idest infamis et vitupe-
rosa ? Perchi non saH, idest et cur potius non ascendis,
tf dUettoso monte, idest montem virtutis, qui est delecta-
bilis? Sed contrarium videtur, quia virtus est de diffl-
dli (^. Dicendum breviter quod vitium est delectabile
quantum ad principium, ut dictum est supra ; sed vir-
tus quantum ad finem^ scilicet quando est bene ha-*

(') E. qnod refertator. (') E. comprehendere.

(*) Qoi il Cod. 116 aggiunge : DifBcilias enim est attlngere medium quam
ricot probat Pliiloaophot primo Ethicorum. Item difBcilius est naturali-
lor aaeendere deorsom, «luam descendere tursum. Corpus autem corruptil>iIe
•ggraTat animamy trahens illam deorsum ad malum» et non erigens sursum ad
hoMn. Prterea honom flt tantom simpliciter, scilicet bene agendo; mahmi
Ttro moltipUdter, malom agendo» et cessando a bono. Adhoc: illod, qood
moTet noe ad lionom, est extra nos, et est ftiturum, scilicet felicitas eterna ;
IDod Tero, qnod nos moTOt ad malum, est inter nos, et est tempos delecta-
hile : Igitor apprehensom per sensom sine imaginatione de necessitate moTOt con-
copiieentiamy ergo Tirtos non est delectabilis. Dicendum etc.

I. *

60 GOMENTUM INFEENI

bituata. Unde Philosophus primo Ethicorum dicit quod
sigmm generaU habitus est delectaUo. Ergo bene dicit, cur
uon saiis ad delectabilem montem, che S prmcipio e eor
gion di tutta gioia ? quia virtus est principium et causa
totius feiicitatis 9eternas quee est jocundissima.

Or se^ tu. In ista parte autor ostendit quomodo reco-
gnoscit Yirgilium, cui manifestat suum statum^ siye dispo-
sitionem, et in ista oratione primo facit exordium, secundo
petitionem, tertio conflrmationem, quarto aperit pericu-
lum imminens sibi. Partes patebunt. Dico ergo quod
autor primo exorditur captans benevolentiam multipli-
citer a persona auditoris, dicens: or se' tu quel VirgiHo.
Yirgilius est nomen proprium et conveniens sibi; dictus
est enim Yirgilius a virgal^), quoniam mater ejus somnia-
yit se parere virgam, quae tacta terra subito excrescebat in
arborem magnam, quae mater ejus vocata est M^ga ; si-
cut enim Maja dicitur fuisse mater Mercurii, qui est Deus
eloquentise, ita ista Maja genuit divinum poetam Yirgi-
lium summae eloquentiae. Et ideo bene dicit, e quella
fonte, scilicet eloquentiae, che spande di parlar d largo
fiume, idest abundantissimam copiam eloquii ; sicut enim
probat Macrobius in libro de Saturnalibus, Yirgilius
omnia genera dicendi in suo poemate perfecte coUegit. Et
dicit, risposi lui, idest ego Dantes respondi sibi in supra-
scripta forma, con vergognosa fronte, verecundatur eotm
homo de falio suo coram suo magori. Et adverte quod
Lombardi et multi italici debent supplere in litera unum a,
et dicere, risposi a lui; nam Florentini utuntur praedicto
modo loquendi trunco in tali \ulgari, sicut poteris videre
!n multis locis istius libri. Et non sine quare hoc dixerim(^,
cum audiverim aliquos Lombardos non intelligentes istum

(') S. Tirga, quain mater se parere somniaTU, que. — £. Tirga, quando mater.
(') S. £t non aine qoare hoc dioo, quia audiTi. — E. Quod ait Teram hoc
qnod dixerlm.

CANTUS PRIMUS. Sl

modum loqaendi, qui pervertebant C) sententiam literae, et
dicebant quod Yirgiiius respondet autori cum yerecunda
fronte, afflrmans : ego sum ille, qui laudatus erubuit (^)
indinato capite. Sed, sicut dixi, Dantes est(') qui loquitur,
non Yirgilius ; ideo illa expositio nihil valet O degli aitri
poetL Hic Autor fadt suam petitionem Yirgiiio, et implorat
cgas auxilium dicens : o degH altri paeH onore e lume,
idest 0 decus et gloria aliorum poetarum, supple, lati-
nonimy vagHam il bmgo studio, idest longa inquisitio
stadiosa, e 7 grande amore, idesl magna dilectio (^) et in-
tensa afTectio, che wi ha fatto cercar lo tuo volume, idest
tres taos libros principales, qui debent esse in tuo volu-
mine, scilicet, Bucolica (^), Georgica, Eneyda. Tu sei. Hic
aator conflrmat, ostendens rationem quare debet (^) hoc
fiEicere; ande dicit: bene et digne peto, quia tu sei lo
mio maestro, quia scilicet Yirgilius primus apud Lati-
no8 descripsit poetice vicia, et viciorum supplicia: ideo
merito plus sequitur eum, et principalius : ideo vocat
ram magistnim, et (^) tamen discipulus superat magi-
strum. Yd expone allegorice; quia ratio, quae designa-
tar per Yirgilium, est magistra hominis. Et nota hic quod
aliqoi ex hoc dicto volunt inferre quod Dantes pro ma-
gna parte fuerit furatus a Yirgilio {\ quod est manifeste
fidsam caique intelligenti utrumque : imo Dantes pauca
accqiit a Yirgilio, imo Yirgiiius plura accepit ab Homero,
etab aliis poetis et oratoribus tam Graecis, quam Latinis, ut
efvidenter ostendit Macrdiius quinto (^) de Satumalibus,
afai det^t fere omnia furta Yirgilii. Et subdit: tu se^solo
cobd, da cui io tolsi lo beUo stUe che m' ha fatto onore.

0 8. perfcrtupt leoteDtUm liter» et dicunt. — £. el dioeDtef.

(*) E. erabai. (*) S. est qui adhac loquitur. O S. delectttio.

(') B. Boeolicam, Georgicam ed Eneydam. (*) 116, delieat.

C) lltt» et sBpe tamen discipalus lupra magistrum.

(^116, a Yirgilio» imo Virgilius plura accepit ab Horoero et ab aifis poetis.

n B. aezto de Saturnalibua.

$2 GOMENTUM INFERNI

Sed contra stylus Yirgilii est tragicus, iste comicus^ iUe
literalis, hic yulgaris. Ad hoc respondent aliqui quod
autor capit C) hic large stylum pro materia^ et ita autor
imitatur Yirgilium in materia, ut dictum est. Yel dic
quod litera sit intelligenda similitudinarie sic, quod sicut
stylus Yirgilii superexcedit caeteros (*) in litera, ita stylus
Dantis in yulgari. Ideo bene dicit, fo bello stUe, quia nuUus
pulcrior in genere suo^ et dicit: che m'ha fatto onore, idest
dabit mihi perpetuam famam (^) ; et sic nota quod autor
ponit pro facto illud quod futurum sperabat, sicut alibi
saepe in toto libro promittit sibi famam. Et nota hic suf-
ficit (^) unumquemque scribentem excellere in uno ge-
nere; nam et Yirgilius poetarum Latinorum princeps
cum in metro ceteros antecellat, in prosa tamen non
praeyalet: e contra autem TuIIius, fons Romanae elo-
quentiae, quamyis in prosa non habeat parem, in metro
multis inferior reperitur; unde Juyenalis ejus carmina
eleganter irridet. Ita hic (^) noster Dantes, quamyis in li-
tera non superayerit alios, tamen in yulgari transcendit
eloquentiam ceterorum ; imo, quod mirabile est, illud
quod yiri excellentissimi yix literaliter dicere potuissent^
hic autor tam subtiliter et obscure sub yulgari eloquio
paliayit (^). Vedi la bestUi. Hic autor facit petitionem spe-
cialem, petens auxilium contra graye periculum immi-
nens sibi, dicens: ve^ la bestia, scilicet lupam, per cid
io mi volsi, quia maxime lupa repellebat ipsum ad yal-
lem : qjutami da lei, quia plus timoris (^) incutiebat sibi,
ut jam patuit supra. Et captat adhuc beneyolentiam
dicens, famoso e saggio, idest de quo fama praedicat
quod tu sis sagacissimus inter poetas; nam de rei yeri-

(*) 116, accipit. 0 S. alios.

O S. bonorem el perpeluam famam.
0) E. El notandum bic qood sulQdt unicaiqoe scribeDti.
(") S. hic autor quamTis. (*) S. propalarit.

(^ S. timoris habebat, ut Jam.

CANTUS PRIIIUS. 53

tate Yirgilius fiiit circumspectissimus, et scivit facere de
aKeno suum, nam ab omnibus poetis prioribus deflora-
vit quidquid dixerunt boni yel pulcri; unde post Yirgi-
lium omnes antiqui poetae latini fuerunt neglecti, sicut
et post Aristotelem omnes antiqui philosophi graeci fiie-
runt relegati. Et reddit causam dicens: cK eUa mi fa
tremar le vene e i polsi, idest quia ipsa lupa replet C) me
totum timore, cujus signum est tremor totius corporis ; in
timore enim venae vacuantur sanguine, qui (^) concurrit
ad cor^ ideo omnia membra tremunt, et tanto magis,
quanto magis sunt longinqua a corde.

A te cofwien tenere. Ista est quinta pars generalis,
in qua autor ponit responsionem Yirgilii ad suam peti-
tionem^ qui Yirgilius dat sibi suum consilium, et spondet
anxilium. Et in ista responsione sua primo Yirgilius
ostendit quod aliud iter est eligendum ; sed statim potest
objid quod autor yidetur cepisse optimum (^) iter, scilicet
iter yirtutis (^) per montem. Ad hoc dicunt aiiqui quod ista
litera debet sic intelligi : a te convien tenere allro viaggio,
scilicet quam declinare ad yallem viciorum. Sed ista non
est intentio Yirgilii, imo Yirgilius ducet (^) autorem ad In-
fernum per istam yallem (^) tamen aliter quam prius, quia
scilicet per yiam speculationis. Ideo mihi videtur dicendum
quod Yirgilius vult dicere, quod adhuc non sit tempus
eundi ad montem, quia non potest homo feliciter^"^) transire
de extremo ad extremum; nam non potest quis statim
ex peccatore fieri sanctus^ sed oportet paulatim procedere
et descendere prius ad Infernum^ idest ad cognitionem
viciorum^ quia cognitio peccati initium est poenitentiae,
et malum nisi cognitum vitari non potest. Yult ergo bre-

(*) S. teirel me totoiD. (*) E. qaia concurriL

(*) E. opUlnm iler. (*) 116 e E. TirUitiim.

(*) E. dodL (*) S. Tillem aliter.
C) 11«» triMlre fadUter.

94 COHENTUM INFSRNI

Yiter dicere Yirgilius : flli mi, oportet considerare pcenas
lofemiy quaa iafliguntur homini propter yicia. Nunc ordina
sic literam. lUe Yirgilius rispose, a te convien tener aUro
viaggio, scilicet quam istud quod tu incoepisti per mon-
tem^ se moi campar (f esto luogo selvaggio, idest, si vis
evadere de ista silva viciosa, et valle lacrimosa. Et hoc
dixit Yirgilius pcichS lagrimar mi vide. Per hoc notat
autor, quod vir sapiens est pius, et compatitur errori-
bus aliorum, et libenter dirigit juvenes errantes suo con-
silio, quando sperat eorum correctionem. Et subdit Yir-
gilius rationem sui dicti dicens : che questa bestia per la
qual tu gride, scilicet lupa, non lassa allrui, sciiicet ho-
mines, passar per la sua via, idest per viam virtutis,
quae est propria homini; et non solum non permittit
eum transire, sed etiam tanlo lo impedisce che Fuccide,
aliquando corporaliter, aliquando spiritualiter, et saepe
avaritia occidit animam et corpus, ut jam dictum est^ et
adhuc plus dicetur. Ed ka. Hic Yirgilius describit na*
turam lupae pessimam^ dicens: et ista lupa ha naiura
si malvagia e ria, idest malam in se, et nequam in alios,
quia nocet sibi et aiiis^ che mai non empie la bramosa
vogha, idest insatiabilem an^etitum. Est namque appeti-
tus avari tamquam appetitus caninus, qui est morbus,
ut dicunt physici, cum quis multum appetit et comedit,
et tamen non convertitur in ejus substantiam {% Et addit :
e dopo 7 pasto ha piu fame che pria, sicut hydropicus,
quanto plus bibit, tanto plus sitit^ nam

Non satiare potest manus omnipotentis avarum.

MolH son gli onimaH. Hic autor ponit qperationem (^
istius lupae, dicens : moHi son gh ammaK, idest homines be-

(*) II 116, aggiunge q«i: potefll enim «Tarus assimilari giTpko, ^i eniit aa-
rum ez terra, el tamen ez (fiiadam Batarali inWdia non permittit aliqvem tangere,
et sic nec ipse, nec alius potitur. Et addit. (*) E. coapanitioBem.

CANTUS PROfUS. 66

stialeSy a cui s^ ommogKa, idest quibus adhaeret, tamquam
uior. Et est pulcra traosumptio : sicut enim uxor non po-
test separari a yiro, fiisi per mortem^ ita avaritia amantis^
sima conyux inseparabiliter (^) adhaeret multis yiris usquead
mortem : ideo melius potest dici uxor quam amica : ideo
magis proprie dixit s^ammoglia, et non s^amica. Et suIk
dit (^ multiplicationem et incrementum hujus vicii dicens,
e pA saranno ancora. Et tangit hostem istius lupae yentu-
nmi(%dicenSytii/Eii che'l velbro verrd. Et breyiter yultdi-
oere quod continuo ayaritia crescet^ donec yeniet unus
yeltrus, idest canis, qui perdet eam ; quia enim autor assi-
milayerat(^) ayaritiam lupae, ideo bene seryata methaphora
appellat persecutorem ejus canem, qui naturaliter inimicus
persequitur lupum, et ipsum expeiiit ab oyibus, et ssepe
mactat Ita iste yeltrus expellet ayaritiam ab hominibus (^,
et ipsam exterminabit cum doiore; ideo dicit^ che la fard
morir con doglia. Sed quis erit iste yeltrus^ de quo(^) multi
multa &lsa et firiyola dixerunt, de quo sunt tot conten*
tioiies, tot opiniones ? Est ergo^ rejectis opinionibus yanis,
ad istum passum arduum totis yiribus insistendum, et
per eyidentiam C) est praenotandum quod Yirgilius similem
passum ponit libro Bucolicorum Egloga quarta, ubi lo»
quitur de quodam yenturo^ qui reformabit mundum^ et
sttb quo erit aetas t^x et aurea, ubi dicit inter alia yerba :

Jam redit et Virgo, redeunt Satumia regna,
Jam nova progenies coelo dimittitur atlo.

Haec litera Virgilii est ambigua ; unde multi dixerunt
qood Yirgilius locutus est de Christo, sicut Augustinus^
qoi decimo de ciyitate Dei^ capituio XXYIII (\ dicit Yir^

(*) 116, inseparabills. (*) E. sobdit mulllplez incremenlum.

O iia^ ▼anlani. (*) 116, assiroilaTit.

(*) E. ab omnibua ei ipaam. (*) 116, de quo mifai mnlta.

(^ E. pro eTidentia. (*) 116^ XyUL - E. S4.

66 COMENTUM INFERNI

gilium non dixisse hoc a seipso, sed accepisse a Sibylla
Gumana^ cujus carmina Yirgilius commemorat ibi. Si-
militer istam opinionem autor noster tangit Pui^atorii
capitulo XXII. Et forte quia Yirgilius fuit magnus astro-
logus, et fuit parum ante adventum Christi, potuit prae-
yidisse nativitatem ejus, et felicitatem illius temporis.
Alii tamen dicunt quod Yirgilius fuit locutus simpliciter
de Augusto ; alii de quodam alio. Unde Beatus Hierony-
mus in prooemio supra Bibliam yidetur irridere primam
opinionem : unde litera Yirgilii est indifferens, et potest
trahi tam ad Christum, quam ad Augustum. Tamen credo
quod simpliciter Yirgilius loquatur de Augusto, quem
saepe yocat Deum, et inyocat in suum fayorem ssepe in
libro Bucolicorum et Georgicorum. Modo ad propositum,
Dantes, qui studet C) imitari Yirgilium, yoluit facere simi-
lem passum ambiguum ; unde dico quod illud^ quod Dantes
dicit de yeltro, potest intelligi de Christo, et (') de quodam
principe futuro. Si intelligamus de Christo, tunc dicemus
quod autor yult dicere quod ayaritia continuo inyalescet
in mundo usque ad diem judicii, quando (^) yeniet Chri-
stus, qui damnabit ayaritiam, et cetera yicia (^). Et hoc
satis sonare yidetur, quia sumus in ultima eetate; unde
mundus potest dici senex, et in senectute continuo cre-
scit ayaritia ; et secundum istum intellectum exponemus
sic literam : quesli non cibercL terra ni peltro, quia scilicet
Christus non petet, nec promittet terrena^ yel pecuniam,
sicut Antichristus faciet, ma sapienza, amore, e virtute;
et hoc bene conyenit Christo^ qui est yera sapientia
patris(^), amor, et yirtus. Et tangit locum suae originis
dicens: e sua nazion sard tra Feltro e Feltro. Expone
natio, idest apparitio Christi, quia large dicimus unum-

(') E. studuiL (*) S. Tel de quodam prindpe TeDtoro.

(■) S. donec TenieL (•) 116, et eomm Tida.

(*) 116, sapientia, amor et Tirtus.

CANTUS PROfUSk 67

quodque nasci quod de novo apparet: inter filtrum et
filtrum, idest, inter coelum et terram, quia in aere Ghri-
stus judicabit mundum. Et tangit singulare bonum, quod
fociet dictus veltrus, dicens : di quella umile ItaHa fia sor
kUe. Et hoc bene yidetur posse referri ad Ghristum ; vi-
detnr enim velle scribere quod Ghristus salvabit illos,
qui transiverint (*) per obedientiam Romanae ecclesiae, quae
ecclesia debet esse humiiis, quia numquam claudit gre-
mium redeunti. Quod autem loquatur de illa parte Italiae,
statim declarat id quod sequitur, quia dicit, per cui
morio la Vergine CandUa. Gonstat enim apud (^) Yirgilium
quod Gamilla, Euryalus, Nisus et Turnus mortui sunt
pro ea parte Italiae, ubi nunc est Roma^ ut cito plene
dicetur. Et subdit persecutionem generalem, quam faciet
veltrus de lupa, dicens: quesH, scilicet t;^/<ni5^ idest Ghri-
stus, la caccerd per ogrd viUa, quia ubique ex omnibus
terris damnabit avaros. Et dicit, finchi F avrd rimessa
ndTinfemo; et hoc bene convenit Ghristo, imo videtur
quod nuUi alio possit convenire nisi Ghristo. Quis enim
potest remittere avaritiam in infernum, nisi ipse Ghri-
stus? Et dicit : Id onde invidia prima dipartUla, quia sci-
licet Dyabolus invidens felicitati hominis successuri in
gloriam, quam ipse perdiderat, tentavit primos parentes;
ex quorum (^ transgressione postea processerunt avaritia
et cetera vicia ; et ista est communis opinio de (^) ista in-
vidia hic. Si autem intelligamus de quodam principe Ro-
mano futuro^ tunc dicemus quod autor vult dicere quod
avaritia continuo crescet; avaritia enim praelatorum et
pastorum (^) Ecclesiae, in quibus est fundamentum avaritiae,
continuo crescet donec veniat veltrus, idest princeps, qui

(*) E. qui traosiTeniiit.

(*) \\%9 apnd ipfum Virgiliam.

(*) E. ez qaa transgreMiooe pottea aTaritla et centam Titia sarrexeraDL

(*) S. de ioTidia.

n it6, pastorum nostrv eccleii».

58 COMENTUM INFERNI

exterminabit eam cum dolore, quia scilicet perdet (^) et
destruet ipsos pastores; et tunc sic exponam iiterantL
Autor describit yeltrum a virtute, et dicit : terra ni peltro,
idest res terrena, vel pecunia, non ciberd quesH, idest noa
pascet istum principem. Et bene dicit peltro, est enim
peltrum factum ex stagno (^) et ramo; quod est dicere :
iste (^) princeps futunis non £siciet monetam falsam, sicnt
aliqui (^) moderni principes, sicut ipse autor scribit de
Philippo rege Franciae Paradi^ capitulo XYIIII; et iste
princeps non violabit justitiam auro, et non vendet causas
pauperum, yel libertates populorum, sicut modemi pri»-
cipes et pontifices, immo contrarium faciet. Unde dicity
ma sapientia, amore, e virtute ; suppie, pascet eum, quasi
dicat: sed potius talis erit sapiens, yirtuosus, et amator
justicise et libertatis, contrarius modernis. Et describit
ipsum per originem suam (^), dicens : e sua nazion, idest
natiyitas sard tra Feliro e Fellro, idest inter coelum et coe-
lum. Et est pulcra et subtilis similitudo ; sicut enim filtrum
caret omni textura {% ita coelum caret omni mixtura^
cum sit corpus simplex, non mixtum ; quasi dicat quod
a bona constellatione coeli et bona conjunctione stellarum
nascetur iste princeps. Si dicas ex quibus parentibus^
yel de qua patria, autor non specificat hoc; nec est de
more astrologorum ita particulariter exprimere futura
cum circumstantiis suis. Et ideo mihi yanum yidetur quod
aliqui dicunt, quod iste yeltrus nascetur intra Feltrum,
quod est in Romandiola, et Feltrum^ quod est in Marchia
Tarvisina. Nec minus ridiculum yidetur quod alii (^) di-
cunt, quod autor hic loquitur de magno anno. Et hic nota

(') E. disperdet et destnieL (*) E. stagno et metallo Yel rame.

(') S. e 116« hic princeps.

(*) £. aliqui domini et principes moderni.

1") S., £. e 116, ipsum ab origine sua, dicens: e sua ruuion $ar4,

(*) £. mix(ura cum sit corpus simplei:.

C) £. aliqui dicunt.

CANTUS PRIMU8. 59

toto animo quod hsec videtur ^era expositio istius iitene ;
haec ^m fuit propria intentio autoris sive bona, sive
mala, ut potest clare demonstrari in multis locis et ca*
pitulis libri, et specialiter et expresse capitulo ultimo
Purgatorii, ubi ipse autor dicit :

CK io veggio certamente, e pero 7 narro,
A dame tempo gid stelle propinque.

Simiiiter Purgatorii capitulo XX exclamans contra ava-
ritiam dicit:

0 ciel, nel cui girar par che si creda
Le condizion di quaggih trasmularsi,
Quando verrd per cui questa disceda?

Quasi dicat : quando veniet veltrus, per quem lupa re-
cedat de mundo? Et dicit quod veniet cito Paradisi ca-
pitttlo XXVU, ubi dicit :

Ma f alta providenza, che con Scipio
Difese a Roma la gloria del mondo,
Soccorrd tosto, si com'io concipio ;

et ita in multis aliis locis. Nota etiam quod autor videtur
velie dicere idem, quod voluerunt alii multi, sive vere,
sive felse, sdlicet, quod pastores ecclesiae deponantur a
dominio rerum temporalium^ et sic avaritia flniatur in
eis. Quod autem ipsi praelati sint subjectum et centrum
ipsius avaritiae, dicit autor ubique per totum, et quasi
aemper, quando facit mentionem de avaritia. Sequitur?
di quetla umile Italia fia sahite; vult dicere quod talis
princqps futurus erit principaliter salus Italiae, quia Italia
maxime indiget reparatione, et potissime illa pars Italiae,
ubi est Roma^ quia Italia hodierna die est maxime op-
pressa, et subjecta tyrannidi, et quia in Italia solet esse
fledes sacerdotii et imperii in ea parte, ubi est Roma.

60 COMENTUM INFERNl

Sed quare autor vocat Italiam humilem? Dicunt qui-
dam quod Italia dicitur humilis ironice, idest per con-r
trarium^ quia est maxime superba. Sed male ; imo ddbet
capi proprie sicut litera sonat, quia hoc idem dicit ipse
Yirgilius Eneidos libro secundo {% ubi dicit :

humUemque videnm

Ilaliam.

Et dicitur Italia humilis, idest plana vel mollis, pinguis,
suavis, fertilis, mitis, dulcis^ tractabilis, ut per se patet;
de cujus laudibus et praerogatiyis dicam plene Purgatorii
yCapitulo VI, et alibi saepe. Et dicit : per cvi morlo la t>cr-
gine CamUla; per hoc signanter explicat quod loquitur
de illa parte Italia^, ubi est Roma ; manifestum est enim
quod Camilia, et isti nominati, et alii multi mortui sunt
pro parte praedicta, et manifestissimum (') est quod Roma
maxime indiget reparatione, quae quodammodo (^) matrona
potens, regina Urbium, nunc (^) proh dolor ! pro magna
parte est serva et sclava omnium. Et nota quod autor
ideo facit mentionem de mortibus praedictorum, ut tacite (^)
innuat quod hic princeps futurus reparabit romanum
imperium, quod olim ab ipso principio est tanto san-
guine partum (^). Ne autem litera remaneat in aliquo
dubia ex ignorantia facti, longam historiam brevi narra-
tione perstringam, quae summatim attinget quodammodo
totam materiam Yirgilii. Est ergo sciendum, quod sicut
scribit Yirgilius YII Eneidos : rex Latinus jam senex re-
gebat populos in pace in partibus Italiae tempore quo
Eneas Trojanus primo applicuit ad Tyberim. Hic carebat
mascula proie; habebat(^) unicam filiam yirginem no-

(') S. e tl6, tertio. — E. libro primo. OS. manifegtain est.

(*) lt6 e £. quondam. — S. qojB contra fuit matrona.

(*) S. nnnc Tero. (') E. ut caute innnat.

(•) S. emptom. f) S., E. e 116, aed habebet

68 GOBfENTUM INFERNI

vino sepulti, decrevit velle ire C) per Eneam ad Evai^
dnim regem; cui Euryalus* audacter se sociavit ad.
omnia pericula toleranda (^)^ licet Nisus recusarei Isti
ergo vere amici, una anima in duobus corponbus^ per
se sic animati, et persuasi muneribus et promissis Julii
Ascanii egregii juvenis, filii Enese^ et aliorum nobilium
principum Trojanorum (\ exiverunt portam de nocte^ et
invadentes castra hostium fecerunt magnam caedem de
multis, et multa spolia rapuerunt more leonis saevientis
in pecudes. Cum autem onusti pra^ (^) laete recederent^
occurrerunt a casu trecentis equitibus, qui veniebant ab
urbe Latini ad castra Turni cum duce eorum, cui not^
men erat Yolscens, qui clamare coepit, et quaerere qui
essent, et quo tenderent. Tunc Nisus et Euryalus nihii
respondentes intraverunt silvam proximam, et continuo
hostes circumdederunt silvam, claudentes umlique pas-
sus et vias. Euryalus junior, detentus (^) a tenebra noctis
et onere spoliorum^ non potuit evadere. Nisus vero, qui
jam evaserat(^) a manibus hostium, retrospexit, nec videns
amicum Euryalum, coepit retrocedere (^) ut quaereret eum,
quem paulo post reperit interceptum (^) ab hostibus, et
nesciens quid ageret, fluctuans animo, emisit telum, quo
percussit in tergo quemdam equitem nomine Sulmonem^
qui statim ex vulnere mortifero(^) evomuit animam. Deinde
emisso alio telo percussit alium equitem nomine Tagum
in capite, et intransfixit(^^) per utrumque tempus. Tunc
Yolscens dux, accensus ira C% non videns ex aliqua parte

(*) 116, ire ad ETandrum regem pro Enea.
(*) E. toUeranda, qum Nisus non recusaret.
(*) £. Trojanonim exbortattonibus, exi?erunt.
(^ E. prsda retrocedereot, occurrunt.

{*) E. deceptus a tenebra. (*) S. CYaserat, retrospexit.

C) £. retrocedere et eum qiUBrere, qui paulo post reperit eum ab hostibut
interceptum. (•) S. interceptum; ei nesciens.

(*} £. ex mortifero percussus Tulnere animam eTomit.
('*) S. e 116, transBxiL — £. et ilium per utnimqQe tampoi tramrfixit.
(") £. ira, couYertit ftirorem.

CANTUS PR1MU8. 63

aatorem harum mortium, (xmyertit furorem suum super
Euryalum, et clamans (^), tu lues poenas amborum^ exten-
debat ensem super eum. Nisus (^) statim exterritus, non
▼alens ulterius se celare, nec tantum (^) ferre dolorem^
coepit alta voce clamare :

Me, me, adsim qtd feci: in me cmverHte ferrtm:

ego sum.autor totius culpae, iste in nihilo deliquit:
Tdntum infeKcem nimium dHeocit amcum !

Sed hoc non obstante ille dux Yolscens transfixit ense
puicrum pectus Euryali, qui velut flos succisus ferro
moribundus devenit ad terram. Nisus (^) impatiens morae,
ingessit se furibundum in turbam hostium^ et petebat
soium ipsum ducem inter omnes, et quamvis omnibus
drcumstr^ntibusy immisit ensem fulmineum in os iliius
vociferantis, et sic moriens ipse animam abstulit hostL
Qno facto quasi tetus projecit se super amicum Eurya-
lum morientem totus perforatus ab hostilms, et placida
morte eiq[nraYit super corpore ejus. Ideo bene Yirgilius
prorumpit (^) in laudem istorum duorum exclamans:

FortunaH ambo I si quid mea carmina possunt,
Nutta dies umquam memori vos eooimet tevo.

His actis Rutuli detulerunt cum planctu Yolscentem du-
cem (^) eorum mortuum ad castra C)^ et in castris etiam
magnus planctus erat de morte occisorum a Niso et Eu-
ryalo. Orto die Turnus armatus duxit exercitum armatum
contra terram, et capita (^) Nisi et Euryali (^ affixa hastis

(*) E. claaiaiM, diceliat: lu luet. (*) E. Nims Tero lis ezterritiu.

(^ K. tantnm amld Euriali dolorem ferre, statim cceplt.

(^) E. Nimfl boc impatieiif» more leooit infeMit.

(') E. pronipiL (*) S. ducem suum mortuum.

C) £. caatra, ubl etiam. (*) E. et corpora.

(*) 116, Euryali.porUU et ottenaa tunt inlrlnflecit.

64 GOMENTUM INFERNI

cum magno clamore portata et ostensa sunt intrinsecis.
Trojani e contra parabant se ad defensionem in parte
sinistra, nam (^) a dextera habebant fluyium Tyberim^
et breviter post multa praelia hinc inde facta duo fratres
Trojani, magni et magnifici, quomm unus vocabatur
PandaruSy alter Bitias, assignati per Eneam ad custo-
diam unius portae^ aperuerunt ipsam, invitantes sponte
hostes ad intrandum^ stantes velut aitae turres armati
contra ad defensionem. Turnus autem, qui ex aiia parte
oppugnabat (^) terram, hoc audito^ ardens ira preecurrit
ad portam Dardaniam contra superbos fratres, et occisis
primo aliquot paucis, percussit Bitiam ardentem oculis et
frementem animo cum lancea (^), et prostravit eum ad
terram cum magno fragore, velut arborem magnam;
et continuo Trojani perterriti versi sunt in fugam. Panda*
rus autem, viso fratre suo (^) terribiliter prostrato, clausit
portam magnis viribus, et excludens multos de suis, in-
clusit Turnum, quem non perpendit inter turbam alio-
rum. Tunc Trojanis trepidantibus, Pandarus accensus ira
fraternae mortis coepit exprobare contra Turnum : tu non
es nunc in aula reginee Amatae ad procandum (^) Lavini®
filiae suae^ nec in medio Ardese patriae tuae, ubi propriis
muris defendaris, sed inter castra inimicorum, nec ulla
via poteris hinc exire. Turnus subridens respondit: si habes
aliquid animosae virtutis, incipe pugnam mecum: certe tu
poteris referre Priamo te invenisse hic alium Achillem. Et
continuo erigens se, irruit in eum, et cum ense percussit
in media fronte^ ita quod caput divisit in duas partes^ ex
quo ille moriens corruit ad terram, utraque parte capitis ab
utroque humero dependente. Trojani continuo versi sunt
in fugam ; et si statim Turnus fuisset advisatus ad aperien-

(*) S. quia a dextera. ('} £. pognabat.

(*} 116, phalarica. (*} £. aao mortuo et terribiliter.

(') S. ad proTOcandam coniibimn LaTiniv.

CANTUS PRIMUS. 68

dam portam, et intromittendum suos, ille fuisset ultimns
dies bello 0) et genti Trojanae, sed furor duxit eum in
occisionem ho^tium. Tandem multis caesis, Trojani coepe-
runt recurrere (*) ad persuasionem Seresti et Menesthei ('),
principum Eneae, qui (*) exclamans exprobrabat eis ; quo
ftigitis, miseri, quos alios muros habetis? Unus homo
clausus inter moenia vestra an tantas mortes nostrorum
dederit impune, et tot de melioribus miserit ad infer-
num? Tumus paulatim cedens saltavit in fluvium, et
sospes remeayit ad suos cum magna gloria belli, sicut
postea Horatius Ck)cles fecit per multa sa^ula tempore
quo Porsenna rex Tuscorum obsedit urbem. Post haec,
sicut scribit Yirgilius in X, Eneas {% cum multis et ma-
gnis auxiliis reversus est, et continuo Tumus duxit aciem
contra eum, et post strages multorum t^ndem Pallas
fliius regis Evandri, juvenis animosus, increpans suos
ftigientes, obtruncavit multos ex hostibus probitate sua.
Tunc Turaus (^, suorum funera cernens, irruit in Pallan-
tem, velut leo C) irruens magnanimus in taurum fortem,
et illum transverberavit forti hasta per medium pectus,
et conlinuo rapuit illi prostrato baltheum, quo erat dn-
ctus, qui postea fuit causa mortis ipsius Turai, ut statim
dicetur. Viso succincte de Niso et Euryalo duobus sociis,
et duobus aliis fratribus, maximis amicis Eneae, dicere
restat nunc de Turao et Camifla (^) maximis inimicis ejus-
dem, et primo de Camilla. Est ergo sciendum breviter
quod, sicut scribit Virgilius in XI Eneidos, Metabus rex
de gente Vulscorum, pulsus de Priverno, antiqua civitate

(*) £. belli ct gcn(is trojanc (') S. retroire.

(*} 116, e S. Screstri et Menestri. — E. Scresti et Mnesthei.

(*} E. qui exprolmit eis dloentes: qao.

O S- fci deciino EDeldot, qvod Eneas com.

(*) E. Tumus suos occitos, et saomm.

C) 116, B. e S. leo magnniiHMn.

(*) 116, et Camilla. Est ergo sdeodam.

I.

66 GOMENTUM INFERNI

sua, ob invidiam (^) et superbam potentiam ejus, detulit
secum unicam filiam infantulam inter ipsa preelia armo-
nim, quam summe diligebat, et yocavit ipsam Camiilam
a nomine matris, quae vocata fuerat CasmiUa; et non
fidens intrare aut inhabitare aliquam civitatem, recepit
se montibus et silvis, ubi nutrivit hanc filiolam suam
lacte equino et ferino. Gum autem puella coepisset
primo posse ambulare^ assuefecit eam equitationi, ve-
nationiy saltibus, quam armavit sagittis et pharetra, et
induit pelle tigridis (^). Ipsa vero servavit perpetuam vir-
ginitatem^ nec unquam voluit habere virum. Ista ergo
Camilla venit in subsidium Turni contra Eneam cum aii-
quot aliis virginibus, et inter quas fuit una vocala Tar-
peya, altera Tulla, et post multa gesta, tandem apud civi-
tatem regis Latini nomine Laurentum^ pugnans viriliter,
non ut foemina, spargebat suas sagittas contra Trqjanos; et
etiam fugiens sagittabat a tergo adeo perite quod quot
tela emittebat {\ tot dabat mortes hostibus. Demum post
multas caedes ab ea factas, quidam eques Enese nomine
Aruns(^) furtive secutus illam persequentem unum equitem
gloriosum, et caute (^) percussit eam lancea {\ captata
opportunitate temporis et loci, sub mamilla sinistra, et
ipse, vulnere dato C)y subito aufugit perfusus gaudio et
timore. Camilla inter manus virginum suarum manu
propria extraxit de pectore telum^ ferro remanente inter
costas :

Vtiaque cum gemitu fugit indignala sub umbrasi

Tunc una ex virginibus, nomine Opis, totis viribus tenso
arcu percussit sagitta Aruntem^ qui continuo mortuus

(*) E. inTidiain, potentiamque ejus et saperbiun, detoliL

(*) £. pelle tigris. (*) S. emittebat, tot mortes hostilms inforebat

(*) S. Aruns armis ftirtiYe. (') S. e E. incaute.

(*) S. hasta, capta opportunitate. — E. lanoea, capCa opportonilate.

C) S. iilato. — E. riso Tulnere.

CANTUS PRIMUS. 67

est Mortua CamiUa, yirgines ejus arciferae et milites
Tumi yersi sunt in fugam, non yalentes ulterius (^) su-
stinere impetum Trojanorum, et sic miserabiliter truci-
dati sunt sub oculis suorum, qui stabant (^) ad defensio-
nem. Posses (^) tamen, lector, credere quidquid scriptum
est de Gamilla esse forte (^) poetice fictum nisi haec ciyitas
Priyernum (% quae (^) hodie extat in Campania, similem
yirginem produxisset temporibus nostris. Fuit enim, re-
gnante fiunoso rege Roberto, quaedam insignis yirgo,
nomine Maria de Priyerno, ingens corpore, fortis yiri-
bus, audax animo, potens armorum, quae patrem suum
ab inimicis interfectum magnanimiter yindicayit, et ipsa
^m yelut noya Camilla numquam yoluit habere yirum.
Unde regi Roberto yolenti tradere ipsam nuptui fertur
reqxmdi^ quod si ipse haberet aliquem nobilem ex
subditis suis, quem perdere yellet, mitteret ad eam. Minus
ergo mirari debemus si yiri Priyernates olim in senatu
Romano libere et magnifice responderunt; sicut {^) Liyius
scribit (^). Post praelium praedictum Camillae, sicut scribit
>^irgilius in XII, mortua Camilla, Turnus ultima despera-
tione ductus, yidens animos regis Latini et Laurentinorum
inclinatos ad Eneam, concurrit (^ in campo cum Enea,
qui inyaserat ipsam urbem; in quem Eneas accensus
ira irruit tota yi et conatu, et illum cum hasta in mo-

f } S. ampUiis. ('} 116, ia muris ad defensioiiem.

(^ 8. e E. Possel Umen. (*) £. forte poeticum et poetice.

(*} E. PriTerni. (*) 116, adhuc hodie.

C) S. sieot didt Titos LiTius et alii.— £. respondereat, sicut Lirius scribit

(*} 116 a^nnge: Capto PriTemo a Plautio consule, et prindpilms inter-
ftelis, cum deliberaretur RomsD in Curia quid de reliquis PriTematlbus esset
afaodnm, qoidam senator eis infestus petivit: qua poena digniestisT Tunc unos
Primrnatum respondit ei: qua digni sunt qui censent se amicos libertatis. £z
fM reaponsioiie senatorlbos indignatis, Plautius consol, ad placandam iram
aonmiy pellTit: si Teniam Tobis dederimus, qualem pacem sperare possunius
habere Tobiscum ? Et continuo ille idem respondit lleram : si bonam, fldelem et
perpetnam, si roalam haud diuturnam. £z qua responsione tam libera, tam ani-
■losa, PriTemates non soluro imponltatem, sed et hliertatera consecuti sont.

(*) E. conrit in campo.

68 COHENTUM INFERNl

dum fulminis percussit in femore. Quo vulnere magnus
et superbus Turnus decidit ad terram, et sulHto IkctuB
parvus et humilis coepit Eneam suppliciter protensa manu
dq^recari, ut misereretur senectutis patris sui Dauni^ et
redderet ipsum vel vivum vd mortuum suis, confitens se
vjk^um, et Laviniam, pro qua tot bella gesserat, esse uxo-
rem ipsius Eneae victoris {% ot deponeret odium. Eneas
autem pius revocabat ensem, sed videns cincturam Pat-
lantis, qua Turnus cinctus erat, quam (^) detraxerat ipsi
Pailanti, quando interfecerat eum, statim accensus (^)
furore et ira infixit ferrum in pectore Qjus in vindictam
Paliantis amici, et continuo Turnus cum indignatione et
planctu emisit spiritum ; et in hac morte Torni Yirgilius
finem facit suo operi EneidoruuL His breviter percursis
pro declaratione literae, nunc est ad literam redeundum.
Yirgilius ergo in narratione sua subdit persecutionem
lupae dicens: quesH, scilicet veltrus, idest princeps ftitu-
rus, la caccerd per ogni viUa, quia scilicet ubique ter-
rarum deponet sacerdotes, in quibus fundamentaliter vi*
get avaritia. Et dicit : fin cke t awh rimessa nelF infemo,
quia scilicet exterminabit preelatos avaros, qui suis eu^
geotibus culpis ibunt ad Infernum : et dicit : Id onde m-
vidia prima diparlilla. Sed quie fuit ista invidia ? Certe
notandum est quod prlma invidia fuit diaboli^ quando
voluit fieri similis Altissimo: sed ista non distinxit ava-
ritiam ab aliis viciis in Inferno, vel non traxit avari-
tiam ab Inferno, cum nondum esset avaritla neque Infer-
nus. Secunda invidia fuit, qua diabolus tentavit hominem,
de qua dictum est paulo supra, et ha^ etiam non fiiit
avaritia, nisi forte lai^e sumendo, quia avaritia prqprie
est circa substantiam et divitias. Tertia invidia fuit de

0 E. Tiotorii^ omni depotito odia

(') £. et quun ipte Turaus PiUanti j^ detrixeral quando illum iotecfecerat

") 116, reaccensus amore et ira.

CANTUS PRIHUS. 69

Chaiin et Abel, et ista invidia bene distinxit primo ava-
ritiam; nam Ghaim motus invidia, stimulante avaritia
diyitianim, mactavit Abel C\ quia yidit (^) ejus greges
multiplicari; et de ista proprie loquitur hic autor. Omfio.
Hic Yirgilius dat suum speciale consilium autori, con-
cludens: omf io penso e discemo, idest decerno et con-
cipio, per lo tuo megKo, idest pro salute et salvatione
tua, che tu m segua, quia isia est tutior via, et sequaris
me imitatione styli. Unde dicit: ed io sard tua guida,
quia ego prius pertractavi de ista materia viciorum. Et
dicit: e trarrotH di qui, idest liberabo te ab ista sylva
et ab istis feris, per luogo etemo, quia scilicet ducam te
primo per Infemum; unde infra dicit: porta Inferni: ed
io etema duro. Et subdit : dove, idest, in quo Infemo,
ttdtroi le strida, quia ibi est fletus et stridor dentium,
disperate, scilicet desperatoram hominum, qui desperan-
tes non redierunt ad Dominum Deum ; vel quia despe-
rant veniam et finem, quia in Inferno nulla est redemptio.
Et dicit : vedrai gU antichi spiriti, quia {% scilicet, pecca-
verunt ab initio seculi citra, dolenti, quia ubi poena, ibi
dolor ; et adeo dolent et desperant, cke la seconda morle
dascun grida, quasi dicat: quod quilibet vellet iterum
mori, si posset, ut, scilicet, poena finiretur, sed anima
immortalis mori non potest. Nec dicas, sicut aliqui dixe-
runt, quod autor vocet hic secundam mortem diem
judicii; nam damnati talem mortem non vocant, nec
optaut sibi, quae augebit et duplicabit sibi poenam. De
qua tali morte loquitur Augustinus de Givitate Dei, di-
cens : prima mors, scilicet corporalis, nolentem animam
separai a corpore ; secunda mors, scilicet aeterna, notenr-
lem animam retinebit in corpore, scilicet post diem ju-

(*) S. Abel fratrem saum, quia.

(^ E. <iaia ridebat gregem illius maltiplicari.

(*) llf, qoi Milicet

70 COHENTUM INFERNI

dicii. Et intellige quod damnati optant mortem contra
naturalem appetitum, urgentibus poenis; unde Bo^us
in tertio : nam scepe mortem, urgentibus causis extra (^),
quam natura semper reformidat, interdum voluntas amr
plecHtur. Deinde Yirgilius promittit se ducturum ipsum
per Purgatorium, dicens : poi vedrai color che son con-
tenU, quasi dicat: deinde immediate, visis suppliciis dam-
natorum ^Bternaliter in Inferno, ducam te per Purga-
torium, qui locus est temporalis et finitus ; unde in fine
Purgatorii dicit ipse Yirgilius autori, volens recedere
ab eo : fo temporaJ fuoco e F etemo, Veduto hai, figHo.
Et vide quod large appellat focum omnem poenam Pur-
gatorii, quia ignis est ultima poena Purgatorii, sub qua
sunt cetera^ poenae. Et assignat causam quare sunt con-
tenti, perchS speran di venire, quando che sia, alle beaie
genti, idest, quia sperant, finita poena ad certum tempus
purgata culpa, pervenire ad infinitam gloriam beatorum.
Et istud est etiam verum de Purgatorio morali, quia
positi in poenitentia contentantur, quia sperant per pur-
gationem talem, quam voluntariam (^) ferunt, pervenire
tandem ad perfectum statum virtutis, et per conse-
quens ad beatitudinem. Deinde dicit Yirgilius: Beatrix
ducet te ad Paradisum, si voles; unde dicit, cUle quaH,
sciiicet, ad quas gentes beatas, poi, scilicet, visis g&Df
tibus purgatis temporaliter in Purgatorio, se tu varrai
saJire, quia bene poteris, &cta speculatione damnatorum
et purgatorum, anima fia a dd pii^ di me degna, sci-
licet Beatrix. Et notanter dicit pi^ degna, quia est opus
m^uoribus alis, quam habeat Yirgilius, idest ratio na-
turaiis, ad volandum ad locum tam excelsum, de quo
nihil viderunt antiqui magni philosophi et poetaB. Ideo
bene dicit : con lei, scilicet cum ipsa Beatrice, ti lascerd

(*) £. caosb extremjs, quam et nalura. (') £. Tolontarie.

GANTUS PRIMUS. 71

nel mio partire, ut patebit in flne Pui^torii. Et subjun-
git causam, quia scilicet fuit infldelis, et ignorayit sacram
theologiam; unde dicit, che, idest, quia quelF imperadar
che lassik regna, scilicet Deus, qui imperat in cobIo illis
gentibus beatis, quae parent obedienter mandatis suis,
sed damnati sibi rebelles habent imperatorem suum Lu-
ciferum, qui describitur finali capitulo Infemi, ubi dici-
tur : Lo imperador del dolaroso regno ; imperator ergo
aetemi regni, non mol che in sua cittd per me si vegna,
quae civitas gloriosa describitur in flne Paradisi in forma
candidffi rosae. Et ecce quare non vult, percKio fui ribeh-
lante a ta sua legge, quia scilicet non credidi creationem (^)
mundi, nec incarnationem Ghristi, nec alia necessaria ad
salutem. Et subdit latam potentiam istius imperatoris,
qui imperat ubique in coelo et in terra, sed maxime
ostendit potentiam suae msyestatis in coelo. Unde dicit in
tatte parti impera ; nam et diabolus, tortor damnatorum^
est subditus sibi, sicut potestas carceratorum domino,
qui facit voluntatem domini, juste infligendo poenas me-
ritas unicuique : e qtdvi regge, scilicet in coelo. Unde di-
cit : quivi S la sua cittade e V alto seggio, idest excelsum
solium ; et intellige, sicut dicitur Purgatorii capitulo XI :
Non drcoscriUo, ma per piu amore ; et primo capitulo
Paradisi : Nel ciel che pik della sua luce prende. Ideo pro-
rumpit in exclamationem : 0 felice colui, cui ivi elegge!
Oht, idest, dico felicem illum, quem eligit sibi civem
iUius civitatis aeternae. Et io. Hic ultimo autor breviter
ponit effectum bonum, qui nascitur ex consilio Yirgilii,
quia scilicet Dantes ipse acquievit consilio, et acceptavit
promissum auxilium. Unde dicit: ed io a lui, idest, ego,
supple, Dantes, dixi ipsi Yirgilio adiurative (^) : o poeta, io
H richieggio per quello Dio che tu non conoscesti, scilicet

(*) E. e 116, creatorem. (') 116, admiratiTe.

72 GOMENTUM INFERNl

omnium creatorem, sive Ghristum, che ta m meni Id
dove or dicesti, scilicet per Inferaum et Purgatorium, si
cK io veggia la porta di san Pietro, idest portam Para-
disi, cujus custos (^) ponitur Petrus, e color che ta fai
coianlo mesti, idest tristes, scilicet damnatos aeternaliter
in Infemo. Nunc redi supra: accib cKio fugga questo
nuUe. In hoc tangit causam finalem higus operis, siye
istius libri, scilicet ad fugiendum vicia et peccata in se,
et in aliis : e peggio, scilicet damnationem aetemam, quae
sequitur ad vitia. Et subdit effectum petitionis dicens:
allor si mosse, idest tunc coepit (') descendere ad specu-
lationem vitiorum conceptam. Et sic claudit primum ca-
pitulum prooemiale.

(*) S. est castos sanctus Petrus. (*) S. iocoBpit.

73

CANTUS SECUNDUS, in quo tractatur sicut Dantes invenit
VirgUiumj et sicut Virgilius fecit se ttUum de itinere propter
8ecurit<xtem trium dcminarum de ipso cantantium in codesti
Ouridt^ et sicut JBeatrix misit VirgUium in adiutorium Dantis.

L

fo GioHNo $e rCandava e Faer bruno. Postquam in
prsM^enti primo capitulo prohemiali autor noster fecit
propositionem, in qua tetigit (^) locum, tempus, et cau-
sam motivam istius (^) operis, et impedimenta occurrentia
sibi (^ in succursum Yirgilii, nunc consequenter (^) in isto
secundo capitulo similiter prohemiali more poetico facit
suam invocationem. Et dividitur istud capitulum in qua-
tuor partes generales ; in prima quarum describit horam
temporis, scilicet finem diei, et facit suam invocationem.
In secunda movet dubium Yirgilio de insufficientia sua
ibi : lo cotmnciai. In tertia Yirgilius removet dubium ibi :
S^io hoben latua parola. In quarta autor ponit effectum
et regraciatur Yirgilio, et commendat(^) qui misit eum
ibi : qual i fiorettL

Ad primum dico quod autor tendens ad processum
promissi itineris describit horam temporis dicens : Lo gior-
no. Sed antequam descendam ad expositionem literae hic
oritur dubitatio, quomodo autor tam cito pertransiverit (^)
unam diem ; nam in praecedenti capitulo dixit quod flebat
mane ; nunc vero dicit quod fiebat nox, cum tamen non
videatur stetisse per totum Infernum ultra tres dies natu-
rales. Respondendum breviter quod autor multum tem-
poris expendit deliberando utrum aggrederetur tantum

(*) £. e 116, Un^t (') £. hvdiu operit.

(*) 116, £. e S. sibi, et toccursum. (*j £. conTenienter.

(*) £. ipMim ifai. («) £. pertransiTerat.

74 COMENTUM INFERNl

opus quod excogitaverat, nec ne; unde in praecedenti capi-
tulo dixit: CKio fuiper ritomar ptii voUe volto, ut plenius
declarabitur in presenti capitulo. Nunc ad literam yeniens
dico quod autor vult sentencialiter hoc dicere, quod istud
tempus nocturnum, quod est naturaliter deputatum ad
quietem mortalium, sibi uni erat principium duplicis la-
boris, scilicet corporalis et mentalis. Corporalis quidem
propter asperitatem itineris: mentalis propter multiplicem
acerbitatem penarum, quas visurus et descripturus erat,
non sine magna compassione, ut ssepe patebit in multis
locis istius Inferni. Et de rei veritate corpus et anima
autoris laboraverunt in poemate isto, sicut ipse saepe
testatur expresse, et praecipue Paradisi capituk) XXV (^)^
ubi loquens de isto suo poemate dicit :

Al qual ha posto mano cielo e terra,
E che m' ha fatto per pik armi macro.

Sed hic statim oritur aliud dubium. Gum autor fe-
cerit suam visionem adveniente die, cur nunc(^) intrat
viam adveniente nocte? Dicendum breviter quod autor
signanter et proprie ponit tempus nocturnum in introitu
Inferni, ut tale tempus correspondeat proportionabiliter (^
tali loco ; nam sicut nox est tempus tenebrae, cecitatis, et
peccati, ita Infernus est locus penae, caliginis (% et igno-
rantiae. Praeterea, quia adveniente nocte sol recedit a no-
bis, vel subtrahit nobis lucem, ita nunc autor descendens
ad Infernum, ubi non lucet sol, merito fingit (^) solem rece-
dere. Unde ascendentibus ad Purgatorium sol oritur, ut
patet primo capitulo Purgatorii ; descendentibus in (^) Iih

'*) E. el prscipue cantn 25 dicit, ubi loquens de isto poemate sic expreult.

;') 116, cur nunc intraTit.

;': 116, respondeat proportionaliter. — £. proporlionaliter.

('; S. pen», calamiutis. (•) 11«, figurat.

(*) 116, vero in. — S. deacendentibus Inrernum.

CANTUS SECUNDUS. 7B

feraum sd occidit C). Nunc ordina sic literam : Lo giomo
9en'andava, idest dies declinabat, e Faer bruno, scilicet
crqpusculam noctis, togUeva gh animai, quia adveniente
nocte comuniter omnia animalia dant se quieti, cke sono
tti terra, idest in mundo, quia volatilia, aquatilia i^\ gressi-
bilia, reptilia, de le fatiche lor, secundum diversa f ) studia
naturarum. Et dicit: Ed io sol uno. Notanter dicit sol,
quia quamvis aliqui inyigilarent(^) circa yaria opera et stu-
dia, nullus tamen(^) circa istam materiam nisi solus autor.
Vult ergo dicere: cum communiter homines(^) darent
se somno et quieti, quia erat tempus yeris, ego solus in-
Tigilabam circa istud opus laboriosum, m' apparecchiava
a sostener la guerra, scilicet purgatorium(^) contra yicia et
ignorantiam extirpandam in se et in aliis. Unde nota quod
nunquam Scipio yel Caesar assumpsit acrius bellum, nec
contra tam infestos hostes, sicut nunc autor (^); nec Marius
aut Titus gloriosiorem triumphum duxit, quia uterque
yicit hostes remotos et externos, iste yero propinquos et
intraneos, sciiic^ passiones animi et yicia, quee subjecit
fortiter et prostrayit pedibus suis. Et ecce (*) duplicem
pugnam, scilioet, si del cammo, idest tum materiae su8e(*^)
de qualitate rt penalitate yiciorum, e si della pietate,
quia humanum est compati erroribus hominum, ut sepe
yidebis in isto libro, che, idest quam guerram, sive pu-
gnam, rilrarrd la menle, idest poetice repraesentabit, che
mm erra, idest, quae mens non yacillat per somnia yana,
at jam patuit in praecedenti capitulo.

O musa. Hic autor, praemissa descriptione temporis,
fjBtcit suam inyocationem. Sed ad clariorem intelligentiam

(*) E. ooddit; ut obi. Ordioa ergo sic.

(*) E. aqoatica. (*) S. direnitateiD oatorarum.

(^) 116 e E. Tigilareot. (') E. tameo erat eirca liaoc oMteriam.

(*) 8. e £. omoet. H E. pogoam cootra licia.

(*) S. aotor, qoia oterqoe illorom. — £. oec Marios oec Cyms glorioaiorem
triompiiam doxit qoaodo ficit.

(*) llfy' fll certe. (**) 11«, maleriv ataompt».

76 GOMENTUM INFERNI

hujus literae est(^) breyiter notandum, quod autor consi-
deravit tria maxime necessaria sibi ad perfectionem sui
operis ; quorum primum est scientiae profunditas vel uni-
versitas: secundum, intellectus perspicacitas: tertium, me-
moriae viyacitas. Primum tangit cum dicit, o musa : secun-
^dum, cum subjungit, o ailo ingegno : tertium, cum subdit,
0 mente. Et ista tria autor fidenter inyocat in suum
subsidium : fuit siquidem ipse mirae capacitatis, perspicui
intellectus, altissimi ingenii, et subtilis inyentionis ; ciyus
animi qualitatem corporis effigies mirabiiiter arguebat
Fuit namque hic yenerabilis Dantes staturae mediocris, et
cum ad maturam peryenisset aetatem ibat aliquantulum
curvus, incessus ejus erat gravis et mansuetus; habitus
honestissimus, conyeniens professioni suae; yultu longo,
naso aquilino, oculis grassiuculis (^), maxiilis grandibus,
labio inferiore msgori, colore fusco, capillis et barba densis,
nigris, et crispis, facie semper melancolicus, meditabun-
dus, speculatiyus. Accidit ergo semel in nobili ciyitate
Yeronae quod jam sua fama (^) yulgata, et Infemo pu-
biicato, dum transiret per unam yiam ante portam, ubi
erant multae dominae congregatae, dixit una earum yoce
submissa, ita tamen ut audiretur: videle iUum qm vadit in
Infernum et revertitur {^) cum sibiplacet^ et reportat kuc nova
de fds, qui sunt ibi. Respondit alia : verum dicis (^) ; nonne
vides quomodo habet barbam crispam propter caiorem, et
colorem fuscum propter fumum quod (^) estibi?iye quo Dan-
tes risit, qui tamen raro, yel numquam ridere solebat.
De ejus yita yaria et adyersa fortuna, quia ipse saepe scri-
bit in hoc libro, dicetur alias {^) suis locis. Nuuc ad literam

') S. est sciendum. — 116 e £. prfenotandnin.
{*) £. grossiusculis.

f'} S. 8ua fama bona Tul|pita. — £. fama yulgata, et Infemo per eum de-
flcripto publicato.

(*} £. reTertitur inde cum sibi placet et reportat «dhvc.

(•} 116, cerle Yerum dicU. (•) £. qui est ibi. C) 11« • E. alibj.

CANTUS SEGVNPU9. 77

dicit autor: o musa, idest, o scientia poetica. Et nota quod
aliqui textus habent, o muse, in plurali ; sed credo quod
melius dicatur, o musa, in singulari, quia autor imitatur (^)
Yirgilium suum, qui in principio Eneydos(^) incipit slc:
Musa, mM causas memora. Ita et Homerus, quem Yirgilius
sequitur l^)j in principio Odysseaa dicit : Dic mM, Musa,
virum. Similiter in principio Uiados dicit ; Iram pande ndhi
Hea. £t sic vide quomodo autor invocat in generali (^)
musam, quffi continet novem musas. Aliqui tamen vo^
lunt quod possit etiam intelligi in speciali anthonoma-*
sice (^) de musa principali, scilicet Calliope, quae est Dea
ek)queatiae, et dicitur regina musarum, quam autor iih
vocat nominatim in principio Purgatorii, ubi dicit : E qm
CaiUopea alquanto surga. Quae autem sint istaB musaB, et
quot, et quod earum officium, dicam specialiter eodem
capitulo primo Pui^atorii. Et dicit : o alto ingegno, idest
profuiidum ; est enim ingenium naturalis vis animae ad
aliquid cito inveniendum et percipiendum. 0 mente. No-
tanter dixit mente, potius quam memoria; nam mens
simpliciter et proprie loquendo de se semper est bona;
memoria vero potest esse prava {% Unde Augustinus de
Qvitate Dei, libro YU (^): Quis enim dubitet esse meHus
habere bonam mentem, quam memoriam quantumcumque
ingentem ? Nenyo enim malus est qui bonam habet mentem ;
quidam vero pessimi (^) memoria sunt mirabiti, tanto pe-
jores, quanto minus possunt quod male cogitant obHvisci,
— Che scrivesti, scilicet, in cellula memoriali notasti, cid
cK io vidi, scilicet, cum oculo intellectuali in ista specu-
latione mea; qui si parrd la tua nobiUtate, quasi dicat: in
ista tam nobili materia, quam nuper assumpsi descril)en-

(') S. imiUt. (*) 116, Eneydomm ioTOcat sic.

(*) S. sequitiir Virgilium qui. (^) S. in liiBguliuri.

(") E. anthonomaslice. (*) 116, sepe priTa.

C) 116, libroVUl, cap. UL Qm's enim dubiUt eiie meliaa.
(*) 116, pesaimi habent memoriam mirabilem, tanto*

78 COMENTUM INFERNl

dam, patebit clare si tu es vere nobilis C) et mirabilis, in
qua ostendes altam potentiam tuam. Et hic nota, lector,
quod nescio videre quod aiius poeta unquam tam ma-
gnifice, tam fidenter fecerit invocationem suam, per quam
ostendit quod habuerit (') magnam fiduciam sui dum in«-
Yocat vires scientiae, intelligentiae, et memoriae.

lo cominciai. Ista est secunda pars generalis, in qua
autor movet dubium Yirgilio de insufficientia sua. Ad
cujus rei intelligentiam est bene praenotandum quod ista
questio et contentio, quam Autor fingit se hic facere cum
Yirgilio, non est aliud quam quaedam lucta mentis et re-
pugnantia inter hominem et rationem. Examinabat enim
autor intra se vires suas, et arguebat et objciebat contra
se: tu non es Homerus, tu nonVirgilius; tu non attinges(^)
excellentiam famosorum poetarum, et per consequens
opus tuum non erit diu in precio ; imo, sicut dicit Horatius
ad librum suum, cito portabitur ad stationem, et lacera-
bitur ad dandum saponem. Unde autor incoeperat primo
scribere literaliter, postea scripsit vulgariter. Talem lu-
ctam mentis expertus sum in me ipso antequam aude-
rem scribere super librum istum tam universalem. Hic
autem oritur quaestio, quae solet sepe fieri et merito:
quare, scilicet, vir tantae literaturae et scientiae scripsit
vulgariter et materne? Dicendum breviter(^) multis de
causis : primo, ut pluribus proficeret, et maxime Italicis,
qui prae ceteris in poeticis delectantur, imo quasi soli.
Si (^) enim scripsisset literaliter, non profecisset nisi lite-
ratis, nec omnibus literatis, sed paucis. Fecit ergo opus
nunquam factum, in quo literatissimi et sapientissimi viri
possunt speculari. Secundo, quia autor, videns liberalia

(') S. notabjlis et mirabilis. — 116, nobilis, in qua.
(*) E. habuit. (•) £. aUingis.

(*) S. quod hoc feclt multis.
(') S. unde si scriptitaet. — £. si autem scriptisset.

CANTUS SECUNDUS. 79

studia, potissime poetica, esse deserta a principibus et
nobilibus, qui principaliter solebant in poeticis delectari,
et quibus opera poetica solebant olim intitulari, et ob hoc
opera Yirgilii et aliorum excellentium poetarum jacere
neglecta et despecta, cautius et prudentius se reduxit
ad stilum yulgarem, cum jam literaliter incoepisset sic:

UlUma regna canam, fhndo contermina mundo,
SfmHbus qucB lata patent, quce premia solvunt
Pro meriUs cuicumque suis etc.

Alii tamen et multi comuniter dicunt, quod autor co-
gnovit stilum suum literalem non attingere ad tam ar-
duum tbema; quod et ego crederem, nisi me moveret
autoritas novissimi poetaB Petrarc^, qui loquens de Dante
scribit ad yenerabilem praeceptorem meum Boccatium
de Certaldo: Magna mHd de ingenio gus oppinio est
potuisse eum omnia, quibus mtendissel. His breyiter prae-
missis nunc ad literam reyertamur. Dicit autor : lo co-
minciai, supple, loqui, et dicere, poeta, che me guidi, idest,
0 Yirgili, qui es dux et ductor meus, guarda la mia
virtk, scilicet, yirtutem intellectualem et scientiam, se ri
possente, idest sufBciens ad tantum opus et onus, nanzi
che tu me fidi, idest antequam ex fiducia me committas,
air aUo passo, idest, ad altam materiam, sicut consulit
Horatius in Poetria(^), ubi dicit:

Sumite materiam vestris qui scribiHs cequam
Viribus etc.

Tu dicL Hic autor excludit responsionem(^, quam pos-
set facereVirgilius ad exhortationem ejus, quia enim posset
dicere Yirgilius: quare non potes ire ad Infernum? Nonne

(*) 8. poetiia tiu, dicens.

(*} 116» tX destniit rationem, quam poisit — E. excladit rationem quam
posaet.

8(^ COMENTUM INFERNI

ivit Etieas secundum meam flctionem, et Pautus secttn^
dutn veritatem fidei ? Hoc removet Dantes ; et primo ai^
gttit quod Eneas (^) non debet trahi in exemplum. Et br^
yiter vult dicere: non valet quod tu inducis poetando
qilod Eneas sub ductu Sibill® ivit (^) ad Iufernum corpo^
raliter, quia ex speciali gratia fuit sibi indultum a Deo, ul
animaretur ad acquirendum regnum Italiae; quae qui-
dem gratia, si quis subtiliter advertit, non indigne fuit
concessa sibi; quasi dicat autor uno verbo: tu^ Virgili,
bene habuisti causam hoc fingendi de Enea, sed ego
quomodo de me hoc fingam? Ordina tiunc sic literam:
tu, scilicet, o Virgili, dici, idest poetice fingis VI Eneydo^
che 7 parerUe di SiMo, idest Eneas pater Silvii, comU-
tSnk ancora, idest, -adhuc mortalis, in corpore viveM,
and6 ad immortal secolo, idest ad Infernum, quem jam
supra vocavit etemum, e fu sensibUmente, idest, fuit ilii
corporaliter. Est autem hic sciendum (^) quare dicR
Silvio, quod Titus Livius, libro primo circa principium,
videtur discrepare a Virgilio. Dicit enim quod Ascanim
filius Eneae, natus ex Creusa filia Priami, vel ex LaviniA
filia Latini, post mortem patris sui Eneae reliquit Lavi-
ni» matri suae, sive novercae, urbem Lavinii (*) jam floren^
tem et opulentam, quam Eneas condiderat et denodii'^
naverat a nomine Laviniae uxoris suae, et ipse Ascaniti^
condidit Albam, cui successit in regno filius ejus nomine
Silvius, casu quodam natus in silvis; de qua materia di-
cetur plenius VI capitulo Paradisi. Virgilius autem vi-
detur velle quod Eneas habuerit duos filios, scilicet Asca-
nittta ^ex Creusa, quem secum addu^it in Italiam, sicut
Jam tadum est capitulo primo, et Silvium ex Lavinia.
Ad propositum ergo dico quod autot sequituf Virgilium

(*) 116, Eneas (rahit in exenipluni. (*) E. iTeriL

(*) 116, sciendQtn de SilTio qnod Mc— S. adTertendum <|tiare dicit Sdvio, qnod.

(*) £. urbem Larinam.

•

CANTUS SEGUNDUS. 81

ducem suum, et vocat Eneam parentem Silvii, idest pa-
trem. Forte etiam posset dici quod vocat avum, paren-
tem (*). Perd. Hic autor probat quod ratio sive (*) persuasio
Virgilii non facit ad propositum propter mirabilem effe-
ctum, qui secutus est inde, quasi velit dicere: sed hic
meus descensus qualem effectum pariet? Dicit ergo:
Perd se t avversario d' ogm male, idest Deus {% qui de
regno suo exterminat omne malum, fu cortese, idest
liberalis et gratiosus, concedendo sibi istum descensum,
sicut tu fingis, et merito, rum pare indegno ad uomo d^itin
teUetto, idest, non videtur injustum homini sanae mentis.
Et ecce quare non, pensando t ailo effelto, idest conside-
rato nobili et mirabili fine, cKuscir dovea di lui, idest,
qui effectus debebat exire et provenire ex ipso Enea.
Et dicit, e'l ad e 7 quale, idest, considerato quis fuit (^)
effectus in substantia, et qualis in potentia, quia scilicet
sacerdotium et imperium. Unde dicit, che, idest, qui
Eneas, fa eletto, scilicet, a Deo, nelP empireo ciel, idest,
in supremo coelo, quod totum est lux et amor, quod
autor subtiliter et figuraliter describit Paradisi capitu-
lo XXX, et dicitur empireum. Per padre, idest, pro prin-
cipio ; est enim pater principium generationis, de f alma
Roma, quae dicitur alma urbs, idest sancta. Et dicit, la
quale, sdlicet Roma, e 7 quale, scilicet imperium, /Ue
slabiKto, idest praedestinatum, per lo loco santo, idest pro
sancta sede, u" sede il successor del maggior Piero, idest,
ul» sedet Papa. Quod est(^) dicere quod Roma fuit(*)
ordinata rt praeparata a Deo tamquam futura sedes sa-
cerdotii rt imperii ; nam sacerdotium et imperium pari-
ter a Deo processerunt. Et dicit : a voler dir lo vero.
Hoc notanter dixit autor, quia multa et magna questio

(*) E. pmnteoi fllhi9. f*) 8. rel disraisio.

(•) 116, ti Oeos. (') £. qai Iberit.

(*) S. ▼qU dicere. (*) S. fViit pr»|MraU.

L «

82 GOBfJSNTUM INFERNI

fit quotidie utrum imperium C) sit justum et necessarium,
et aliqui tenent quod sic, alii quod non. Sed autor noster
fuit hujus opinionis quod sic, sicut (^) patet in libro isto,
et praecipue Purgatorii capitulo XYI, et Paradisi capi-
tulo YI(^) nititur per longum discursum persuadere (^)
istam conclusionem. Ideo non amplius dicam hic nisi quod
beatus Augustinus de Civitate Dei videtur ponere hanc
conclusionem. Dicit enim capituio XYII (^) de Civitate Dei :
duo regna cendmus provemsse valde clariora ceteris : pri"
mum Assyriorum, secundum Romanorum. Nam sicut illud
prius, hoc posterius, ita iUud in Oriente, hoc in Ocddente
surrexit. UlHmo in fine ilUus, sta&m initium istius fmL Et
in XYni dicit : Condita est civitas Roma velut altera Bor
bylon, et prioris filia Babyloms, per quam Deo placuit
orbem dehellare terrarum, et in wiam societatem retpU'-
bUcce legumque perductum longe et late domare. Et Orosius
m Ormesta (^) mundi, scribens ad eumdem Augustinum,
yidetur idem dicere, ubi loquens de monarchia Caesaris
Augusti concludit libro YI circa finem, quod nunquam ab
orbe condito atque exordio generis humani fint concessum
regno Babylonio vel Macedomo, nedum minori, illud quod
concessum fuit regno Romano, videUcet, quia eo anno quo
Augustus clausit templum Jani, composita pace toto orbe
terrarum, Chrislus natus est, et statim factus dvis Roman
nus; nam Ccesar Augustus, quem tanHs mysterUs prcede^
sUnaverat Deus, jussit censtm fieri singularum provinciar'
rum. Et dicit : hcec est illa prima et clarissima professio,
qucB ostendit Ccesarem omnium principem, et Romanos do-
nrnos mundi. Et subdit : nec dubium quin Dominus noster
Jesus Christus hanc urbem nutu suo ampHatam et defen-
satam m hoc culmine rerum produocerit etc.

C) 116, romaniim imperium. (*) 116, sicot §mpe patet

(*; S. VI, ubi niUtar. (^ S. foadere.

(') Correggi : Ubro X VUI, cap. 11. («) Coal tnUi i GodW.

CANTUS SECUNDUS. 83

Per questa. Hic autor tan^t specialiter causas, quibus
coocessum fuit Eneae ire ad Infernum ; et primo tangit
causam proximam, deinde remotam. Dicit ergo : et ipse
Eneas mlese cose che fwron cagime di sua vittoria, scilicet
oontra Tbrnum, de quo satis dictum est supra primo
capituk) 0 praecedenti, et haec fiiit causa proxima, e del
papale ammanio, et haec fuit causa remota. Ad cujus
inteliigmtiam est sciendum quod, sicut scribit Yirgilius
VI Eneydos, Eneas didicit in Inferno a patre suo Anchise
quomodo debebat vincere Tumum, et quomodo ex suo
smine nasceretur gens Romanorum, in qua Roma postea
ftitura erat sedes sacerdotii, licet hoc esset ignotum ipsi
Eneae. Et hoc, dico, intellexit per questa andata onde tu H
dai vanto, quia scilicet tu Yirgiiius das istam gloriam ipsi
Eneae quod iverit ad Infernum duce Sibilla, et quod viderit
ibi illustres ^iritus descensuros ex eo debellaturos (^) et
gubematuros mundum, de quorum magna parte dicetur
YI capitulo Paradisi. Unde ipse Yirgilius dicit de Roma-
nis primo Eneydos: Imperium sine fine dedi; quod adhuc
est yerum, saltem quoad nomen. Sed ut omnia antiquo-
rum autorum laudabilia testimonia praeteream, audi quid
d]cat(^ Petrarcha modernus in epistola contra Gallum.
Inqoit enim: Roma mmdi caput, urbium regina, sedes
imperii, arx fidei catkoliaB, fons omnium memorabiHum
emmplorwn. Et Pdicratus anglicus : (^) Bomanorum ex-
oMenHa et virMe, si omnium genHum Mstoruje revolvan"
tur, mkil ctarius lucet. Declarat hoc ampKssind splendor
imperii, quo nHBum nmus ab exordio, neque dilatatum
mttforiibHs tncremenHs humam potest memoria recordari.
Nam et quietee HbertaHs, justiHce cultu, reverentia legum.

(*) 8. primo capHiilo, et li»c.

(*) 8. e E. debellitoret et gobernatores miuidi.

O 11«, dicit. — E. <iiiod dicat.

(*) OHia PfMcratUm, titolo di on' opera dell' inglen Gfotnal Btritberieiiie.

84 COMENTUM INFERNI

fitdtunarum geniium amicitHs, maturikUe consiKorum et gron
vUate verborum et operum obtinuerunt ut orbem suce subi-
cerent dominatiom (^). — Andovi. Hic autor remoyet alteram
partem rationis sive persuasionis, ostendens quod etiam
non valet si Paulus ivit (^), quia etiam maximus effectus
et optimus fructus secutus est ex eo, sciiicet confirmatio
catholicae fidei. Sed numquid Paulus ivit viyus ad Infer-
num? Dicendum breviter quod ivit ad Infernum, Pur-
gatorium, et Paradisum, quando raptus fuit ad tertium
coelum, de quo raptu dicetur Paradisi capitu]o(^). Yel
dic et melius quod autor non intelligit Paulum ivisse ad
Infernum sed ad Paradisum. Unde vuit arguere sic: Si
Eneas vivens iyit ad Infernum, non sequitur quod de-
beam ire propter causam jam assignatam; et si Paulus
yiyens iyit ad Paradisum, non sequitur quod ego debeam
ire. Guius causam assignat dicens: fo vas d elezione,
scilicet Paulus, quem Deus elegit sibi tamquam yas legis
et sanctarum scripturarum armarium, ut dicit Jeroni-
mus in prohemio super Genesim. Et nota quod yas ele-
ctionis potest proprie appellari illud, in quo cursor portat
iiteras domini sui, in quibus continetur electio, idest
Toluntas Domini ; et talis fuit Paulus, quia (^) tamquam
nuntius portabat et praedicabat electionem, idest yolun-
tatem Domini sui. Ita capit Philosophus electionem libro
Ethicorum, et fere ubique. Andovi poi, idest, iyit postea
ad Paradisum, yel(^) utrumque. £t bene dicit postea,
quia fere per mille annos ante fuit Eneas quam Paulus.
Et dicit : per recame conforto, idest, ut adduceret robo-
rationem, a queUa fede, scilicet christianaB, cK S prindpio
a la via di scUvazione, quia sine fide est impossibile sal-

(*) 116, ditioni. Lib. V, cap. yu.

(*) £. si Paoliu iTit ad Infernum TiTus, quia.

C) S. capitulo I.

(*) £. qui tamquam.

(*) £. Tel ad ntmmqiie.

CANTUS SEGUNDU8. 85

vum (*) esse qaantumcumque habeat quis alias yirtutes ;
nec scria fldes sufflcit, quae sine operibus mortua est. Ma io.
Hfc autor concludit contra persuasionem Yirgilii et dicit :
ma io percki vmrm, quasi dicat: dixi tibi quibus ex
causis Eneas et Paulus iverint alter ad Infemum, alter
ad Paradisum ; sed ego quare ? Unde dicit, o chi 7 con-
cede, quasi dicat, quis dat (^) mihi gratiam specialem, qu®
concessa ftait istis dictis de causis ? Certe nulla (') talis ratio
est in me. Quod probat cum subdit : io non Enea, io non
Paolo sono, quod est dicere : licet Eneas, qui debebat
ftmdare romanum imperium, ^ Paulus, qui debebat flr-
mare fldem catholicam, iverint ad Infemum et Paradi-
sum, ego quare, vel quomodo ibo? Sum (^) enim homo
privatus quantum ad Eneam, et peccator quantum ad
Paulum, et per consequens me degno acid nSio,nS altri
crede, idest, nec ego, nec alius de me hoc credit Sed
certe Paulus erat peccator et persecutor (^) istius fldei,
quando ftiit raptus ex gratia, et ita autor noster per
gratiam ftiit tractus ad istam contemplationem, sicut
statim reqpondebit sibi Yirgilius. Et concludit causam
suffi dubitationis et justa^ suspitionis dicens, percK io
temo che la vemUa noh sia foUe, idest i^\ ista mea descen-
sio ad Infemum, vel ascensio ad Purgatorium et Para-
disum sit tmieraria, se m' abbandono al venire, idest si
inoonsulte ego intro iter. Et dicit : se^ savio e 'ntendi m^f,
idest melius, cKio non ragiono, quasi dicat: tuUdviaf^)
tue savio enlendi megHo ch'io non tel so dire, unde tibi
committo ire et remanere (^). E quale. Hic autor ponit

(*) S. aUqiiem lalf am. (*) E. dabit mihi.

(^ E. Gerte millas; et talis ratio est in me.
n S. Sam Tir piiTatos.

(*) S. el peneciitor fidei. — E. et fldei noatr» penecotor.
(*) 116 e S. idest ne ista.

C) E. iuiiavia iu mt tavio. — S. tuttaviaf ta es aapiens intende melias qaam
ego seiam tiM dioere; ondc tibi committo.
(*) B. ira el remeare.

86 GOMENTUM INFBRNl

per unain comunem comimrationem effectum saad dubita-
tiottiS) et breyiter vuit dicere quod dimi«t ^ponte i^us
quod inchoaverat tam festine, sicut a simili SsK^it ille, qoi
ddiberavit et firmavit in mente sua focere unum factum,
et postea intra se facit alia argumenta, propter que re-
Yocat omnino propositum. Ordina sic literam : e 4al me
faccio m qudla oscura costa, idesl^ in illa descensione
obscura propter tempus nocturnum, et naturam ipsius
yiae, quia relabebatur in vallem viciorum, et ignoran-
tiae, qual S quei che distmol dd che voUe, idest qualem
facit se iiie qui revocat quidquid voluerat, et cangia pro-
posla, idest, immutat(^) propositum, per fiuoti peneier,
qaad superveniunt (^) sibi in mentem, si cke tutto si Mie
dal commdar, idest, totaliter se removet ab incoepto. Et
hic quantum comparatio sit propria unusquisque eiper-
tus imaginetur; sepissime enim evenit iste casus, quod
homo concepit aggredi aliquid arduum et gloriosum opus
in se ; postea cogitans et h&ke revolyens diflBdit yiribus
proprii ingenii, et dimittit opus inchoatum. Unde dicit:
perchS consumai rimpresa, idest flniyi et dimisi opus
assumptum et iter incoeptum, che fu cotimto tosta nel
cominciar, idest, quod ego incoeperam cum tanta festi-
nantia. Et dicit, pensando, idest deliberando, examinando,
arguendo pro et contra; considerabat enim autor iUud
optimum proyerbium suae patriae : F S megho non fare
che far per disfare.

S^io ho ben la tua parola intesa. Ista est tertia pars
generalis, in qua Yirgilius remoyet dubium autoris. Et
primo assignat radicem huius suspitionis et dubitationis,
et breyiter dicit, quod hoc totum procedit a pusillani-
mitate, quae sepe impedit hominem ita quod retrahit
ipsum ab honorabili proposito. Dicit ergo: quelP ombra,

(') 116 e S. idest et mutat. (*) K. e 116, topenreDenBt

CANTU8 8ECUNDI». 87

idMt aniina, dM magnammo, scilicet Yirgilii, rispase, sup*
ple^ mihi Danti, F anima trn S ofppsa da viUd, idest a pu*-
sHlaiiiinitatey fo qual, scilicet vilitas animi, spesse fiale
mgombra Fuotno, idest disturbat, ei che lo rivolve, UJest
adeo quod reyocat et remoyet (*), tf onorata impre$a,
idest ab tionoralMli opere. EL subdit quomodo vilitas r^
vohFit (^ hominem per unam pukram et propriam oom*-
parationem, dicens : come fabo vedere, scilicet, reydyit
besHa qumdombra, idest quando est umbrosa. Et est
conyeniens eomparatio ; ricut enim equus juyenis um-
tNroaoa, credens folso rem yisam esse aliud quam sit, et
sibi Aodturam, cum tamen non sit, non yult procedere
in yta, quantumcumque stimuletur calcaribus, imo ter-
refiBiotiis retrocedit; ita autor noster territus folsa inuH
ginatione nolebat procedere in itinere, et opere inchoato,
quantumcomque incitaretur yerbis Yirgpllii, ut patuit iQ
prooedenti capitulo, imo yiliter retrocedebat, donec Vir«
giliue tandem retraxit eum yeris rationibus et persua^
siraibiis. Et ista talis umbrositqs maxime solet accidere
eqais, pulUs et juyenibus (% non expertis opera magna
et honorabQia. Et dicit Yirgilius : yio hoben la tua pa-
rokL inkM, idest, si bene comprehendi argumentationem
toam. Et hic nota quod autor merito appellat Yirgilium
magnanimom ; fiiit enim magnanimus multipliciter : primo,
qoia natus ex rusticis parentibus in yilla Mantuana(^)
yenit ad urbem caput mundi, et captayit gratiam pr«-
dnriflwni principis Augusti, cuius fayore recuperayit
booa patema : deinde omnium Mantuanorum, sicut sepe
ipse VtargiHos scribit iibro Buccolicorum ; fuit etiam ma-
gnanimus, quia extorsit yersum Homero; unde Macro-
Inus qointo de Satumalibus dicit, quod tria yidentur im-

(') E. et remoTet eum. (*) 116, remoTCt.

(") tl6t JnTenilmSy et ita Tilitas accidit hominibus JaTenibiis non expertii.

(*) S. Maitoaiia qne nnnc Tocatnr Pletnle, Tenit.

88 GOMENTUM INFERNl

possibilia homini, scilicet extorquere fulmen Jori, clayam
Herculi, et versum Homero ; quod tertium Yirgilius feck.
£t de hac magnanimitate proprie loquitur nunc autor,
quasi velit dicere: si ego imitatus sum(^) Homerum
graecum, et plenius descripsi Infernum quam ipse, cur
tu Dantes non potes imitari me Yirgilium latinum C) pw-
fectius ? Yirgilius etiam poterat dici magnanimus respectu
autoris, qui nunc videbatur pusillanimis, quia non aude-
bat describere Infernum sicut ipse Yirgilius fecerat; yel
quia Yirgilius, idest ratio erat animosa, sed(^) passio
reformidabat. Da questa. Hic Yirgilius ad excutiendam
timiditatem de mente autoris intendit assignare causam,
quare yenerit ad eum (^) ut yideat quod non ita teme-*
re, yel frustra yenerit. £t primo praeparat autorem ad
audiendam causam dicens : diroUi percK io vemd, idest,
quaB causa moyit me ad yeniendum succurrere tibi, e
quel che 'ntesi, sciiicet a Beatrice amata tua, nel primo
punto che di le mi dolve, idest, quando prius ex dolore
et compassione ego occurri tibi in monte (^). lo era. Hic
Yirgilius yolens probare quod Dantes sit habilis et suf-
ficiens ad tantum opus, facit suas orationes, (^) et incipit
ordiri tongam fabulam, quare, et quomodo missus fue-
rit C) primitus ad eum. Dicit ergo : io, scilicet Yirgilius,
era tra color che son sospesi. Hoc potest inteiiigi histo-
rice, scilicet, quod Yirgilius erat suspensus in limbo sine
poena et sine spe, sicut patet in capitulo lY. Yel potest
intelligi allegorice, quod ratio Dantis diu fuerat suspensa
et dubia utrum aggrederetur tantum opus, ut dictum
est; sed Beatrix moyit eum. Sed quae est ista Beatrii?
Ad hoc sciendum est quod isla Beatrix realiter et yere

(*) S. fuissem. ('} E. latinam poetam perfecUusT

(*) E. sed Dantes, idett passiu.

(^ 116, ad eum. £t primo preparat.

(*) £. monte, ut patoit in cantu precedenli.

C) S. ratlones. 0 iie, faerit ad eum.

CANTUS SEGUNDUS. 89

fuit mulier florenlina magnae puicritudinis, sed maximae
honestatis, ut alibi latius dicetur, pra^ipue circa finem
Purgatorii ; quae cum esset octo annorum {% ita intravit
cor eius, quod numquam postea exivit donec yixit, unde
semper amavit eam ardentissime per spacium XYI an-
norum, et continuo cum aetate multipiicat^ sunt amo-
rosae flammae, et semper sequebatur eam quocumque
pergeret, credens in oculis eius videre summam felici-
tatem. Modo ad propositum dico, quod autor aliquando
in suo opere capit Beatricem liistorice, aliquando vero,
et ut plurimum, anagogice pro sacra theologia, quaa
eleganter figuratur per Beatricem ; sicut enim Beatrix
inter dominas florentinas pulcras et vagas erat pulcer-
rima et pudicissima, ita theologia inter scientias secula-
res pulcras et delectabiles est pulcerrima et honestis-
sima. Simile vidimus temporibus nostris in alio poeta
florentino; nam Petrarca amavit Laurectam per tem-
pus XXI annorum historice et poetice. Primum patet
per tot eius dicta amorosa materna; secundum etiam
probatur ex libro Buccolicorum eius el multis aliis : ita
euim coelum producit mirabiliter eflectus suos. Nec vi-
deatur tibi indignum, lector, quod Beatrix mulier car-
nea accipiatur a Dante pro sacra theologia. Nonne Rachel
secundum historicam veritatem fuit pulcra uxor Jacob
summe amata ab eo [\ pro qua habenda custodivit oves
per XIIII annos, et tamen anagogice figurat vitam con-
templativam, quam Jacob mirabiliter amavit, sicut autor
ipse scribit Paradisi XXII capitulo, ubi describit contem-
plationem sub figura scate. Et si dicis: non credo quod
Beatrix vel Rachel sumantur unquam spiritualiter, di-
cam quod contra negantes principia non est amplius

(*) 116, E. e S. qiMB cam esset octo annorum, TiM primo a Dnle» qni tnnr
erat noTem annomm, ita intrtTit cor eius.
{*) E. amati Tiro tuoT pro qua.

90 GOMENTUM HfFERNI

dispatanduin. Si enim yis intdli^re opus (*) istius auto»
riSy oportet concedere quod ipse loquatur catholice tam*
qnam perfectus diristianus, et qui(^ semper et ubiqM
conatur ostendere se christianum. Unde statim describit
excellentiam istius domin» valde magniflc» ; et prism a
bonitate cum dicit, e dotma me clmmd beata, quia nulia
scientia docet veram beatitudinem nisi ista ; et a pol-
critudine cum dicit, e heUa, quia sdlicet habet pulcritts
subjectnm c^eris, scilicet Deum, qui est pulcerrimus
ipse (^). Et dicit : taichi di conumdar io la riddesi, quam
dicat, adeo erat beata et pulcra quod Tequisivi eam et
rogavi ut prs^iperet mihi. Et in hoc oommendat ipsani
ab autoritate; nam in ceteris sdentiis loois ab aataH
ritate est infirmissimus, in hac vero validissimus. iMr
cevan. Hic Yirgilius describit ipsam dominam a pulcri*
tudine speciali oculorum, quoniam pulcritudo maxiBe
consistit in oculis. Unde dicit : gH occfd suoi, sdlicet sp^*
culatio et contemplatio, hicevan pik che la steUa^ quia
transcendit omnes coelos, et ducit in cognitionem Det
Et dicit: et ista domina soave e pUma, et l)ene didt,
quia sermo diyinus est suavis et planus, non altus et
superbus, sicut sermo Yirgilii et poetarum, mmineiom
a dire con ongeHca voce; hoc dicit quia homines a»-
gelici intdlectus et contemplativi tradunt nobis ipsam
theologiam, m sua favella, idest in suavi eloquio, sicut
Paulus, Augustinus, Jeronimus. Unde Purgatorii capi-
tulo XXX autor, describens istam thedogiam, fingit
eam (^) sub umbra florum missorum a manibus angeK-
cis. O anima. Hic Yirgilius ponit orationem Beatrids(^)
ad se, in qua ostendit quid ipsa praecipit, quid requhit
Et primo Beatrix fadt exordium, deinde narrationem,

(*) S. opnf istud, oporlet. (*) E. et qsia •emper.

(*) E. pulccrrimiis. Ipse etiam dicit: takhi. (^ 116, icriliit ipniB.
(') Nello Strozziano manca da: ad $e, .... fino a: faeit «dMrdttrm.

CANTUS SBCUNDUS. 91

deinde petitionem, ut ostendam. Dico ergo quod primo
Beatrix captat benivolentiam a persona Yirgilii, commen-
dans ipsum a liberalitate et famsB diuturnitate, quam
maxime affectant poetae, dicens: o dnima corlese maU'
tovana, idest o Virgili, qui curialiter et iiberaliter tuam
scientiam impartiris. Et dicit: di cui la fama amor nel
mondo dura, propter copiositatem scientia; tua^, et quod
plus est, e durerd quanJo 7 ^nolo ^) lontana, idest quamdiu
durabit mundus (^), idest usque ad finem mundi, si mun-
dus babebit finem. L amico. Hic Beatrix facit narratio-
nem et dicit de Dante, f anUco mio, idest amicus (^) verus,
amicus virtutis et scientiae, e non de la ventura {% quia
non mutatur cum fortuna, nec recedit recedente fortuna,
sicut hirundo adveniente hyeme. Yel dicas : t amico mio,
idest amicus virtutis el scientiae, e non de la venlura,
idest et non fortunae(^), felicitatis, et mundanae prospe-
ritatis: nam(^) de rei veritate fortuna erat inimica et
adversa ipsi autori sicut ipse ostendit in isto libro: nec
mirum, quia ubi plurimum de virtute, ibi minimum('^)
de fortuna, ut dicit Philosophus in suo libeilo de bona
fortuna ; — e impedito ne la diserta piaggia, idest in monte
virtutis deserto, ut dictum est in praccedenti capitulo ; ^i
nel camin, idest tantum in via virtutis, quam intravit
cum opere inchoato, che volto ie per paura, quia scilicet
revolutus est ad vallem timore lupae, ut i^) plane patet
in pra^icto capitulo primo. Et subdit Beatrix: e temo
che non sia gid si smarrito, idesl vilefactus, ch' io mi sia
tardi al soccorso levcUa, et ecce quare merito timet, per

(') E. e S. qttantoU mando,

(*) QuesU interpreUziooe mostra cbe Benfenato leste mondo e non molo,
coroe ha il nottro testo.
{') 116, «nicus Tirtutis.

(*) S. e 116, venhtra, idett et non fortun», ({aia.
(*) 116 e S. fortuita feliriutit.

(*) S. nam re? era fortuna inimicatur et adTersatur ipai autori sirnt ipae i«pe.
C) 116, modicum. (•) S. ut patuit in prscedenti capilolo. Et

92 COMENTUM INFERM

quel cK f ho di M nel cielo udUo. Hoc dicit, quia anima
beata videt in Deo tamquam in speculo qu® aguntur in
terris, sicut (^) saepe ostendetur libro Paradisi. Or movi (^,
idest, ergo vade, non differas amplius, quia periculnm
est in mora, e r aiuta, idest adiuva ipsum, s\ cKio ne
sia consolata, quia amicus meus est, ut dixi. Et dicit:
con la tua parola omata, idest cum tua florida eloquen-
tia, e con cid cK Se mesHero al suo campare, idest cum
rationibus et persuasionibus, quibus potest uti ratio na-
turalis. lo son. Hic Yirgilius ostendit quomodo ista do-
mina(^)9 quae requisiverat ipsum ad succursum autoris
explicata intentione sua, propalat nomen suum, dicens:
io son Beatrice, idest theologia ; et est nomen bene con-
veniens sibi : dicitur enim Beatrix quasi beatum (^) re-
gens, che te faccio andare, scilicet ad succurrendum Danti.
Et subdit locum unde venit, et affectionem, quam habet
ad locum, dicens : vengo di bwco, scilicet beatorum, dove
tomar disio, idest ad quem locum redire desidero. Et
bene dicit, quia theologia, quantumcumque descendat
ad humana, et de his tractet, cum semper ordinat (^) in
Deum, et eius flnis tendit ad eum (^). Et tangit causam
quare venerit ad eum, scilicet (^) amorem, dicens : amor
mi mosse che mi fa parlare, quasi dicat: quia Dantes
tanto ardore (^) me amavit, merito redamo eum, juxta
illud Purgatorii capitulo XXIII (®). Amor acceso da virik
sempre aitro accese. Et bene dicit, quia enim Dantes sum-
mopere amavit scientiam, ideo scientia amavit eum; et
bene reddidit sibi vicem suam, quia scilicet honoravit

(*} S. ut apparebit in lib. Parad.

(') 116, Or movi. Hic Beatrix facit raam petitionem Virgilio, dicens: Or
movi, idest

(*) £. domina requisiTerat ipsum ad succurrendum autori, explicata.

{*) E. quasi beatam regens.

(') 116, S. e £. tractet, tamen semper ordinat.

(*) 116, ad Deum. C) £. scilicet amore.

(*) £. amore me amaTit. (*) £. canto Si.

CANTUS SEGUNDUS. 93

eum, et reddidit eum ^ioriosum iiominibus el acceptum
Deo. Quando. Hic Beatrix promittit praemium servitii
ipsi Virgiiio, dicens: ego Beatrix, mi loderd di le, sciii-
cet Yirgilio, dinanzi al Signor mio^ scilicet Deo, quando
saro a Itd, sovenle, idest saepe. Hoc autem significat quod
theologia saepe utitur servicio rationis naturalis, ut ex
notioribus nobis deveniat ad minus nota. Et Yirgilius
imponit (^) finem verbis Beatricis, et apparat se ad di-
cendum, dicens : tacette ailora, scilicet ipsa Beatrix post
praedicta, e poi comincia' io, scilicet ego Virgilius coepi
respondere sibi sub subscripta forma; et in hoc facit
colorem qui dicitur transitio, quo frequentissime utitur
in toto libro. O donna. Hic Yirgilius ostendit Danti quo-
modo ipse responderit Beatrici, et in sua oratione primo
exorditur, deinde (^) narrat. Captat ergo benivolentiam
ab auditore, dicens : O donna di vertu, idest, o Beatrix,
beata scientia, qusB doces omnem virtutem et divinam
et moralem, sola per cui, idest per quam te solam,
Fumana specie, idest intellectus humanus, excede ogni
contento, idest, omnem continentiam, sive rem conten-
tam, da quel ciel & ha minor li cerchi suoi, idest, spera^
lunaris, cuius celum est minoris circuli, vel quod facit
minores circulationes ceteris. Quod esl dicere: o theo-
logia, per quam solam scientiam genus humanum tran-
scendit omne quod continetur infra orbem lunae, quia
scilicet ascendit usque ad primam essentiam. Et subdil
suam narrationem, dicens: el tuo comandamento tanto
m' agrada, idest tantum est mihi gratum, che Fubidir
m' S tardi, se gid fosse, idest, quod omnis celeritas vide-
tur mihi tarditas in obediendo tibi ; et ideo, pik non t e
uopo ch' aprir lo tuo talento, idest non oportet quod aliud
focias, nisi quod aperias mihi voluntatem tuam, quod

(*) £. nuoc ponit OoeiD. (') S. i^ciindo nirrat

94 COMENTUM INFERNI

est dicere : tu habes solum praecipere C) mihi^ facias sic
sine aliqua persuasione. Hoc autem moraUter (^) flgurat
quod ratio naturalis debet se subiicere sdentiaB diyinae,
et non quaBrere rationem. Ma dmme. Hic Yirgilius re-
fert Danti quomodo moverit unam quaestionem Beatrici
incidenter, sed non impertuirater, et est quiestio talis,
sciiicet, quomodo ipsa a summo coelo veniat ad Infer-
num. Et nota quod ista quaestio Yirgilii non vult aliud
dicere nisi: ad quid infundit Deus istam theologiam et
fidem mentibus hominum in isto Inferno viyentlum, idest
mundo, inter tot errores et follacias? Dicit ergo: ma
dimmi la cagion che non U guardi, idest cur non cayes, et
times (^) tibi, de lo scender qua giuso m queslo centro, sci-
licet ad terram, quae est quasi centrum, siye punctum
ad coelum; yei centro, idest Infernum, qui dicitur esse
in centro terrae. Et utraque expositio bona est; prima^
secundum allegoriam ; secunda, secundum fictionem lite-
ralem. Da t ampio luoco, idest a coelo empireo amplis-
simo, quod continet omnes coelos, et a nullo continetur.
Ove, idest ad quem locum, tu ardi, idest ardenter desi-
deras, tomar, sicut paulo ante dixisti. Da che. Hic Yur-
gilius ponit responsionem Beatricis ad propositam (^)
quaestionem; quae primo promittit se responsuram sibi,
ut faciat eum attentum : unde dicit : et illa Beatrix mt
rispose: dirdte brevemente percKio non temo di venir qua
entro. Scilicet intra istum Infernum. Da che tu vuoi sa-
per cotanto adentro, e\ quo tu philosophus et poeta yis
scire secreta, quae non aperiuntur rationi naturali. Temer?
Hic Beatrix facit suam responsionem, et breyiter juxta
promissum dicit, et bene, quod tanta est eius perfectio^
quod non potest attingi a miseria humana. Et nota quod

{*) E. pr»ciperc mihi. Hoc autem. (*) 116, noUnter.

(*) £. et timet, dello $eender, (^) E. oppotitain <|nflBftionem.

GANTUS SBCUNDU8. 95

yeruin dictt ; nam, sicut videmus per experientiam, nec
yersutia hereticorum, nec subtilitas philosophorum, nec
potentia superborum potest yiolare sacram theologiam;
imo ipsa yelut navicula Petri, quantumcumque exagi-
tetur tempestatibus maris huius mundi, aliquando fle-*
ctiturO, sed numquam submergitur. Quid plus? Illi qui
ddbent esse fimdamentum et sustentaculum fidei, &-
ciendo aliis yiam salvatoris i^) sermone et exempio, sicut
praelati et pastores, continuo conantur subyertere istam
fidem, sed Deo custodiente non possunt; quod egregie
coofirmayit quidam Abraam sapientissimus Judseus. Unde
est sciendum quod in famosa ciyitate Parisius fuit, noa
est nimis longum tempus, quidam merchator £Mnosus,
magnus draperius, nomine Zanothus {% de Gniyi, yir le-
galis, yerax et moralis. Erat et quidam hebreus yocatus
Abraam, yir bonus et diyes, cum quo Zanothus con-
traxit fomiliarem (^) amicitiam, et compatiens errori eius,
dolms quod yir tantae yirtutis ex carentia fidei deberet
damnari, coepit persuadere illi quod non yellet amplius
yiyere in pertinacia sua ; et cum diu et saepe hoc fecis*
set, finaliter Abraam dictt (^) Zanotho quod disposuerat
accedere ad curiam romanam. Quo audito Zanothus
statim perdidit onmem spem, quam habebat super con-
yersionem ejus, et coeptt sibi dissuadere 0 quod non
iret O9 quod hoc facere non poterat sine magno sumptu
et multiplici periculo, asserens quod ita erat baptismus
Puisius sicut Romse (^), et quod aeque bene poterat de-
clarari de fide christiana et de omni dubio fidei ibi, ubi
erat studium sacrae theologiae. Finaliter Abraam firmus
in pnqposito accessit Romam, et ibi multa didicit a Ju-

( *i B. Iic8i iecUtor, Umn mui^ani. (*> £. e 116, ttl? aUonk.

n B* ZiDoctlnt de QTini. (•) S. funiUaritatem et emicitiaw.

(■) 116» diiit.^£. respondit Zanoctio. (*) 116, penoadere.*-S.awl9in.

(^ B.aS non iret, (pia hoc. (*) E. slcnt RonaMi Cnri».

96 GOMENTUM INFERNl

deis suis, et multa vidlt C) et notavit alterantia nientem
eius. Deinde reversus Parisius, interrogatus a Zanotho
quid sibi videretur de Guria Romana; ille cum animo
amaricato respondit: malum, quod Deus det pasloribus
ipsis, qui sunt vasa onmis turpitudinis, sentina sordinm :
ibi enim est focina gute, luxuriae, avaritiae, simoniae, et
omnium vilium viciorum : quae omnia cum bene consi-
dero et revolvo, compelior credere et consentire (*) quod
haec sola est vera fides et firma, quae spiritu sancto cu-
stodiente conservatur ('). Ideo ego, qui ad tua verba flecti
non poteram, intendo omnino esse christianus. Zanothus,
qui tristis expectabat (^) contrariam conclusionem, totus
exhilaratus ivit cum Abraam ad ecclesiam, et illum fecit
solemniter baptizari, et ipse Zanothus levavit eum de
sacro fonte, et ipsum nominavit Johannem, quem fecit
plenissime informari de christiana flde ; qui (^) postea
fiiit semper bonus homo et sanctae vitae. Ad propositum
ergo veniendo ad literam, Beatrix primo praemittit msyo-
rem suae (^) rationis dicens : sola C) habentia potentiam
ijfiocendi sunt timenda, alia vero non. Unde dicit: temer
si dee sol, idest solummodo, ,di quelle cose cK hanno po-
tenUa di far allnii male, delf albre non, supple, est timen-
dum, che non son paurose, per locum ab oppositis. Yel
secundum aliam literam, poderose^ idest, quae non habent
potentiam fadendi alteri malum. Et subdit minorem di-
cens : io son foMa da Dio lale, idest tam perfecta, sua
merce, idest gratia sua che la vostra ndseria, idest igno-
rantia, et malitia humana, non mi tange, idest non at-
tingit me, et per consequens non ofTendit, non violat

C) £. mulU audiTit et noUiit. {*) lie, coQfidere.

(*) 116, cQstoditur et consenratur. (*) £. expectabat concluaionem.

(*) £. qui sic inforroatus semper fuit postea boo» indolls homo et sancta
Tit». Quod totum liabes in libro qui didtur Decameron doraini Jofaannis Boc-
chatii in principio libri, in prima die, et seounda noTella. Ad propositum.

(*) 116, sua ratione. 0 £. mU humana potentia.

CANTUS SECUNDUS. 97

me. Et C) debet addi conclusio sic : ergo non habeo nec
debeo vos timere. Et declaro minorem a simili, quia
radius solis non sordidatur a coeno, nec splendificatur a
lucido. Et dicit : nS fiamma d' eslo mcendio non m' assale,
idest incentiva et concupiscentia (^ huius mundi non in-
yadit me. Et sic nota quod autor intendit hic de Inferno
morali. Nec habet hic locum quaestio quam multi su-
perflue faciunt, scilicet, si visio damnatorum sit causa
passionis ipsis beatis. Donna. Hic Beatrix post digressio-
nem factam a Yirgilio revertitur ad primam materiam
et continuans se ad primum dictum dicit qui fuerunt
motores sui qui miserunt eam. Et (^) sententialiter et
breviter dicit quod quaedam nobilis domina, cui non im-
ponit certum nomen, condolens errori Dantis, vocavit
aliam dominam, quam vocat Luciam; quae Lucia misit
Beatricem ad Yirgilium, ut ipse Yirgilius succurreret
Danti. Ad intelligentiam autem narrationis huius est no-
tandum, quod secundum theologos duplex dicitur esse
gratia, quarum prima vocatur gratia operans, quae praeve-
nit hominem, et ipsum promovet ad virtutem (^). Alia
vocatur gratia cooperans, scilicet illa, quae conservat ho-
minem in ipsa virtute (^). Unde Augustinus libro de gratia
et Ubero arbUrio dicit: cooperando in nobis Deus perficU
quod operando incipUI^). Modo ad propositum, autor('')
subtiiiter flngit Beatricem, quae habet tractare de tali-
bus, dicere hoc Virgilio: hoc enim flgurat quod prima
gratia movet secundam, secunda movet Beatricem, Bea-
trix movet Yirgilium, Virgiiius movet Dantem. Nunc

(■) 116, £t addit conclasio sic

(*) E. et ooncupiscitiTa liuias mandi noo inradant me.

(*) S. e £. Et breTiter dicit.

(*) II 116 aggjange : et ista gratia appellatar gratis data, qola adTenit homini
mllis prccedentibas meritis, tcI exigentibos meritis. AUa etc.

(') U 116 aggionge : et ista appellatnr gratia gratom ftdens, iiTe Joitificans.
Unde.

(*) E. incoBpit " fO S. antor notter.

L 7

98 COMENTUM INFERNI

ergo ad literam dicit Beatrix Yirgilio: donm Se gentU,
idest nobilis per excellentiain, scilicet gratia praeyeniend.
Et hic nota quod autor non nominat expresse istam do-
minam primam, quia ista gratia advenit homini occulte,
quod non perpendit. Yel dicas quod ista prima domina
est prffidestinatio, quaa est occulta nimis ; unde ipse autor
Paradisi capitulo XX dicit: o predestmatUm: et penultimo
capitulo tangit de ista praedestinationa Unde dicit : ee nd
del, sciiicet empireo, quia in mente divina, che se com"
piange (^), idest compatitur^ di questo mpedimento, scilicet
Dantis (^), qui impediebatur ab illis feris, ov' io te numdo,
idest ad quod impedimentum expellendum ab eo ^o
mitto te. Et bene dicit, si compiange, quia gratia Dei mi-
seretur fragiiitatis humanae, et vere compatitur tibi (^^
A che frange duro giudido lassti, idest adeo quod rum-
pit, idest placat justum judicium Dei in coelo. Hoc dicit
quia rigidum judicium Dei est, quod peccator puniatur
secundum peccatum. Modo tale judicium revocatur nunc,
intercedente gratia, sicut patuit in Paulo, de quo dictum
est paulo ante. Questa. Hic refert Beatrix, quid fecerit
ista domina compassiva, et breviter dicit, quod vocavit
et requisivit Luciam ad succursum autoris. Dicit ergo:
questa, scilicet gratia prima, vel prsedestinatio divina,
ddese Lucia, idest gratiam^ et bene imponit sibi nomen
proprium ; est enim gratia lux iUuminans, m suo dir
mando, idest ad sui petitionem sive prseceptum, e disse :
o Lucia, il tuo fedele, sciiicet Dantes, qui &iit gratia Det^
ha or bisogno di te, idest nunc indiget auxilio tuo, quia
est in magna ruina, ed io, idest et ideo ego, fo rac-
comando a te. — Lucia. Hic Beatrix ponit executionem

(*) S. compiange^ scOicet naatis, qaL

O B. nnrtifl, qvod iB|Mndebat«r ab irtit kdeih, » tork faBftdiihitar; op'(o
t$ mando,

(*) 116 e £. fiU.

CANTU8 SECUNDU8. 99

mandati, quam (^) fecit ipsa Lucia dicens: Lucia nimica di
ciascun crudele, idest, gratia inimica cuiuslibet desperan-
tis, qui non admittit gratiam. Nullus est enim crudelior
eo qui despwat de gratia Dei ; si mosse, scilicet de sede
sua, quam yide penultimo capitulo, e verme al luoco dotfio
era, scilicet ad tertium gradum beatorum, ubi eram ego
Beatrix. Unde subdit locum, sive gradum suum, dicens :
che mi sedea con F antica Rachele, idest, in contempla-
Hone. Rachel enim capitur (*) pro vita contemplativa, ut
patuit paulo supra : theologia autem (^ maxime stat cum
contemplatione, ut patet praeallegato penultimo capitulo
Paradisi. E disse: Hic Beatrix narrat Virgilio orationem,
quam habuit (^ Lucia ad ipsam, in qua oratione Lucia
breviter facit exordium cum petitione dicens: et illa Lucia,
disse, sub interrogatione : o Beatrice, loda di Dio vera^
idest o theologia, quae es vera laus et gloria Dei, chS
non soccorri quei, idest illum Dantem, che f amd tanto,
idest qui tanto amore studuit in theologia ('). Et dicit :
c*' usci per le de la votgare scMera, quasi dicat, qui tua
gratia exivit de turba vulgarium ignorantium, quomro
inflnitus est numerus, et factus est de numero sapienturo
et virtuosorum, qui sunt paucissimi et rarissimi. Non odi.
Hic Lucla facit confirmationem dicti sui, et probat quod
Beatrix debeat succurrere Danti, quia nunc maxime in-
diget eius succursu. Unde didt: non odi lu, quasi dicat,
bene debes audire, ta pieta del suo pianto, qui debet mo-
vere te ad pietatem et misericordiam, quia peccatum
videtur quod tam nobile ingenium pereat inter feras et
spinas istius silvie. Unde dicit : non vedi tu ta morte che 7
combatte, idest occursum et obstaculum viciorum, quas
sunt mors animse, et oppugnant ipsam, ut patuit plene

(*) S. qnod. (*) E. acdpitar.

(^ tl6, tatein sUt coin contemplitione. (*) 116, fecit Lucia.

(*) E. in theologia, qpm e§i Tm laof. £1 didL

100

GOMENTUM INFERNl

in capitulo praecedenti. Et dicit : su la fiumana, sdlicet
Acherontis fluminis, de quo dicitur (^) in capitulo sequenti.
Nam sicut per yallem currit flumen, ita per viam vicio-
rum discurrit vita humana, labilis velut aqua. Et dicit:
onde 7 mar non ha vanio, quia nullum mare est ama-
rius^ aut tempestuosius flumine isto, ita quod mare non
potest se jactare aut gloriari quod sit pejus tali flu-
mine, ad cuius riperiam, idest ripam, conyeniunt animae
omnium damnandorum ('). Vel dicas: onde 7 mar non ha
vanto, quia mare non potest gloriari quod istud flumen
ponat caput ad ipsum, sicut omnia flumina terrena. Al
mondo. Hic Beatrix narrat celerem executionem praecepti,
facti sibi a Lucia, per unam (^) comparationem claram et
propriam dicens : al mondo non fuor mai persone ratte,
idest velpces et festinae, a far lor pro ed a fuggir lor
danno, quia ista duo maxime faciunt hominem festinum
et yelocem^ com'io venni, supple, ratto, a te, qua giH, sci-
licet Infernum, dipo cotai parole fatte. Et bene dicit^
quia nulla celeritas hominum quantumcumque sit in
quocumque casu, potest comparari celeritati beatorum,
qui agunt sine instrumento et organo corporali, et sine
aliquo medio. Et in ista comparatione ostendit autor
magnam affectionem Beatricis ad se^ quando cum majori
festinantia cucurrit ad salyationem amici sui, quam faciat
homo ad salutem propriam. lyit ergo sine mora ad libe-
randum autorem ab imminenti morte, ad (^) reducendum
ad yitam et gloriam magnam; et sic yide quomodo com-
paratio est propria. Et dicit : del mio beato scanno, idest,
sede yel gradu supradicto. Et dicit: fidandome nel tuo
parlar honesto. Et hic nota quod autor in hoc ostendit
yim (^) et yirlutem eloquentiae, qusB potest errantes re-

(*) £. e S. dicetar in cantn.
(*} S. per qoamdam.
(*) S. mignam Tim.

(') 116, S. e £. damnatomm.
(*) 116, S. e £. et reduoendom.

GANTUS SEGUNDm 101

Yocare, dispersos colligere, pertinaces flectere, et alia
mirabilia focere, de quibus dic^ur infra capitulo nono,
et alibi sepe. Et bene dicit honesto, idest honorabili ; nam
honestum dicitur ab honore, ut saepe capit Philosophus.
Unde didt: cKonora te, idest quod eloquium tuum, o
Yirgili, onora te, e quei cKudUo F hanno, idest et etiam
illos qui audierunt cum intellectu, sicut Stathim et te
Dantem. Poscia. Hic Yirgilius describit actum compassi-
vum ipsius Beatricis, et actus effectuum dicens: et illa
Beatrix, volse gK occhi hicenti, qui lucent plus quam stella,
ut dictum est supra. Et dicit, lagrimando, et est cautela
persuadendi, et movendi animum (^) auditoris ad miseri-
cordiam; et per hoc tacite innuit quod sacra scriptura
potissime conatur in reyocando errantes ad yiam rectam
yirtutis, ideo bene fingit (^) ipsam ita misericorditer agere.
Poscia che nC M>e ragimato questo, et ecce effectum com-
passionis et lacrimationis cum dicit : perchS mi fece del
venir pOiL presto. Unde subdit : e venni a te cosi com*eHa
volse, idest sicut illa Beatrix mandayit mihi, et dinanci
a queUa fiera te levai, idest remoyi et liberayi te a facie
illius pessimae lupae, qufle omnia yorat. Et dicit: che ti
tolse U corto andare; hoc dicit quia parum autor iyerat
per montem, nam erat nuper in ascensu quando Yirgi-
lius occurrit sibi ; dd bel monte, scilicet montis yirtutis
luminosi et delectosi, ut patuit in precedenti capitulo.
Aliqui tamen dicunt quod dicit, U corto andar, quia yia
yirtutum est expedita, yiciorum yero intricata ; sed prima
expositio est melior, nam yia yirtutum non est breyis,
imo longa, et habet semper magna contraria, ut dictum
est jam satis. Dunque. Hic Yirgilius concludens inducit
autorem per causas pr^dictas utiles et honestas ad pro-

(') E. animofn anctorit.

0 B. tangH ipiaiD, Ita qnod miMrioorditer ageret

102 COMENTUM INFERNI

cedendum in suo itinere incoepto, scilicet descriptione
i^iciorum, virtutum, et summi boni. Dicit ergo: dmque
che ee, scilicet, quod te timidum faciat et revocet ab in-
coepto ? perchS, perche rislai, repetit ad m^jorem expres-
sionem, perchS alleUe, idest cur tu advocas? et est Ter-
bum Tuscorum: quando enim volunt vocare avan
dicunt : (ittecta iUam avem : et est aUecto verbum frequen-
tativum huius verbi allicio: — tanta viltd, idest pusillani-
mitatem, nel cor, idest intra mentem tuam, perchi ardir
e framhezza non hai? idest cur non potius habes auda-
ciam et libertatem procedendi? Et subdit per brevem
ei»logum suffragia maxima 0 quaa babet, dicens : poma
che tai tre dome benedette, idest beatae, scilicet gratia
praaveniens (^), sive prdedestinatio, gratia illuminans (^),
scientia divina, curan di te, idest procurant et intercedunt
pro te, nella corte del ciel, ubi multum possunt, et ultra
praedictas scientia et eloquentia humana. Unde dicit: e'l
mio parlar tanto ben U promette, quasi dicat conclusive
Yirgilius: tu habes primo scientiam humanam, quia es
magnus philosophus et poeta, sicut et ego fui : deinde (^)
habes sacram theologiam, quam ego ignoravi : tertio ha-
bes gratiam Dei, quia venisti tempore gratiae ; ego vero
paganus sum (^) ; et ultimo videris dectus et praedesti-
natus, quia paratus es recedere a viciis. Et nota hic ul-
timo quod autor videtur dicere falsum, ponens tres (^)
dominas, cum jam posuerit supra quatuor, scilicet nobi-
lem dominam innominatam, Luciam, Beatricem et Ra-
chelem. Dicendum breviter quod autor verum dicit, quia
Rachel non debet computari inter istas dominas; nam
Rachel, ut dictum est, ponitur pro vita contemplativa,
quad est necessaria socia theologifle.

(*) 116, magna quas. (*) 116, taperTeDiens.

(*J £. iUuminans, sire diTina. (') S. secnndo hibea.

(*) 116, Au. (•) £. pooena trot differentiat, cum Jam.

CANTUS SECUNDUS. 103

QuaK i fioretti. Quarta C) et ultima pars generaiis, in
qua autor ponit effectum longae persuasionis fectae a
Yirgilio, scilicet reversionem suam ad primam intentio-
nem bonam, per unam comparationem pulcerrimam et
proprissimam, quae breviter stat in hoc : sicut flores fri-
gore nocturno incurvantur ad terram et clauduntur,
postea eriguntur et aperiuntur sole diumo, tempore veris,
ita animus floridus (^) autoris inclinabatur ad terram nocte
viciorum, frigore (^) avaritiae, et claudebatur a suo bono
proposito eundi ad virtutem, sed calore solis diumo, idest
gratia Dei illuminante, medietate (*) persuasione VirgiKi,
erigitur, et aperitur ad primum bonum propositum. Or-
dina nunc literam sic : tal m fecf io, scilicet ego Dantes,
di mia virtude stanca, idest fatigata tam dura lucta men-
tis, quali i fioretti chinali, idest incurvati versus terram
e cMusi dal gid nottumo, idest a frigore noctis, quse est
frigida per remotionem solis, si drizzan tutH aperH in
loro stelOy idest fostum, poi che 7 sol gt imbianca, quia
aperiendo eos ostendit eorum albedinem prius clausam.
Unde subdit : e tanto bon ardir al cor mi corse, quasi
dicat, et factus sum ita animatus et bene cordatus^^)?
ch' io cominciai come persona franca, idest libera a tanto
timore, et incoepi, supple, dicere hoc : O pietosa. Hic au-
tor facit regratiationem Beatrici et Virgilio de tanto be-
neficio sibi collato liberaliter et gratis, et comendat primo
personam mittentem, dicens: o pietosa colei; o^ idest, dico
illam piam, che mi soccorse^ scilicet Beatricem. Deinde
commendat personam missam, dicens : e te cortese, idest,
et dico te liberalem, ch' ubidisti tosto scilicet requisitioni
Beatricis, succurrendo mihi, a le vere parole che tiporse,
scilicet quando dixit tibi quod eram in periculo mortis.

{') 116, Ista est quarta. (') £. florens.

('; S. frigore Titio aTariUc. (*) £., 116 e S. mediante.

("j 116, cordiatnf.

104 GOMENTUM INFERNl

Et subdit eOecluin persuasionis Yirgilii dicens: tu m*hai
con disiderio il cor cUsposto si al venire, sciiicet ad se-
quendum te, con le parole iue, idest argumentis tuis,
reddendo mihi bonam spem, ch' io son tomato nel pri-
mo proposto, quod ego dimiseram urgente timore. Or
va\ Hic C) concludit et committit se totum libere ducen-
dum et regendum Yirgilio, idest consiiio et auxilio ratio-
nis, unde dicit: or va^, idest, ergo nunc ingredere iter
promissum, ch' m sol voler e cf ambedue, quia idem yolo
quod vis, tamquam intimus amicus meus, quia amicitia
est idem yelle, idem noUe ; et merito, quia, tu duca, tu
signore e tu maestro, sicut expositum est primo capitulo.
Et claudit capitulum dicens : cod H dissi, et continuo in-
trat iter. Unde dicit : e intrai per lo camino alto e silvestro,
idest yiam, quae ducit ad Infernum, quae est profunda et
aspera, sicut describil Seneca tragoedia (^ prima et Clau-
dianus in minori, el Statius et Oyidius, uterque in m^jori.
Et dicit: poi che mosso fue, idest postquam Yirgilius coepit
praecedere me.

(*) 116 e E. Hic autor concladiL

(*) E. tragiBdia prima in miuori. Et dicit: poi ehiB mos$o fuL

105

CANTUS TERTIUS, in quo tractatur de prima porta Infemi
et de flumine Acherontis, et de Spiritihus qui vixerunt dbsque
fama congregatis et currentihus subter vexillum; et sicut
Caron d(Bmon omnes spiritus in nave sua transit, et sicut
locutus est autori.

p

SR me si va nella cittd dolente. Expeditis duobus
primis capitulis prohemialibus, in quorum primo Dantes
proposuit, in secundo invocavit, nunc consequenter C) in
isto tertio capitulo incipit suam narrationem sive tracta-
tum. Et potest dividi istud praesens capitulum in quinque
partes generales; in quarum prima autor praemittit in-
gressum Inferni, et quis fecerit Infernum et quomodo,
et quare sit factus Infernus. In secunda tractat in gene-
rali de pcena vilium et tristium, qui vulgariter appelian-
tur captivi, ibi : qttivi sospiri. In tertia tractat in speciali
de uno pusillanimo istorum, et speciali poena eorum, ibi :
poscia che n' ebbi alcun riconosciuto. In quarta tractat de
generali passu Inferni, ibi : e poi ch' a riguardar oltre me
diedi. In quinta ponit responsionem Yirgilii ad duo quae-
sita, ibi : figliol mio. Ad primam ergo dico quod autor
praetangit suum introitum in Infernum, dicens: Per me
si va nella cittd dolenie idest, infernalem, plenam pcena
et dolore sed contra ; nam secundum Augustinum in libro
de civitate Dei, et Philosophum primo Politicorum, nihil
aUud est civitas quam mullUudo civium ad bene vivendum
ordmcUa (^ ; ista autem est multitudo civium ad semper
male vivendum ordinata (^). Dicendum breviter quod au-

(*) E. conTeniefiter in tertio.

(*) B. 6 116, oftUnafa. Diceiidiiiii ete.

(^ 8. inordliiaU.

106 COIIENTUM INFERNl

tor capit hic ciyitatem methaphorice, et eleganter appellat
Infernum ciyitatem, quia haec ciyitas est con£lata(^) ex
omnibus ciyitatibus mundi, et continet in se ciyes de
omni genere uniyersi, qui omnes constituunt istud corpus
ciyitatis, in qua justo judicio Dei puniuntur de commis-
sis. Unde dicit : per me si va ne F etemo dolore, quia
Infernus non habet finem, licet bene habuerit principium,
et sic est(') aeternus a parte post, ut statim dicetur.
Et dicit : per me si va tra la perduta gente, scilicet dam-
natorum. Et facit autor primum colorem rhethoricum,
qui dicitur repetitio. Giusticia: hic autor ostendit quare
factus fuerit Infernus. Ad cuius eyidentiam est notandum,
quod autor fingit se reperire unum titulum siye edictum
in summitate portae Inferni, quo ipsa porta loquitur omni-
bus intrantibus; et facit colorem, qui appellatur con-
formatio {% qui color fit quando (^) attribuimus loquelam
vel aliam proprietatem hominis rei inanimatae, sicut^*^)
hic portae Infemi, et est pulcerrimus color, ut dicit Ari-
stoteles in sua Poetria. Nunc ad literam : dicit porta In-
ferni : Giusticia mosse il mio alto fattore, scilicet Deum ad
constituendum me propter peccata justo punienda. Nam,
teste Augustino, plus rehtcet ordo justiticB in Infemo quam
m Paradiso ; nam nullus est in Infemo qui non bene me-
ruerit.' Et hoc intelligas de condigno, non de congruo;
nam licet meritum nostrum finitum non possit attingere
proportionabiliter (^) ad praemium infinitum, tamen homo
meretur, si adimplet C) mandata, et affectat facere quic-
quid potest(^) ad ipsum promerendum. Et subdit quis
fecerit Infernum, et dicit, quod Deus trinus et unus. Et
primo tangit Patrem cum dicit, la divina potestate, idest

(*) £. confecta, aliier conflaia. (*) £. esi in «iernam a parie post

(") £. confirmatio. (') 116, antequam.

(') £. sicut huic porte. (*) £. e S. proportionaliler prsmiom.

C) £. adimplebit. (*) 116, ipae polett

CANTUS TERTIUS. 107

Pater, fecenU, la somma sapiefUia, scilicet Filius, e 7 primo
amore, idest Spiritas Sanctus. Nam inter attributa per-
sonarum summse et individuae Trinitatis, potentia attri-
buitur Patri, sapientia Filio, bonitas Spiritui Sancto. Dir
wmzL Hic autor tangit quando fuerit factus Infernus,
quia ab initio creaturse. £t videtur yelle dicere senten-
ciaiiter: soius Deus omnium creator vere eternus fuit
ante me. Ideo littera sic est exponenda juxta istam sen-
tentiam: cose create nan fuar dtnanzi a me, quia omnia
simul creata sunt, se non eleme, idest, sed solum res
eternae praecesserunt me, scilicet tres personae, scilicet
Pater, Filius, et Spiritus Sanctus. Alii tamen dicunt
quod(^) etemum capitur hic pro perpetuo sive coflevo^
et (^) dicunt quod angelus videtur fuisse prius quam In-
femus, licet peocaverit in instanti suae creationis; nam
prius debuit esse culpa quam poena ; nec potest dici quod
angelus fuerit simul et semel in gratia et extra gratiam.
Et secundum istam (^) secundam opinionem litera debet
sic exponi: cose non fuor create dmanci a me se non
eteme, scilicet, angeli. Unde dicit : ed io etemo duro, idest
eterae, quia ego Infernus ita sum eternus, sicut ange-
lus; et sic capitur eternum minus proprie quam in prima
expositione ; nam proprie loquendo solus Deus est vere
etemus, sed Infernus est solum eternus a parte post,
sicut coelum, angelus, anima C) rationalis, secundum
fldem. Et proponit poenam omnibus intrantibus dicens :
lasdate ogni speranza voi cVintrate. Hic nota quod ista*
est generalis et suprema omnium penarum infernalium,
quod nunquam possunt sperare(^) finem vel terminum'
poeoie; ita enim anima damnata vivit in eterna pena

(*) S. qaod «ngelus ridetiir fuisse prius quam Infernus.
0 116, led dicunt quod Angelus.

n 116, istam sententiam et opinionem secundam, litera. — £. istam primam
ei|NMitionem, littera.

(*) £. animal ratiooale. (*) 116, habere.

108 COMENTUM INFERNl

semper, sicut salamandra yivit in igne aliqiiandiu. Sed
hic statim oritur dubitatio C) quare, scilicet, Dantes fuerit
ita demens quod intraverit visa ista scriptura(^. Dicen-
dum breviter quod Dantes non intrayit Infernum eo modo
quo ceteri obstinati, imo ut exiret, ut statim dicetur in
isto capitulo; sicut gratia exempli aliquando videmus
hic, quod aliquis dominus temporalis statuit ut quicum-
que condemnatus ad talem carcerem numquam possit
inde exire; et tamen unus de gratia speciaii obtenta a
domino intrabit carcerem ad videndum carceratos et
conditionem et penam eorum. Modo iste talis non obli-
gatur ad penam, ideo potest secure intrare. Queste. Hic
autor ostendit ubi yiderit ista yerba, et dicit quod yidit
yerba praescripta in summitate portae. Dicit ergo: vuTio
queste parole, sciiicet tam horribilia, iscriUe, idest inscripta,
di color oscuro, idest inclaustro nigro. Et bene, quia erant
in loco obscuro, tempore obscuro, et de materia obscura^
o/ sommo cf una porta, idest in summitate primae port®
infernalis ; et istud enclaustrum yere erat nigrum factum
de felle dyaboli. Unde subdit quod turbatus est dicens:
percVio, idest, propter quod ego, supple, dixi: maestro,
scilicet, o Yirgili, il senso lor m' S duro, quasi dicat : du-
rus est hic sermo quod ego debeam intrare sine spe
redeundi. Vel etiam potest dici quod sermo iste sit du-
rus, quia yidetur nimis injustum quod homo, qui peccat
temporaliter, puniatur eternaliter. Ad quod potest bre-
yiter dici, omissis aliis rationibus, quod homo punitur
eternaliter quia peccat eternaliter. Non enim justitia di-
yina punit eternaliter peccatorem penitentem, sed perti-
nacem et desperaritem, qui yellet eternaliter peccare, si
eternaliter yivere posset. Unde inyenti sunt aliqui ita
obstinati quod in morte non dolent nisi quod non fece-

(•) S. dubiam. (•) 116, icripU.

CANTUS TERTIU8. 109

runt, et non possunt amplius facere plura et maiora
mala. Ed egli. Hic autor ponit responsionem Virgiiii ad
dubium suum dicens: ed egli a me, supple, Yirgiiius,
respondit mihi ad hortationem (^) meam, come persona
accorta, idest ratio provida quae perpeudit de timore au-
toris, qid si conven lasciar ogne sospetlo, ogne viUd con-
vien che qui sia morla, hoc est, oportet dimittere in isto
introitu et primo principio omnem pusillanimitatem et
timiditatem, de qua disputatum est in precedenti capi-
tulo, et probatum est autorem posse intrare secure istud
iter, idest, istam speculationem et descriptionem yicio-
rum : ergo magno animo debet bene sperare et secure
intrare, quia feiiciter exibit infernum et viam peccato-
rum. Unde subdit: noi siam venuH al loco ov'io fho
detto, idest, in quo ego praedixi tibi in fine capituU primi,
che tu vedrai le genH dolorose, idest animas damnato-
rum (*) dolore plenas, ch' hanm perduto el ben delF intel-
lettoy scilicet bonum, quod est objectum voluntatis. Vel
expone: el ben de lo intelletto, idest, bonum quod est
intellectus, quasi dicat : perdiderunt intellectum, qui est
illud magnum bonum, per quod homo diOert a brutis,
et similatur(^) Deo, quod est ipsum summum bonum.
E pci. Hic ostendit Dantes quomodo Virgilius post exhor-
tationem introduxit ipsum in Infernum. Unde dicit: et
ipse Virgilius nd mise dentro a le secrete cose, idest in-
yinbiles, quae non ostenduntur nisi in camera specula-
tionis. Et dicit, con Kelo volto, quia sapiens libenter, laete,
et sine inyidia impartitur alteri sapientiam. Et tangit
effectum tetitiae,^ dicens : ond' io mi confortai, et hoc dico,
poi che pose la sua mano aila mia, quia scilicet dedit
mihi adiutorium et substentaculum ; nam manus est or-

C) £., 116 e S. eiborUtiaiieiii.

n S. damiMUs.

n E. aMiinllaUir Deo qai etl.

110 GOMENTUM INFERNI

ganum organorum. Et vere Yirgilius fiorrexit manam
«diutricem Danti, et introduxit eum in istum Infernum,
quia ipse jam fecerat istam descriptionem yidorum, qu»
muitum profuit ei, qui invenit yiam foctam et nunc(^)
stratam ante se.

Quivi sospiri e pianli. Ista est secunda pars gmeralis,
in qua autor describit generalem penam vilium et im<-
becillium. Sed antequam tangam literam, est hic preno^-
tandum, quod autor volens tractare de viciosis, prinio
breviter perstringit qualitatem et penam istorum tristium ;
quamvis enim sit (^) multitudo numerosa, tamen est de
eis breviter et leviter praetereundum propter eorum vili*-
tatem. Ideo merito ponit eos separatos ab omnibus alils,
quia indignissimi sunt societate omnium^ maxime mo-
raliter loquendo, ut statim patebit Primo ergo autor
describit primum locum Infemi per effectum, dieens:
quim sospiri, pianti, et alH guai, secundum diversitatem
penarum, risonavan per F aire senza stelle, quia Infernus
nuUa stella illuminatur, essentialiter loquendo. Similiter
moraliter, nuUa claritas, nuUa gloria est de istis tristi*-
bus. Et subdit : perch' io al eommdar ne lagrimai, sciUoet
ex compassione. Diverse. Hic autor describit confusum (^
rumorem istorum, dicens : diverse tingue, quia de omni (^)
natione et regione sunt innumerabiles isti tristes, phires
tamen in una provincia quam in alia, harrilHH favetle,
propter penam, parole di dolore (^), aocetUi d* ira, idest
pronunciationes irosae. Nam aecentus apnd Grammaticos
est debita pronunciatio vocis, nunc gravis, nunc acuta,
nunc circumflexa; ita arat hic. Unde ciicit: voci aUe,
idesty acut», e fiofhe, idest rauoB, et graves propter n^

1 ■■ ' 11

C) S. et niTem. — E. DiTem ante se fk^actam.

0 116, sint. (*) E. diTemm et conAiiom.

(*) 116, de omni genere, natione et religione, sant

(') 116, S. 6 £. dohre, idest Terba procedentia a dolore, aeeenH.

GANTUS TERTIUS. 111

mietateiD planctus, qui facit raucescere (*) vocem, e suon
(ti man con eUe, idest, planctus resonans cum manuum
repercussione ; omnia, inquam, haec, facean un tumuUo,
idest rumorem multum et confusum^ il qual s' aggira^
idest glomeratur et yolvitur in girum, sempre in quel--
T aira Hnta, idest caliginosa et tenebrosa^ senza tempo,
idest eternaliter. Et exprimit confusionem illam per una»
comparationem propriam valde, dicens: come la rena^
suppie, giomeratur, quando 7 turbo spira. £st enim turbo
circumvolutio duorum (^) ventorum, qui circulariter agit
paleam (^) et pulverem per aerem. £t est comparatio con^
yeniens; sicut enim arena est innumerabiiis, ita isti viles;
et sicut arena vilis, sterilis, ab omnibus calcatur, ab
omni yento jactatur et disperditur (^), ita isti yiles inuf«
tiles ab omnibus spernuntur et ab omni flatu fortuoffi
jactantur, quia parva aura et modica nivecula con-
tristat (^) eos. Ideo bene dixit formica cicadae, dum iila
tempore hiemis (^) peteret pusiilum farris, et ipsa peteret^
quid fecisti in ista aestate ? ilia respondente, cantavi ; vade,
inquit, et nunc salta, et da tibi bonum tempus (^). Yentu»
etiam turbinis optime competit istis, quia non est de nu-
mero vel genere ventorum, et non durat nisi per (^) par-
vam horam, et fit solum in parvo campo, non in aliqua
regione, et egreditur de nubibus, et volvitur in girum^
sicut recte isti, et aliquando evertit arbores et dome»*
sicut isti(^). £t isti disperguntur per loca incerta, sicut
pulcre ostendetur statim, et sine ordine discurrunt omnes
equaliter. E io. Hic autor ostendil quomodo petiverit «
Yirgilio qui essent isti tam dolorati C^ dicens: et io ch'(wem

C) lf6, raacefacere.

(') 116, malioruin Tentomm qam, — S. circumTolatio ▼entonun, qni.

(*) 116, arenam et pulTerem. (*) S. e E. disper§^tar, ita et isti.

(•) S. conturbii; (*) 116, Mgidm liyemis.

C) 116, bonoro tempas, et isti disperfpintar.

(*) E. per miam horim. .*; £. sicat isti disperfnaliir.

('*) E. dolentse.

112 GOMENTUM INFERM

fo lesla dnta (f errory idest qui habebam figintasiam tiir-
batam tanta confusione; vel secundum aliam literam,
^arror, propter horribilem clamorem, dissi: maeslro,
scilicet, 0 Virgili, che Se quel cK i odo, plantus et clamor
e che gente, idest, et quod genus peccatorum est? che
par si vinta nel duol, idest in dolore, quia videtur non
posse plus. Et sic petit tam de pena, quam de punitis (^).
Et hic nota quod autor merito miratur et turbatur hic,
quia yir sapiens, quando considerat vitam istorum ita
perditam, stupescit in seipso, quomodo tot millia homi-
num sunt (') nata in mundo solum ad consumendas fru-
ges, et replendum numerum turbae. Ed eUi a me. Hic
autor ponit responsionem Yirgilii ad quaasitum, dicens:
Et elli a me, supple, Yirgilius respondit, t anime triste di
coloro, scilicet tristium, che visser senza fama e senza
lodo, et per consequens sine virtute et valore: aliqui
tamen dicunt, senza infamia ; sed prior litera melior est,
quia non vixerunt sine infamia, ut patebit paulo post:
tengon questo misero modo, scilicet sic miserabiliter t!*-
vendo et moriendo. MescMati. Hic autor dat istis socie-
tatem convenientem ; et breviter dicit, quod sunt sociati
iUis malis angelis, qui non fuerunt aperte pro, vel contra
Deum, quando Lucifer superbivit contra eum. Unde dicit :
et isti captivi meschiali sono a quel catHvo coro, idest vili
societati, degH angeH che non fuoron ribelK, ne fuor /tdeli
a Dio, ma per se fuoro. Et hic nota, lector, quod ista
pugna, quae dicitur fuisse in coelo, non fiiit corporalis
cum lancea et clipeo, sicut vulgus dicit, imo mentalis,
quia aliqui angeli aperte assenserunt et (^) faverunt ipsi
Lucifero, alii expresse contra eum, aliqui vacilanter et
dubie; unde non dubium quod aliqui peccaverunt (^),
plus, aliqui minus. Ideo non credas per hoc quod non

(*) S. pimiUooe. («) u^ 8. e E. rint.

(*) E. et iberunt ipsi Lacifero. (^) E. pecciTeriDt.

CANTUS TERTIUS. 113

peccaverint, quia, qui non est mecum, contra me est. ^
Unde subdit eos pulsos in istum aerem caliginosum in-
feriorem, dicens : i cieli cacciarli^ idest, quod coeli nolue-
runt eos retinere, ita quod in nullo coelo remanserunt.
Et ecce quare : per non esser men belli, idest ne obfusca-
retur 0, in aliquo pulcritudo celorum ; cum enim coeli
sint corpora perfecta, a perfectis motoribus debent guber-
nari. Ni lo profondo infemo K riceve, idest, nec centrum
infimum Inferni recipit eos, imo summum. Et reddit
causam, che alcuna gloria i rei avrebber d' elH, idest, quia
mali angeli haberent aliqualem (^) contentationem ex eis,
et eorum turba. Est autem hic notandum quod aliqui
videntur hic dubitare de eo quod autor dicit hic de
angelis mediis, quia non videtur eis bene sonare; sed
certe bene dicit, quia secundum Magistrum Sententiarum
aliqui angeli mali dejecti sunt in centrum terrse, aliqui
remanserunt in isto aere caliginoso inferiori, qui tentant
homines ; imo etiam dicit quod aliqui sunt deputati so-
lummodo ad tentandum de urio vicio. Ideo merito autor
dat (^) istis tristibus condignam societatem, primo, ratione
multitudinis, quia sicut illi sunt innumerabiles in numero
angelorum lapsorum, ita isti sunt infiniti in numero
hominum damnatorum. Secundo, ratione loci, quia illi in
aere tenebroso (*), et isti. Tertio, ratione vilitatis, quam (*)
participant isti et illi. Quarto, ratione discursus, quia illi
semper discurrunt tentando, isti (^) semper discurrunt
mendicando. Et io. Hic autor petit a Yirgilio de qualitate
et gravitate penae istorum, dicens: et io, supple dixi: o
fnaestroj scilicet, Virgili, cK S tanto greve a lor, idest qua*
poena tam gravis afficit eos, che lamentar li fa si forte^

(*) S. obscuraretnr. — B. ne olMcnrirentur in aliquo pulcritndines.

(') 8. aliqnam.— E. aliqniliter.

(*) S. bene dat. (*) E. tenebroso, ficut et Itti.

(") E. Tilitatis, qui participant.

(*) E. et if ti temper radicando. — 8. itti semper mendictndo.

I. 8

114 GOMENTUM INFERNl

sicut audio? Et continuo subdit responsionem Yirg^
et dicit: et ipse Yirgilius rispose: dkerolU, idest dicain
tibi, molto breve, quia de his est valde breviter agendum
et breviter transeundum^ ut statim dicetur. QuesH. Hic
Yirgiiius assignat causam lamentationis istorum^ dicens :
quesH non hanno speranza di morte. Ad intelligentiam
istius literse est notandum(^) quod si loquamur de In-
ferno essentiali, autor verum (^) dicit^ quia ibi est mors
stne morte. Si vero intelligamus de morali, vult dlcere
autor quod isti viles, tristes, ut plurimum deveniunt ad
tam miserabilem vitae (^) statum^ quod ssepe vocant mortem
tamquam dulcem amicam, et illa dedignatur audire eos.
Et ista est vera opinio^ sive intentio autoris^ quam de-
clarat litera sequens, quae dicit lelalor cieca vita ie tanto
bassa, nam et corporaliter viyentes mortui sunt, ch^m-
vidiosi son dT ogni aUra sorte, hoc est, quod isti in centro
miseriarum positi invident (^) omnibus, imo sGpe mortuis,
et nullus invidet eis, quia miserrimus est qui misero
invideL Fama. Hic autor declarat per effectum cecitatem
et bassitatem vitae istorum^ quia cum naturaliter omnes
appetant honorem^ isti omnino ignoraverunt quid ait
honor. Ideo bene dicit: il mondo non lassa esser fama
di loro, et ista litera didt expresse quod superius de-
bebat dici, che visser senda fama, et non, sencia infa-
mia; nam sunt ibi (^) in&ntes quod ndsericordia e giu-
sHda U sdegna. Et ad intelligentiam istius literae nota (*)
quod, si loquamur de Inferno essentiali, litera est sic
exponenda : misericordia H sdegna, quia nec Purgato-
rium nec Paradisus recipit eos; iusiicia, quia nec etiam
Infemus recipit eos, imo C) ponuntur extra circulun

(*) S. sdendum. (*) 8. bene didL

(*) S. TiUB terminum al sUlam. (^) S. inyident eit faia

(') £., 116 e S. iU inAme» quod. (•) & idferto qpod.
C) S. ideo pooontiir.

GAimJS TERITOS. 115

Inferni separati ab omnibus et relegati, quasi dicat, nec
Deos, nec diabolus dignatur habere eos in regno suo.
Si yero intdKgamus de morali, tunc exponetur litera
sie : misericordia K sdegna, quia sicut yidemus sepe de
taaio non miserentur sepe homines istis, quando sunt in
panpertate et penuria, imo dicunt: bene est sibi, quia
semper fliit C) unus yilis tristis qui nunquam valuit aliquid.
JwHcia, quia, sicut etiam apparet, homines verecundantur
panire eos quando delinquunt : unde gaudent priyilegio
propter yilitatem eorum, sicut meretrix, quae non potest
aocosari nec puniri de adulterio. Ideo eleganter subdit
Vtrgilius : fum ragkmiam di lor, ma guarda e passa, quia
QOn est faciendus sermo de talibus nisi ita in transitu;
Qcm enim debet fieri memoria de istis. Ad quod optime
flidt illud quod scribit Yalerius Maximus de eo qui in-
cendit templum Dianae apud ciyitatem Ephesum, ut pul-
cerrimo opere consumpto nomen ejus per totum orbem
terramm difninderetur. Et dicit quod bene fecerant(^
Bphesii tollendo memoriam eius de terra (®) per decre-
tam^ nid quod quidam Theopompus, yir magni ingenii
^ eloquentiie, nomen illius in suis historiis comprehendit.
Unde et Macrobius, libro Saturnalium, facit mentionem
de isto mirabili templo, et dicit quod nunquam erat no-
minandus qui templum Dian® Ephesiae incenderat (^). Ideo
comuni consilio ksm decretum est ne aliquis aliquo tem-
pore nominaret nomen eius. Ita ad propositum, ut vide-
11108 tota die, isti ribaldi incendunt ad delectationem, ut
yldeantar scire aliquid (^) facere, unum palacium yaloris
pturiam milium (*) aureorum, imo sepe unam ecclesiam.
Et io. Hic autor, quia dixerat non esse agendum stu-

O a, Ibtt.Tlllf el trisUfl. (*) 11«, fecenmt

0 !!•, de tem nisi quod. («} £. sic incenderat

(") S. lUqnid, eC ficere nnviB palitloiD polcnini mllliiim.
(^ & wtnsbm dncatoinm.

116 GOMENTUM INFERNl

diose de istis, ideo concludens onines reducit ad unum
cumulum, et de omnibus facit unum involucrum, dicens :
et io che riguardai, ita transeunter (^)y sicut prseceperat
Yirgilius, vidi una insegna, quia omnes isti ribaldi
trahunt (^) ad unum signum (^), nec discernuntur aut
distinguntur inter se, ut statim patebit. Et dicit : che gir
rando correa tanlo raUa, quia vita istorum semper est
in continuo discursu, che dT ogne possa mi parea indegna,
quia non habent (^) proprium domicilium nec habitaculum.
Et subdit quod innumerabilis exercitus sequebatur istud
insignium. Erat (^) enim forte una petia alba^ sicut por-
tant ribaldi, non habentes alia insignia distincta. Unde
dicit : e si longa tralta (^) di genH U venia detro, cK io
non avrei creduto, idest non credere potuissem, antequam
viderem istam turbam maximam, che morte li avesse
disfdtta lanta. Et verum dicit: isti enim sunt ribaldi,
ragacii, pultrones, pugnotarii (J\ gallinarii, saccarii^ quo-
rum vilis et imbecillis (^) multitudo est innumerabilis,
infinita; nec ego unquam credidissem tot esse ribaldos
in mundo, quot vidi semel ad pagnotam (^) in Avinione,
nec mirabor unquam quando videbo Italiam repletam
istis, tot vidi saepe in Provincia et Sabaudia.

Poscia ch' io n' ebhi. Ista est tertia pars generalis, in
qua autor facit specialem mentionem de uno istorum^
et describit in speciali penam ipsorum. Sed antequam
descendam ad literam i^\ est praenotandum quod autor
dixerat non debere fieri memoriam de istis; tamen, ut
eius tractatus sit clarior, fecit(^^) singularem (^^ mentionem

(*) 116» transcurrcns.

(*) £. trihuntor ad anam signam, unde disoeniantar.
(*) S. insignom. (^ £. non hibebat

(*) £. £rat autem forlassis una penna, sicut. (*) £. traoeia,

C) £. pjjotarii, sire pagiotariL (*) £. inalilis malUtndo.

(*) S. in pagnota.

(**) S. literam, adTorte quod ett prvnotandum.
(**) S. iacit — £. fecit de uno Tili et pasUaninio. (**) 11«» alDgnUriter.

CANTUS TERTIUS. 117

de ano vili pusillanimo, qui magnam fortunam suam (^)
yilissime neglexit^ et tradidit alteri habendam, ut per
illum talem pateat, quid yilitas et pusillanimitas operetur
in minimis, quando in magna altitudine fortunae ita prae-
cipitat hominem. Autor enim in omni genere yicioso^
rum (^ &cit mentionem de famosioribus, ut eorum exem-
pla plus moyeant animos auditorum, sicut ipse testatur
Paradisi capitulo XYII. Ad propositum ergo dicit autor,
quod ex omnibus ipse elegit et recognoyit animam unius,
qui ex yilitate fecit magnam (^) renunciationem. Sed quis
fuit iste magnus tristis ? Gerte communis et yulgaris (^)
fere omnium opinio esse yidetur, quod autor noster hic
loquatur de Gelestino quarto, qui yocatus est frater Pe-
trus de Morono ; quod multipliciter probare yidentur (^).
Primo quidem necessario yidentur (^) arguere quod autor
dicit: U gran rifiuto, et sic antonomasice yidetur debere (!)
intelligi de papatu. Certum est enim quod in mundo
christiano nulla est msgor dignitas maximo pontiflcatu.
Preterea dicunt quod Gelestinus plus poterat promereri
in labore et cura animarum, quam in quiete et ocio
heremi. Unde Petrus Apostolus dicitur arguisse Clementem
qui fugiebat papatum. Preterea dicunt quod Apostolus
dixit : laboravi, non frucHficavi, ita quod sufSciebat bono
animo laborare, licet non multum proflceret. Preterea
dicunt (^, quantuncumque forte Celestinus fecerit hanc
magnam renunciationem bono et puro animo, tamen re-
putatum fiiit sibi (^ generaliter ad maximam yilitatem ;
quod negari non potest. Sed breyiter, quicquid dicatur,
mihi yidetur quod autor nullo modo loquatur nec loqui
possit de Celestino. Primo, quia licet Celestinus fecerit

(') S. fuim neglexiL — E. taam piuilliiiiiiiiter el Tiliuiiiie neglexiL
(*) 116, Titionun. (*) E. maxiniaiii.

(^) 8. Tnlgaris opiiiio ett qood autor. (*) E. probari Tidetor.

(•) 11«, Tidetiir. C) S. TeUe inteUigere.

(*) S. dicont, qnod qnantnncainqae. (*) S. fibi ad mazimam.

118 GOM£NTUM INFERNI

maximam renuntiationem, non tamen ex vilitate C)y imo
ex magnanimitate ; fuit enim Celestinus^ si verum loqui
Yolumus, yere magnanimus ; magnanimus ante papa-
tum, in papatU; et post papatum. Ante papatum^ quia
statim C) audita electione sua, conatus est fugere cam
uno discipulo suo nomine Roberto^ juvene salentinO|
sed ex improviso circumventus subita multitudine po-
puli non potuit efficere (^) quod optabaL Fuit et ma-
gnanimus in papatu ; nam quamvis positus esset in
summo culmine dignitatis intra amplum et papale pa-
lacium, fecit sibi arctam et heremiUcam camerulam,
in qua per singulos dies (^) pro certa hora vacabat
dulci ocio sanctae contemplationis, ubi loquebatur cum
Deo inter tot laboriosos et amaros (^) strepitus bomi-
num. Sicque vixit humilis in alto, solitarius inter turba»^
inter divicias pauper fuit ; et tanto magnanimior, quanto
renuntiatio m^jor. Petrus siquidem Christi primus Yica-
rius reliquit naviculam parvam et pauperem, hic vero
Petrus (^) successor Petri navium maximam et ditissimam
dimisit, et maxime eo tempore quo erat in maximo
precio, quando magna ambitione ab omnibus petebatux ;
ideo felicius sibi cessit quam Bonifacio^ qui onus istud
tanto studio quaesivit^ sub quo tamen erat infeliciter mo«-
rituru& Gognoscebat enim vir sanctus Celestinus se inha-
bilem et inutilem officio quod invitus C) acceperat, tuj»
quia erat inexpertus et ignarus negociorum seculi^ a9-
suetus diu contemplationi in silvis, non in urbibus ; tum
quia frustra sperabat posse fisK^re fiructum ecclesise Dej^
cum videret illos cardinales incorrigibiles^ insaoabiles O^
non posse revocari a simoniis et aliis cupiditatibusi quibus

(*) 116, TiliUte» led imo. (*) 8. quia po§t ladiU.

(*) 116, effbgere quod TiUbat. (^J 116» diei cerU iiora.

(') £. armatoi. (*) E. Petri tacoeiior iia.Ti|ii.

C) Horat diTinitiia. CJ E. insatialiilw.

CANTUS TlSimtfS. 119

totam animufn intenderant (\l Post papatum magnani-
mi^mas(^ fbit; nam deposfta papali dignitate, quasi
qnadam gravissima sarcina, pristinam solitudinem tam
arMle repetebat, ut videretur captiTus ab hostili carcere
Kberatus. Sicftt enim narrayerunl qui Tiderunt, cum tanto
gaudio et letitia recedebat, ut non yideretur subtraxisse
bumerum btando oneri, sed ceryicem nrinaci securi. Nec
mirutti ; ^€l>at enim quo redibat, nec ignoralutt unde
recederet Recedebat enim ab inferno yiventium, et re-
dibat ad paradisum viveiitium, nisi sibi obstitisset asMfia
Boniikcfi, qni illum captum retraxit, et retrusnt (^) in car-
T;eKm sub firma cu^todia, nbi, ^i locum mutayit, non
4men animum. Cuius mortui anima ascendens in coeflum
flipparQit Hoberto discipulo superius memortfto, et per--
iraasit ut in sancta solitudine perseveraret usque in finem,
sicut a principio Tiduerat(^) enm sequi qnando prins
tracitos Itaeraft ad 'papaftum. fit breviter ejus fama dff-
fta^ "per -tot&m Itafifimi, et ejus devotio ^ transcendit
Alpes, mtiltisque conventibus suorum fratram relidis,
tmtWl» darnit miraculis^ propter quse merita digne extltlt
sUiCtoram 'cathalogo tiumeratns. Patet ergo ex dtctis
qtiod nofH eA standum opinioni vdlgi ; nam -vanaB Toces
Vif^ non isatft afudlend®, nec vir sapientissimus Dariftes
ct^enfitfs ^ viram ^nctisstmum (^ danmasse ad opi-
nionem *vnlgi ignari. Quis ergo fuit i^ 'tristissnmns ?
iKco breviter^ sine pBejudicio (^) meliorum, quod fuitEsau^
tSte "enlm fecit magnatm refutntionem quando rennndavit
<mm!ai primogeiiita sua fratri suo Jacob. Nec mir^tnr
ifliqdls de hoc, quia iSta ^fdit ^maxima (^) renimcisltio ; nam
et primo^enltura (^ Isaac paftris eorum Hescensnrns erat

i*i^i**^— ^ I ■ ■ ■ ■« I » m ^^^j,^^

(*) 116, incenderant. (*) 116» magnanimos. — S. magnaniiaimas.

(*)'R. recloait. (*) E. eS. Noloerat enim aeqai eom quando.

(*) Hiirat. et ejoidem Ordo. (*) S. Mpientiasimom.

C) E. ieconllllBi Jtidfclom meliorom.

(") 8. magita. (*) 8. primogenito. — E. primogenitit.

120 GOMENTUM INFERNI

Ghristus ; quod tacite praefiguravit ipse Isaac quando Tecit
filium jurare super femur suum. Nam non sine quare
fecit fieri tam novum genus jurationis ; fecit etiam istam
renunciationem ex maxima vilitate^ scilicet ex ventris
ingluvie, pro edulio lentis. Ideo autor signanter dixit,
per vUUUe. Ex quo Esau merito reponitur inter istos pul-
trones, viles^ tristes, qui sepe pro modico cibo inducuntur
ad vendendum magna bona. Unde recte videtur de nu-
mero suprascriptorum inutilium^ qui nati (^) sunt in
mundo ad damnum et destructionem fructuum terrae.
Si tamen quis velit omnino resistere, et dicere autorem
intellexisse de Celestino^ audebo dicere, nisi temerarius
videar, quod honestius et sanctius de viro vili et voraci,
quam de sancto et animoso. Et tamen pro excusatione
autoris dicam quod nondum erat sibi nota sanctitas
hominis ; fecerat enim Celestinus renunciationem recen-
ter (^) forte per biennium antequam autor ista descripsit(^),
et nondum erat canonizatus ; nam Gelestinus postea ca-
nonizatus fiiit a Clemente papa quinto anno Domini mil-
lesimo ggg.'' xm.^ Praeterea autor erat iratus Bonifacio^
Autori exilii et expulsionis eius. Qui Celestinus donaverat
sponte Bonifocio summum pontificatum. Unde autor se-
pissime dicit magna mala de Bonifacio, qui de rei veri-
tate (^) fuit magnanimus peccator ; de cuius gestis multa^
dicentur in multis locis et capitulis. Nunc ad literam re-
deundum est. Dicit autor : ego Dantes vidi e conobbi
t ombra di coM, idest magni tristis, che fece U gran ri"
fiuto per vUtale, in hoc aggravat fallum, quia si fecisset
magno animo non ita imputaretur sibi, possia che n'ebbi
.ricomscmto alcuno in tanta multitudine. Et subdit ex
dictis quod statim cognovit quae erat secta illa. Unde

(') £. nascuntur in hoc mundo. (*) S. reoentem.

(*) 116, icripiit — £. detcripMrit («) 8. qtid nnn.

GANTUS TERTIUS. 121

dicit : mcontenente, scilicet, cognito uno C) notabiliter vili,
inlesi, e certo fui che quella era la setta de' catUm, sepa-
rata extra omnem sectam, spiacenli a Dio et d nemici sui,
idest, quod isti viles tristes displicent Deo et diabolis (^),
nam moraliter loquendo displicent bonis et malis ; quod
ut melius pateat, describit consequenter poenam eorum
displicentissimam in speciali. Questi. Hic describit specia-
lem penam istorum. Ad cuius inteliigentiam est prseno-
tandum (^ quod autor dat convenientissimam penam
istis, quam considera in expositione literae. Dicit ergo:
questi sciaguraH che mai non fuor vivi, quia neque in
vita corporali fecerunt aliquid dignum, per quod (^) pos-
sint dici (^ vixisse, neque post mortem corporalem pos-
sunt dici viyere per famam, sicut viri magnanimi, yir-
tuosi; qui per contrarium vixerunt virtuose in mundO|
et post mortem yivunt gloriose, sicut ipse Dantes. Erano
gnudi, idest, nudi (^) et lacerati, et quantumcumqiie sint
divites et pecuniosi semper C) de industria stant nudi et
cincinosi, et tunc sunt plusquam nudi, et summe miseri.
E sHmolati molto da mosconi, e da vespe ch' eran ivi. Pro-
priissime hoc fingit Dantes, quia propter inordinatam
vitam eorum isti miseri incurrunt scabiem, lepram, et
aiia turpissima genera morborum, quibus jacent mise-
rabiliter in bospitalibus, et sepe in stratis et fossatis, et
nullus visitat eos, nisi genus muscarum et yesparum ;
haec enun animalia generantur ex putrefactione et su-
perfluitate, ideo bene cruciant istos miseros. Unde subdit :
illi, scilicet musconi et vespae^ rigavan, idest balneabant,
U volto tor di sangue, quia scilicet lacerabant faciem
eorum usque ad sanguinis efTusionem^ che, idest qui san-

0 116^ ano noUbile Tiro, kUni etc (*) S. et diabolo.

(*) 8. fcieiidoiiL. (^) 116^ propter qood.

(*) 8. did TiTere per finnam, ficot

(*) 116^ nndi, qoia toti rilialdi lemper panperet et mendid incednnt aemper
nidi eL C) E. tamen aemper.

122 GOMENTUM rNFERNI

guis, mesckiato di lagrime, quia plorant ita ista pena, &n
ficOUo da fasHdiosi vermi, nam sepe deveniunt ad tantatta
tfiiseriam quod eorum marcida membra emittuntyermes;
unde et muscae naturaliter generant vermes in capitibas
ift membris eorum. Et nota, lector, quod quamyis ista
materia sil rastidiosa, tamen est utile ipsam declarasse

■

Wl exemplum et terrorem aliorum, ut cayeant tam tiof-
serabilem sectam(^) captivorum.

Et io cK a riguardar. Ista est quarta pars generalis, In
qua autor tractat de generali passu Inferni, et describft
primum flumen Infernale, quod vocatur Acheron ; ad queiAti
fluvium conveniunt, et per quem transeunt onines animfe
damnatorum. Unde dicit : et io, supple, Dantes, che tHe
diedi a riguardar olbre, idest qui converti animum meuih,
sive speculationem ad ulterius videndufn, quia satis dicttim
erat de istis tristibus, vidi gente, idest genus (*) praVctum,
a la riva (f un gran fiume, scilicet, Acberontis, qui est
^Yius profundus ita quod Aon pote^ transiri nisi pei*
hkvim, et ideo est Ibi nauta paratus, scilicet Charon, qui
trsgicit omnes aniniks. Et subdit quomodo (^) ipse Tactus
avidus novitate rei petivit licentiam a Yirgilio inquii^ndi
qusB essent ilte animte, 4t qua (le caus^ viderentur il&
pfompta^ ad trarisitum fluminis. Unde dicit : p&cVio,
^upple, Dantes, disn : maestro, scilicet, Virgili, or mi cdn"
cedi tti' io sappia qudH sono, idest qui sint, et ecce se-
cundam petitionem, e qual tdstunie, qiiia inii^bile vi-
detur (^) quod aliquis prompte vadat M poehStti, le fk
p(xter A prorite del trapassar, scilii[^t ultra Achcfronteii),
(Mn* io discemo per lo fi6co lume, idest, paucilin. jfef eUi.
Pdnit (*) resp6nsioneih Virgtlii dic6ns : et etliaihe, i^pplh.
Virgilius respondit (^) : le cose ti fien conte, idest ea quae

^ - ■ » . *

C) £. sectim TiUomm. t*) it^* genO». — 'IS. gfeAs.

'(*) 8. quoAitodo ft6ttos. • 'h^^fe, TldebaWr.

(«) lltB/Hic itit<$r'picibit. (•) S. VirgiUus ait.

^

GANTUS TERTIUS. 123

tu petisy fient tibi manifesta tunc, quando noi fermqrem
li nastri passi, idest cum fociemus moram, $u la trista
rivera (TAcheronte, idest, sup^r ripam fluminis Acherontis,
qui est vere tristis. Acheron enim dicitur sine salute, ab
Q, quod est sine, et chere, quod est salve C). Sed quare
Yirgilius retardat et difTert facere istam responsionen^
autori? Forte ut admoneat eum quod eundum est tar
cite et cum prsemeditatione ad istud primum principiuiq
Inferni. Et subdit eOectum illius responsionis, et dicit
quod verecunde obmutuit usque ad flumen. Dicit ergo :
alor mi trassi infin al fiume, scilicet quod non feci verbuio
ijgque quo perveniremus ad ripam Acherontis, con gti
occhi vergognosi e bassi, et ecce quare: temendo nel nUo (')
dtr li fosse grave, sciiicet ne essem (^) nimis molestus sibj
e^ importunitate vel festinantia. Est autem hic notandum,
ne procedam obscure circa istum transitum Inferni^ quod
olim in medio Italise, in regione Campanise, in ea parte
quse hodie Tocatur Terra laboris, non longe a Neapoli
dvitate, sicut scribit Yirgiiius in vi'' et in vn^, fuit civitas
Gumarum in humili coile. Ibi (^) fuit maximum templun^
si^ Cumanae, in ripa lacus qui dictus est Avernus,
cuius parietes adbuc hodie apparent aiti (^) sed nimia ve-
tustate semiruti, nec habitat aliquis ibi nisi quod variae
aves faciunt nidum suum; et incolae illorum iocorun)
adhuc ostendunt speluncam ipsius Sibiliae (^) intra domuni.
Est autem hic lacus Avernus celebratus carmmibus poer
t§iram, ubi dicunt fiiisse descensum ad inferos, quia hic
locus §fat horribilis, et pestilens multiplici ratione. Primp
nA)DPif\ie ]9.cus est parvi circuitus et circumcinctus con-
tinuis coUibus, et olim erat circumdatus silvis adeo densis,

(*) Heglio o di al^ri, dolori, e /Btwv, corrente; o d«irae priTatiTa, e X?^P^9

n ti^ no'lmio dtr. (*) 116, esaet.

(*) & qU. (") £. alt«, Md ,iiiiiiia fetnftate ieiiiirapt«.

(*) S. iptiiif fibjUa CumaiMB.

124 GOMENTUM INFERNI

ut modicum spacium remaneret sibi ad exhalandum; unde
aer ibi inclusus erat nimis sufTocatus. Secundo, quia (^)
sibi admiscetur aqua maris, quae ibi corrumpitur. Tertio,
quia in circuitu habet venas sulphureas {\ quse inflciunt
aquam, unde erat ibi densa caligo et fetor sulphureus
adeo quod aves desuper volantes statim necabantur (^).
Ideo merito intrantibus videbatur Avernus, idest sine
delectatione (^). Hic Avernus habet aquas impotabiles, et
gignit paucos pisces, parvos atque nigros, et nullo usui
humano commodos, sed multos et maximos aliquando
recipit a mari agitato et impulso in eum, qui assuefacti
vivunt ibi, sed nullus piscator infestat eos. Unde vir suavis
eloquentise Boccatius de Gertaldo in suo libro de flumi-
nibus scribit se vidisse^ regnante famoso R^e Roberto,
tam grandem multitudinem piscium ejectam in ripas, ut
videretur quid monstruosum ; et omnes erant mortui, et
intus nigri (^) in sulphure fetidi ita, quod nuHum animal
gustabat ex iflis, et dicebant viri prudentes experti de
contrata quod vena; sulphureae erumpentes in lacum
erant tantae eflScaciae ut pisces necarent. Grediderunt etiam
antiqui ibi esse iter ad inferos, quia ibi flebant sacriflcia
diis infernalibus sanguine (^) humano ; unde Ulixes, quem
Homerus flngit C) viventem ivisse ad Infernum XI Odys-
seadj ut magni sapientes opinantur, primo, mactato Hel-
penore socio suo, revocavit umbras ab inferis vi sa-
criflciorum et incantationum, quas consuluit de futuris.
Similiter postea Eneas, quem Yirgilius flngit YI Eneidos
etiam viventem ivisse ad Infernum, immolato Misseno
tubicine (^) suo, idem fecit. Sed Yirgilius cnidelitatem

(*} £. quia ibi. (^ E. solphoreas adeo qaod aTes. (*) E. necaotar.

(^) ATemo propr. A*o/ovoc, qaasi senza uccelli, dall*oe priTatiTa, e ^fvcc,
Qccello, perchd gli ocoelli, che TolaTano al di sopra di esao, cadoTano mortl
dal fetore che esalaTa.

(') 116, £. e S. nigri et snlphure. (*) S. de sanguine.

C) £. canit. (*) E. tibicine.

CANTUS TERTIUS. 125

focti soa eloquentia voluit excusare C) : unde ibi est
mons in mare extensus, qui de nomine Misseni Mis-
seaus Yocatur (*). Finaliter autem Cesar Augustus hunc
lacum purgavit faciens incidi et extirpari undique omnes
silvas, et sic reddidit locum (^) amenum atque salu-
brem. Nec miror quod in eadem parte circa praedi-
ctum lacum erumpunt fontes tepentes notabilius quam
in aliqua parte Italiee, quorum aliqui emittunt cinerem
sulphureum ac ferventem. Est etiam aliquis locus ibi,
uhi terra sine igne visibili, sine aquis, producit saluta-
rem vaporem et fiimum medicinalem corporibus infir-
morum. Ideo bene novissimus poeta Petrarca in quadam
Epistola sua, quam Itinerarium vocat, dicit (^) : sic dicere
pates quod in eisdem locis convenerint (^) remedium vikB et
harror morHs. Infra Missenum etiam sunt Bajae, sic ap-
pellatae a quodam socio Ulyxis ibi sepulto, vere hibemae
delidae Romanorum; quod marmorum vestigia adhuc
testantur. Ebsc breviter dicta sint historice de isto passu,
et transitu ad inferos, qui dicitur Avernus et Acheron.
Allegorice vero Acheron figurat (^) in generali munda-
nam concupiscentiam, per quam omnes transeunt ad
Infemum. El ecco. Hic autor, descripto flumine infernali,
qui dicitur Acheron (^). Ad cuius evidentiam est prseno-
tandum quod Charon figurat tempus, unde dicitur Charon
quasi cronon {\ idest tempus ; nam et chronica dicitur
liber continens gesta temporum. Navis autem est vita hu-
mana debilis et instabilis, qua quidam (^ transitus fit sub

(*) £. excttMre^ ubi ett mons.

(*) 8. Tocatus est (') 116» liciiiii. — £. locmn.

(^) S. dkil iiG : dfonv poi9i quod eum in oUdem loeis venerit, remedium,

(*) 116, eoneemmU, (*) S. figiii6ait.

0 ll(^ B. e S. Acfaeron, niinc descrihit nantem (jus, qui didtnr Cbiron.
Ad c^|os Intellifentiam ett — E. qui dicitur Cbiron, quasi Cronon, idesl tem-
pot. Nam et cronica dicitur liber continens gesta temporum. NaTls eCo.

(*) Noo « qnesU V etimolocla di Ckaron. Vedi 11 Forceilinl.

(*) ll^ quidem.

126 GOMENTUM INFERNl

tempore ad aliam vitam per fluctus concupiscentiarum. Dh
cit ergo autor : ed ecco un vecchio^ quia tempus est anti-
quissimum, imo secundum Philosophum est eternum,
hianco, idest canum; signum (^) enim senectutis est ca-
nities, per anHco pelo, quia sdlicet naturaliter erat canus
ex senectute, non accidentaliter, sicut sepe accidit bo-
minibus ex morbo vel timore. Et ponit vocem Gha-
ronis ad animas damnatorum (^ cum dicit : gridandOy
guai a voi anime prave. Et vere heu vobis, quia non
isperate mai veder h cielo. Quia desperantes de miseri*
cordia Dd mortui sunt sine recognitione culpae. Unde
prsnuntiat eis futuram poenam, dicens: io vengo per
menarve a T aHra riva, scilicet, in terra Inferni, ne leU^
nd>re eteme in caldo e gieU), quia secundum merita unius*
cuiusque; nam astuti cruciantur in igne, proditores in
^cie, sicut patebit suis locis. Aliqui tamen textus ha-
bent^ esteme, idest extraneas ; nam tenebrae interiores sant
peccata, exteriores vero pens infernales, juxta illud (^) :
mUtUe eum in lenebras exteriores. — E tu. Hic Gharon,
facta exclamatione generali ad animas pravorum, nonc
dirigit sermonem suum in speciali ad animam Tiri boni,
scilicet Dantis, dicens : e tu che sie' cos&, anima viva {^\
Hoc potest intelligi historice sic : anima vim, idest aninia
▼iventis corporaliter, non separata adhuc a corpore. V^
moraliter 9\c: e tu anima viva, idest non mortua in
peccatis, sicut animse istorom, partiH da cotesti che son
morH, idest recede ab animabus istonim mortuorum
corporaliter et moraliter. Et subdit quod Charon, videns
ipsum non recedere, protestatus est sibi quod non transi-
ret flumen per illam viam, unde dicit: ma, iUe Charon
dixit, verrai a piaggia, idest ad ripam, quia non est ibi

(*) 11«, riBMm In tenertQte ett canitiet.

(«) 116, prayonmi. (•) E. Hlai EfaofeUi.

(*) S. viva, idest anima Tlyentit corporaliler etc

GANTUS TERTIUS. 127

portus ubi quiescant, per aUra via, per allri parU per
passare, sciiicet in Infernum, nm qui, su{^le yeniens(^}y
quia non transibis per naveoi, poichS vide cK io non me
parUa, quia onmino intendebam transire. Et sic nota
hic quod Dantes nunquam transivit Acherontem per na*-
vem Charonis. Quomodo autem transiverit, dicetur (^)
paulo posL Ideo bene dicit : pih Ueve legno conveti che te
porU, scilicet mens tua, quae est levissima, nam Dantes
iotravit mentaliter, non corporaliter (^) in Infernum. E 7
dmca. Hic autor ponit responsionem Virgilii ad verba
Gharonis dicens : e 7 duca a M, scilicet Yirgilius dux
meus respondit sibi : o Charon, non te cruciare, idest (^)
Qoli indignari; et ecce quare non debes alterari^ quia
volsi cosl cold dove si puote cib che si vuole, scilicet in
cdo {\ quia Deus quicquid vult potest^ quasi dicat datum
est desuper quod iste vivens veniat ad Infernum per gra*
tiam, ut praeostensum est in precedenti capitulo. QuincL
Hic ponit effectum responsionis Virgilii, quia scilicet quie-
tata est (^ ira, quam Charon ostendebat in facie. Dicit
ergo : quind, scilicet e\ verbis VirgUii, /Uor quete le ta"
nase gote, scilicet i^arbatae, canae, al nocUer della Hvida
pahide, scilicet Charoni, qui transportat animas per Ache-
rootem, cuius aqua est livida. Vel hoc dicit, quia ex
Acheronte nascitur livida palus Stygia, de qua dicetur
plmidC) inferius, ita quod iste fluvius magnus inundat
et emittit ex se magnam paludem, sicut kciuat s^
nostra flumioa terrena. Et dicit: che'ntomo agU oochi
avea di fiamme rote, sdlicet flammas concupiscentiae, ut
dictum est supra ; vel flammas irfle, quia erat accensus

(*) £. e 116» Teniei. (*) S. dicetar infra. Ideo diciU

n S. corporaliter Infenioiii. (*) E. idest non debes alterari, qnia.

(*) 116» •elUeet ia obIo^ i|iiia ToUe et poue nan diffenint in aternii» ifpaii
dleH: datom mlM/o.

n 8. ael naof icata Charoois. Dicit ergo : quinci.
n E. ploriaieb

128 COMENTUM INFERNI

ira. Yel hoc dicit quia tempus consumit omnia yelut
ignis. Et hic nota quod aliqui dicunt et exponunt quod
per Gharonem inteliigitur mors, qusB C) transit omnes ad
aliam vitam, qusB habet oculos flammeos quia omnia
debentur morti. Unde Yirgilius in simili dicit: terrUrili
squalore, idest sorde, quia omnia corpora mortuorum
putrescunt et resolvuntur (^). Ma queUe. Hic post digres-
sionem factam autor revertitur ad primam materiam, et
primo continuans se ad Ulud quod superius dixit Gharon,
scilicet, non isperaJe mai veder lo cielo, ponit eflectum
illius exclamationis dicens : ma quelle anime, scilicet pra-
vorum(^) cK eran lasse e ,nude, quia (*) omnes anima"
generaliter possunt dici nudsB, quia sunt spoliatse veste
corporis, et quia noviter mortusB ex anxietate cangiar
colorey idest mutaverunt colorem. Et dicunt aliqui quod
autor ideo hoc dicit quia erant animsB mortuorum, et
color mutatur in morte. Istud nihil est dicere : ideo dic,
et melius, quod finguntur mutasse colorem propter timo-
rem mortis eternaa, quam minabatur sibi i^) Gharon.
Unde dicit : e dibaUero i denli, sicut sepe timentes faciunt,
vel hoc fecerunt ex rabie desperationis, ratto cKinieser
le parole crude, idest statim cum intellexerunt verba cru-
delia illius Charonis. Et subdit verba desperata ipsorum
dicens : biaslimavano Dio, hoc dicit Isaias, e i lor parentiy
scilicet patrem et matrem, qui g^uerunt eos, Fumana
spede, quia scilicet vellent fuisse bruta (^), in quibus anima
moritur simul cum corpore, ut evitarent mortem eter-
nam, qnsd nunc promittebatur eis, il luoco, e 7 tempo,
qusB faciunt ad generationem ; nam videmus quod alia
animalia nascuntur in uno loco et tempore, alia in alio,

(*) £. que trahit Tel transit.

(*) £., 116 e S. terribili Mfaalore Charon. TerribiH, (piia mors ett altimiiin
terribiliom: squalore, idest sorde, qoia omnia corpora mortaoram etc.
(') 116, prave. (*) 116, cfaia sant tpoUat».

(') E. eis Charon. (*) £. brata animalia.

CANTUS TERTIUS. 129

eH seme di lor semenda, sicut primos parentes; ideo
dicit, e (U lor nasdmenH. Pai. Hic autor ostendit quo-
modo illi pravi ascenderunt navim, dicens : poi si ritras-
ser tutti qaanti insieme, idest omnes congregali sunt in
unum ut ascenderent navim, forie piangendo, propter (^)
penam praenuntiatam eis, a la riva malvagia, sciiicet
Acherontis, ch' attende ciascun uom che Dio non teme, idest
(fuam expectat omnis pravus, qui non timens Deum mo-
ritur obstinatus in peccatis. Et subdit transportationem
eorum dicens: Charoa dimonio. Appellat Charonem de-
monem (*) quem Virgilius vocat Deum. Dicendum bre-
viter quod poetria ponit (^) deos superos et inferos, sicut
theologia ponit angelos bonos et malos, ut tactum est
paulo supra in isto capitulo. Con occhi di bragia, idest
cum oculis ignitis et flammatis (^), ut jam expositum est,
tutte le racoglie, scilicet in navi, accennando lor, idest
alliciendo et adulando. Unde dicit : halte col remo (^) qualun-
que ^ adagia, idest retardat ire. Come. Hic autor specifl-
cat istam transportationem animarum per unam compa-
rationem pulcerrimam; et breviter dicit quod illsB animae
deiciebant se de litore ad navim, sicut recte folia tem-
pore autumnali cadunt de arbore sua ad terram. Et ut
videas quantum ista comparatio propriissime (^) faciat
ad propositum^ nota quod folia cadunt de arboribus tem-
pore autumnali, quia non habent amplius locum, jam
maturatis fructibus et bonis et malis; nec possunt am-
plius stare, quia tunc terra clauditur et non ministrat
amplius alimentum arboribus et plantis: ita homines mo-
riuntur, factis operibus bonis vel malis, cum corpora non

(*) 116» propter praenantiata eis.

0 116» qui nos ducit ad Inremuni, sicut d«mon. Sed quomodo aulor vo
cat ChanMiem dsmonem, qnem Virgilius vocat Deum ?

(•) 8. TocaL (») S. braxatis.

C) 116» fvmo, idest fallaci delectationc.
(*) 8. sit propriissima et faciat.

I. fi

130 COJHENTUJll INFEENl

babent C) ampiius alimeotamy defidente humore et ca-
lore naturali, naturaliter loquendo. Nunc onUna sic Hte-
ram : il mal seme d Adamo, idest humanum genus, git"
tasi di quel IUo, idest proiicit se ex iUa ripa Acherontis
in navim Charonis, ad una ad una per cenm, idest ille-
cebris; quod declarat per simile diceos, come uccel per
suo ricMamo ; sicut enim avis aliicitur et inescatur dbo,
ita homo voluptate (^) mundana, simHmenle come le fogUe
si levan d'autunno Funa apresso f dltra. Et dicit: infbi
che 7 ramo vede alla terra tutte le sue spogHe, idest dcHiec
penitus deoudatur foliis suis, quibus primo vestiebatur;
et attribuit proprietatem videndi arbori. Et nota quod
autor accipit istam comparationem a Virgilio, et addit
pulcre istam particulam ultimam. Homerus etiam simi-
iem comparationm £sicit, quem sequitur ipse Virgilius.
Et subdit quomodo continuo renovatur gens ista, et con-
tinuans dicta dicendis didt : cost sen vanno su per f onda
bruna, idest per aquam obscuram illius fluminis infer-
naiis, e nova gente s' aduna anco di qua, idest congrega-
tur ad ripam citeriorem (^) fluminis, unde recesserat na-
vis, avanti cke sian discese di Id, idest in uiteriori ripa;
sciiicet, antequam \\ke portat«(^) perven^int ad aliud
iitus, aiiae nov« animae sunt congregatse in eo loco, a
quo iiiae recesserant. Per hoc autem aulor dat inteiiigi
quod continuo novi homines moriuntur, ei essentiaiiter
et moraiiter vadunt ad Infernum, ita quod iste nauta
nunquam quiesdt/ et semper habet novam mercem f )
portandam.

Figliol mio. Ista est quinta(^) pars generalis, in qua
autor ponit dupiicem responsionem Virgilii ad duas inter-
rogationes, quas superius fecerat sibi. Et primo respondet

(*) £. non habeaot. [*) E. ToluDUte.

(*) E. antenorem. *) E. portato ftMriat ad.

*^ £. mortem portandam. *) 116» qnliita el «Iftea.

CANTUS TERTIU8. 131

ad primam, quam autor petiverat, qui essent isti. Uiide
dicit : il maestro cartese, idest, Virgilius liberalis in dando
sentenciam (*) suam, sicut jam dictum est supra in prae-
cedenti capitulo, disse : o figHol mio, idest^ o Dantes, tu
petebas supra qui essent isti, et ^o promisi me respon-
sunim tibi in ripa Acherontis. Respondeo ergo tibi sic :
tutH quelH che muoion nelFira di Dio, de quibus Deus
intendit facere justam ultionem, quia provocayerunt eum
ad iram, convegnon qux d' ogne paese, idest congregantur
ad istam ripam ex omni parte mundi. E pronli. Hic Yir-
giiius respondet secundae petitioni autoris, scilicet, quare
illffi animae sunt (^) promptse ad transeundum. Et dicit :
e pronH sono a trapassar lo rio, idest fluvium Acheron-
tis. Et ecce causam, che la divina tusHzia H sprona, idest
impellit et urget, si che la tema si volge m disio, idest
timor Yolvitur in desiderium, sive appetilum, sicut gratia
exempli videmus aliquando in mundo isto quod homo
peccator post peccatum sponte vadit ad mortem et sup-
plicium cum posset evadere, ita peccatum obcaecat ipsum
urgente divina justicia. Imo audivi de uno, qui cum in-
terfedsset hominem et evasisset, post tempus sponte
accessit ad judicem confitens delictum suum et petens
decapitari, quia nunquam poterat dormire vel quiescere.
Quinci. Hic Virgilius postquam re^ndit ad duo quesita
per autorem^ nunc respondet ad unum non quesitum,
sdlicety quare superius Charon dederit sibi repulsam, et
noluerit acceptare ipsum in navi. Assignat ergo nunc
rationem dicens : quinci non passa mai amma bona. Ad
intdligentiam autem istius (^) est subtiliter advertendum
quod homines dupliciter vadunt ad Infernum, idest ad
statum viciorum: aliqui enim vadunt ut nunquam re-
vertantur, scilicet qui nunquam penitendo dimittunt pec-

(*) £m 116 e S. MienUain saim. (*) S. sint. (*) 116, iallut VMm.

132 COM£NTUM 1NF£RM

cata, et moriunlur obstinati in eis, et isti finguntur C)
transire omnes per Acherontem in Infernum nunquam
evasuri. Aliqui vero sunt qui vadunt ad Infernum, idest
incidunt in peccata, non tamen perseverant in eis, imo
emendantur, et tales exeunt de Inferno per penitentiam.
Et talis fuit autor noster. Ideo bene fingit quod transit
per Infernum, postea evadit per Purgatorium, nec re-
vertitur per viam primam, scilicet, quia non relapsus
est in peccata. Finito questo. Hic autor uitimo describit
transilum suum valde occulte. Unde ad intelligentiam
istius(^) passus obscuri est sciendum quod aiiqui expo-
nunt istam literam fortem leviter, et dicunt quod autor
ilngit se incidisse in sincopim ut transiret fetulentam
paludem Acherontis sine turbatione (^) sensus. Sed ista
est frivola expositio; nam fictio nostri autoris habet al-
tiorem intellectum (^). Ideo aliqui viri famosi subtilius
videntur exponere: dicunt enim quod autor sub ista
fictione vult dicere quod ipse intravit Infernum, idest
viam viciorum, per superbiam et superbam gloriam (*).
Sed quidquid dicant omnes, mihi videtur quod ista non
sit intentio autoris, quia autor judicio meo non loqui-
tur hic de tali introitu Inferni, de quo (^) capitulo primo,
ubi fingit se reperisse in silva obscura, et se nescire re-
(licere quomodo intraverit illam, imo vult ostendere quo-
modo ductu rationis intraverit speculationem viciorum,
ut illa cognita exiret. Ideo bene fingit se transivisse per
somnum, idest per profundam abstractionem mentis, ita
quod exivit extra se ipsum raptus in extasim, viso in-
felicissimo fine impiorum, qui sine spe videndi unquam
eelum vel Deum intrabant (!) SBternam mortem perpetuo

(') K. flgurantur irc ct (ransirc. (*) S. hujas.

.') S. perturbatione. ,^ S. sensum.

(') S. et vanagloriam. [^ 8. dc quo ait capitulo.

C) S. intraverunt.

GANTUS TERTIUS. 133

cniciandi. Nunc expone sic literam : finito questo, idest,
postquam cognovi ex Yirgilio, et vidi clare qualis erat
ivdL peccatorum et qualis via vitiosorum, statim la bma
campagna, idest obscura ista riperia Acherontis, trmd si
forte, idest immisit in me tantum tremorem et timorem,
quod adhuc remanet radicatus in mente mea. Unde dicit :
che la mente, idest memoria, ancor nd bagna di sudor, quasi
dicat, quod quandocumque recordor, totus sudo anxie-
tate C) et angustia. Ideo dicit : de lo spavento, ex terrore et
timore, quem tunc concepi. Et subdit : la terra lagrimosa,
scilicet prsedicta flumana, quae est vallis lacrimarum et
miseriarum, diede vento, scilicet emisit spiritum in me,
dke balend, idest emisit subito in modum fulgoris (^) una
hice vermigKa, idest fulgentem claritatem cognitionis^ qua^
illuminayit intellectum meum, ita quod omnino me
abstraxit ab istis exterioribus, nam clausit mihi oculos
corporales et aperuit mentales. Ideo bene dicit : la qual
mi vinse ciascun sentimento, idest, sopivit in me omnes
sensus corporis, et removit me ab omnibus sensibilibus.
Et facit finem huic materiae et capitulo dicens: e caddi
come r uom cui sonno piglia, idest, cecidi quasi somno-
lentus et dedi me quieti, et cessavi ab omnibus operibus
exterioribus. Et adverte, lector, quod autor in isto primo
introittt Inferni facit subtiliter istam (^) fictionem, quam
sepe faciet alibi; unde similiter^ quando vult intrare Pur-
gatorium, fingit se obdormisse, et sic dormientem raptum
ftiisse a quadam aquila ; et ita alibi saepe.

(*) E. es anzieute. (') 116, ftilgaris. (*) E. e S. iUam.

134 GOHENTUH INFBRlfl

CANTUS QUARTUS, m quo tractatur de spiriHbus efOibus in
Lymbo, et vidit turbas fmUtarumy guorum nominat muUos;
et dedarat VirgUius Danti qu€Sstionem, sicut Ohristus extraxit
de isto loco multos spirituSy et in fine CapiiuU nominat mmitOB
sapienites; et hie est primus CHreulus InfemL

R

uppEMi PaUo sonno nella testa. Postquam in sqpe-
riori capitulo tertio proxime pra^cedenti autor noster
tractavit et determinavH de generali passu, per quem itur
ad Infernum, nunc consequenter in isto quarto capituk)
tractat de primo circuio Inferni, qui dicitur LimboSy in
quo ponuntur illi qui non puniuntur proprie sicut pueri
innocentes sine baptismo, et viri pagani iUustres armis et
scientiis. Et potest istud praesens capitulum dividi in VI par-
tes generales, in quarum prima autor, continuans dicta
dicendis, describit locum in generali, et introitum ad
primum circulum. In secunda tractat de pena puerorum
innocentum C) ibi : Q^vi secando. In tertia autor facit
incidenter unam petitionem Virgilio (^) ibi : Dimmi, mae-
stro. In quarta describit locum iiiustrium virorum, et
aliquos poetas egregios in speciali, cum quibus intravit
hospitium sapientise ibi : Non era lungu In quinta describit
viros strenuos armorum ibi: Traemoci cod. In sexta
autor nominat viros claros sapientiae ibi: Poi che inal-
zai. Ad primum dico, quod autor describit locum in ge-
nerali, sed primo praemittit suam continuationem. Dixerat
enim autor in fine capituli prsBcedentis quod transiverat
>ad Infernum per somnum; nunc continuans se ostendit

(*) 116» iniiocentuiii et ▼iroruin illostriain, ibi.
(') S. ad TirilUam, ibi.

CANTUS QUARTUS. 136

quomodo fuerit C) excitatus a quodam tooitru (*). Et ad
inteUigentiam huius litera est praenotandum (^) quod iste
Umitrus est terribilis sonus penarum, de quo dicetur
paulo infra, quem sonum autor appellat (^) mettiaphorice
tonitrumy sicut saepe, quando audimus aliquem alte vo-
ciferantem, solemus dicere : emisit vocem, quae visa est
unum tonitrum(^). Nunc ergo ad literam dicit aulor:
m grande trono, idest, terribilis sonus, ruppme f aUo
Mmno, idest excitavit mihi profundam speculationem vei
quietem^ neUa testa, idest(^) fanthasia mea, si ch'io mi
riseom, idest recuperavi sensum, et evigilayi C)^ per si-
mile, come persona che per forza ee desta, idest excitata
Ticrienter, sicut a simili videmus de facto, quod quis fixe
dormiens in camera aliquando excitatur totus territus
violentia immensi soni, sicut tonitrui, vel crepitus (^), qui
vulgariter appellatur bombarda. — E F occhio. Hic autor
O0tendit quid fecerit ita excitatus, et dicit (^ : continuo
rimosii P occhio riposato, oculum dico intellectualem quie-
tatum C^ per quietem somni, quia scilicet per istam ab-
stractionem quietaverat et disposuerat intellectum suum
ad speculandum C^) qui ante istam speculationem fuerat
semper inquietus, intomo, idest ex omni parte. Et dicit :
dritto e levato, scilicet, ego erectus specuiatione mentis ;
e fisso riguardai, quia animus eius amplius non vacilla-
bat, sicut solebat ante istam speculationem. Et ecce
causam quare circumspexit, per veder lo luoco doifio
fossL — Ver ie. Hic autor ostendit quomodo cognoverit
kicum, et notiflcat ipsum descriptive, unde dicit : ver ee
ehe in sa la proda mi trovai ; per hoc praesupponit C^^

(*) 8. e E. foerat. (*) E. tonitrao.

(*) 8. scfeodam. (*) S. TOcaL

(*) E. tODitnniin. (•) £. idest in talvia.

(^ E. TiciUTi. («) E. slrepitot.

(*) 116» didt ifood coDtiouo. ('*) E. qoietom per qoielem.

(") 8. fpecolatioiiem qoi ante isUm roeral. (**) 116» aoppooit

136

GOMENTUM INFERNI

quod transiyerat sopitus nihil sentiens; sed postea evi-

* gilans reperit se in ripa interiore C) Acherontis. Ideo di-

* cit: m ^ fo proda, idest in extremitate ad introitum
Infemi : unde nota quod proda apud maritimos (^) est
prior pars navis, qu^e literaliter dicitur prora, sed in yuI-
gari florentino est extremitas rei, et ita capitur nunc ibi,
et alibi saepissime ; de la valle cf abisso dolorosa, idest
vallis infernalis, quae est profunda et omnium dolorum
plenissima. Et dicit : che accogUe trono di 'nfiniti guai, idest
sonum terribilem, qui tonitrus causatur hic ex collisione
plantuum, suspiriorum et lamentorum ipsarum anima-
rum. Nam tonitrus (^) naturaliter non potest esse in In-
iemo, ubi non sunt istse impressiones aeris; et hic est
ille tonitrus(^), de quo praemisit in principio capituli, a
quo fuit excitatus. Et beiie dicit, d' infimH guai, quia (^)
veniebat ex omnibus circulis Inferni. Unde nota quod
autor vult sententialiter dicere, quod in primo (^) introitu
istius primi circuli ipse audiverit ("^) immensum vocife-
ratum et clamorem, qui procedebat ex omnibus dolori-
bus penaram Inferni. Et describit ipsam vallem dicens :
et illa vallis era oscura, profunda e nubilosa; haec est
enim illa siiva, quam descripsil in principio Libri. £t dicit :
tanto cKio non vi discemea venma cosa, idest non po-
teram dignoscere aliquam rem, per ficcar lo viso al fondo.
Et per hoc autor flgurat difficultatem et profunditatem
materiae, quia vicia sunt infinita, diversa, varia, occulta
et incognita ; et ideo bene flngit quod in primo aspectu
non discemit (^) aliquid, quia omnia occurrebant specu-
lationi suae in confuso prima facie. Ideo bene exclamabat
autor in principio primi capituli : ahi quanto a dir qual

(*) S. aDteriore.

(*) E. tonitruain.

(') £. quia sonus ille Teniebat.

C) 116» aodirerat^E. audivil.

('] £. roarlnarios.

(^ £. tonilruus.

(*) 116, in principio introitus.

C) 116, discemat.

CANTU8 QUARTUS. 137

era e casa dura ! — Or discendiam. Hic autor describit in-
troituin ad primum circulum, et primo fingit quod Yir-
gilius totus terrefactus invitayerit (^) eum ad istum de-
somsum. Unde dlcit : U mio poeta, scilicet Yirgilius, quem
principaliter (^ assumpsi mihi ad imitandum inter ceteros
poetas, tutto imorto, idest, pallidus, comincid, supple, di-
cere mihi, or discendiam qua gih nel cieco mondo^ idest,
ad istum infimum statum viciorum. Et dicit: io serd
primo, hoc dicit, quia Yirgilius primo (^) descripsit iatine
istam materiam, et etiam quia ratio semper debet prae-
cedere, e tu serai sicondo, quia scilicet imitaberis me in
ista descriptione, et sic eris secundus inter poetas lati-
nos. — Et io. Hic autor movet qusestionem Yirgilio circa
eius timorem, arguens ex hoc quod (^) non debeat sequi
eom. Unde dicit : et io che mi fui accorto del colore, sci-
]kxi de pallore, dissi, scilicet Yirgilio, come verrd, idest
qua temeritate veniam, se tu paventi, idest (^) pavescis et
pallescis^ che suoH esser conforto al mio dubiar ? nam su-
perios in secundo capitulo Yirgilius arguit eum de vili-
tate et pusillanimitate, et hortatus fuit eum magnifice.
EA etti. Hic ponit responsionem Yirgilii ad suam petitio-
nem dicens : et elli a me, scilicet, Yirgilius respondit mihi,
et breviter dixit, quod iste pavor et pallor non causantur
in eo ex timore, sed ex compassione, quam habet de
viris illustribus (*) damnatis ibi. Dicit ergo : F angoscia de
le genU, idest angustia virorum clarorum, che son qua
giA, scilicet in isto primo circulo Inferni, privati aeterna
viflione Dei, mi dipinge nel viso, idest praetendit mihi in
fade, queHa pieta, idest, compassionem, che tu senti per
tema, idest, quam pietatem tu sentis loco timoris, et ac-
cipis pro timore et non bene credis, cum non proveniat

(*) E. inTitarent (*) 116, prindpalem.

n 110, primiis. (') £. quoniam non debeal.

(*) E. idest si parescis. (*) 116, qni sunt damnali ibi.

138 COM£NTUM INFERNI

a timore, sed ab amore, ut jam dictum esL £t sic vide
quomodo Yirgilius assignavit (^) causam sui terroris ; iMm
ergo oportet assignare aliam causam, sicut quidam fii-
ciunt C) inaniter et superflue dicentes quod Yirgilius ideo
palluit quia debebat intrare loca mortis. Sed certe Yiiv
gilius erat solitus continuo esse inter mortuos, et jam
per tot secula annorum fuerat in isto circulo, quem no-
Yiter intraturus erat. Nec valet etiam si dicatur quod (^)
ratio Dantis exlimuit, quia jam Yirgilius confortaverat
ipsum, ut patet in prsBcedenti capiluio, ubi dicit: con
lielo volto, on/£ io mi confortai. Et concludit Yirgilius di-
cens : andiamo, idest ergo vadamus, ne (^) perdamus tem-
pus, chi la via lunga ne spinge, idest, quia ionga et pro-
lixa (^) materia urget nos et impellit ad festinandum, quia
habemus facere iongum et asperum iter. Et ponit ef-
fectum verborum dicens : cosl si mise, scilicet, ante me,
quia me praecessit (^), e cosl, secundum quod ipse praB-
(iixerat me fee intrare, scilicet post se, nel primo cerckio
che V abisso cinge,, idest, in primum circulum qui claudit
Infernum ; nam illi viles et tristes, de quibus dictum
est supra, ponuntur extra totum circulum Inferni extra
flumen.

QiUvi secondo. Isla est secunda pars generalis, in qua
autor tractat de pena damnatorum in boc primo circulo,
et breviter vult dicere quod isli proprie non habent pe-
iiam, sed desiderium. Ad cuius inteliigentiam C) est praB-
iiotandum hic, quod duplex est pena, scilicet, pena sensus
et pena damni. Modo pena sensus^ idest sensibilis, non
est hic; sed pena damni sic, quia carent visione Dei. Hoc

') 116, asserit aliiim causam sicut quidam faciunt.

") S. faciunt supcrflue. ~ £. faciunt, inane et superflue dicentes : tvnc ter-
niit quod debeat intrare.

:') £. quod ideo Dantes extimuit. f^) 116, nec.

') £. prolixa via urget. (*) £. preceMerat.

\^) S. evidentiam est praescienduro liic.

CANTUS QUARTUS. 139

autem tangit autor cum dicit: non avea pianlo^ quasi
dicat, hic (^) non erat proprie pena, quia planctus sequitur
ad penam et dolorem, ma che di sosjriri, idest, nisi suspi*
rionim (^), quia suspirium sequitur (^) ad desiderium. Et
tangit magnitudinem suspiriorum cum dicit, che, idesl
quie suspiria, /idceait ttemar Faria etema; nam in suspirio
moTetur aer propter emissionem aeris ex pulmone. Hic
eiigo necessario (^) erat magna impulsio aeris, quia plu-
rima et magna erant suspiria (^). Et dicit, etema, quia
isti etemaliter permanebunt hic in isto limbo. Et dicit :
secando che per ascoUare, quia per auditum homo per-
cipit magnitudinem yel parvitatem doloris. Yei hoc dicit,
quia hoc non habetur nisi per auditum, scilicet, fidem.
Et subdit unde procedebant ista suspiria dicens : e cio^
idest, hoc quod dictum est, atwenia di duol senza martiri^
idest, ex dolore sine pena, che fan le turbe, cKeran mollo
grandi cf infanU, ictest parTulorum innocentum, e di fe-
mme e di viri, idest tam virorum quam mulierum, vel
feminarum et yirorum illustrium, ut infra patebit. — Im
Imon. Hic autor(^) explicata pena, nunc explicat qui sunl
isti spiritus et causam damnationis eorum, dicens: /o
bmm maestro a me, supple, Yirgilius dixit mihi, tu noft
dimandi che spiriH son questi che tu vedi, quasi dicat : tu
petebas superius tam festine de animabus pravorum;
nanc rero non petis de animabus illustrium, de quibus
del>es libentius yelle audire ? unde dicit sentencialiter (^)
qaod aliqui eorum, qui sunt hic positi, non peccayerunt,
et tamen non sunt salvi ex defectu (^) bapUsmi : alii vero

(') E. biBC Don eraU (') S. sospirionim cuin dicit, che.

(*) E. teqoitar deslderiuin. f*) E. necessaria eral.

(*) U 116 aggionge: licot a aiinjii acribit LiTius et Valerioa, quod cnm Fla-
minius Consol roroanus in Grecia consonans («ic) fecisset prsuunliari per pnr-
conem omnes popolos Graecie fore liberos, tantus vociferalus ex alacritale facliis
est, food aTes desuper Tolantes ceciderunl ex aere ad lemm. Et dicit, eterna.

(*) S. Hie «itor eipiicat qui sunt. C) 11«, ttnaliter.

(*) lii^ MMq fldei. Nunc ordina.

140 COMENTUM INFERNI

meruerunt, et tamen non sunt salvi ex defectu
Nunc ordina iiteram sic : or vo' che sappi 'nanzi che pi&
andi, idesl, antequam ulterius procedas in ista materia,
che non peccaro, scilicet actualiter, et istud respicit pueros
innocenles. Et Yirgilius respondet qudestioni tacitee, quia
autor posset obiicere: ubi est ista justicia Dei, si illi qui
non peccaverunt^ sicut parvuli innocentes, et illi qui
meruerunt, sicut virtuosi sapientes, sunt damnati? Re-
spondet Virgilius: e s^ egK hanno mercede, idest, si habent
meritum propter virtutem et sapientiam ipsorum, non
hasta, scilicet, ad salutem. Et assignat causam primorum,
perche non ebber battesmo, in quo deletur peccatum ori-
ginale, che S parte della fede che ta credi; nam baptismus
est articulus fldei, et (^) per consequens pars. Deinde as-
signat causam secundorum dicens : e se fuoron dinand
al cristianesmo, non adorar debitamente Idio, quia scilicet
non crediderunt in Ghristum venturum, sicut credere
debebant, et sicut credebant Hebrei. Et nota quod tam
post Ghristianismum, quam ante Ghristianismum (^), malti
fuerunt tales viri illustres qui non debite crediderunt in
Deum, sicut Averrois, Avicenna, de quibus autor hic facit
mentionem. Quando ergo dicit, dinanci al crislianesmo
loquitur ut in pluribus, sed non diiTert utrum quis fuerit
ante vel post Ghristianismum, si non bene credidit. Unde
subjungit (^) Virgilius : e di quesH cotai son io medesmo,
quia scilicet fui ante Ghristianismum, et non adoravi de-
bite Deum. Et hic potes perpendere clare quare Virgi-
lius superius palluerit in introitu istius circuli, quia pie-
tate quadam naturali, quam habebat ad istos(^) probos
viros, de quorum numero ipse erat. Et concludit Vir-
giliiis causam damnationis eorum, et dicit : siam perduH,

C) £. et consequens pars.

(') S. £t nota quod tam ante ChristianismuQi qoam post, maltl etc

(>) S. subdit. n £. isto« illustres ^t proboa.

CANTUS QUARTUS. 141

idest damnati, per lai difelH^ scilicet ex defectu baptismi
et fidei. £t dicit : e non per altro rio, idest non ex alio
peccato. Sed contra multi nominabuntur hic, qui in multis
enormiter peccaverunt, sicut ipse Virgilius, qui fuit libi-
dinis impatiens, et ita de aliis, ut statim patebit. Diceri-
dum breviter quod si isti habuissent fidem catholicam.
verisimile est quod essent salvali, quia emendassent s(^
a viciis, considerata magna eorum virtute et sapientia,
quae extinxisset illa peccata. Ideo quando Yirgilius dicit :
e non per ailro rio, debet inlelligi quod virtute fidei re-
cognovissent culpam suam, adjuvante tanla virtute eorum.
Vel dic, et melius, quod autor loquitur de Inferno mo-
rali; et verum dicit, quia in mundo isto et scripta et
gesta istorum damnantur solum ex carentia fidei C\ sicut
patet in Aristotile, Seneca, et multis. Et dicit : e sol di
lanio offesi, idest, in hoc solo punimur, et hec est sola
pena nostra, che vivemo in disiOy idest in desiderio, sencia \ -
spene, ergo sine pena, vel parva pena ; quia si non spero j '
esse imperator^ vel papa, nuUum dolorem, nullam pe-
nam (^) sentio, si non pervenio (^) ad hoc. Ita isti, qui non
sperant pervenire unquam ad beatitudinem visionis i^^
Dei, non cruciantur quamvis desiderent hoc ; sicut si ego
desidero (^) esse dominus Bononiae, non doleo si nori
possum ad hoc pervenire, quia video me non aptum
natum ad hoc(®). — Gran duol. Hic autor ponit efiectum
narrationis Virgilii, et breviter dicit quod multum do-
luit, audito statu istorum ex compassione tam proborum
virorum. Unde dicit : gran duol mi prese al cor, idest,
magnus dolor invasit animum meum, quando lo 'ntesi.
sdlicet a Virgilio. Et assignat causam, perb che conohbi

(*; 116» fidei, ande non approbantur, quia in mulUs contrariantnr fidei, sicul
patet in Aristotile» Seneca et multis. '■ lie, vel nnllam pcenam.

(*} B. perrenero. V £. visionibus non cruciantur.

{*) 116, desidcrarem. *' 116, me non aptum ad hor.

142 COMENTUM INFERNI

che genH (U moUo valore, idest magnsd scientiae, virtutis,
et probitatis, eran sospese in quel Hmbo, idest erant siiie
pena, sine spe desiderantes. Et sic non miror, lector, si
superius Yirgilius paganus palluit i^\ et Dantes christianus
nunc doluit ex compassione istorum valentium. Nonne
beatus Gregorius compassus est animae Trsyani?

Dimmi, maeslro mio. Ista est tertia pars generalis, in
qua autor movet unam qus^ionem incidentem (^) circa
praedictam materiam; et breviter dicit quod volens ha-
bere certitudinem de flde catholica, petivit a Vii^ilio si
aliquis unquam exiverat locum istum, sicut fldes (^) tenet
quod Christus resurgens descendit ad limbum, et inde
liberavit animas patrum. Dicit ergo : io cominciai, supple,
dicere, per voler esser certo cU queUa fede, che vince ogni
errore, idest (^), de flde catholica, qua; vincit (^) tot millia
hffiresum et tantam potentiam persecutorum , ut jam
dictum est supra capitulo II; dimmi, maestro mio, dmm,
signore, idest, o Virgili, qui es mihi magister (^) et do-
rainus, uscinne mai alcuno, idest, exivit ne unquam hinc
aUquis ex damnatis in isto limbo, o per suo merito, hoc
dicit quia suis meritis nuUus poterat esse liber a carcere
isto ("^), o per allrui, scilicet per Christum, che poi fosse
beato, idest qui aliquis postea salvaretur [^) et perveniret
ad veram (^) beatitudinem. Et subdit responsionem Vir-
gilii dicens : e quei, scilicet Virgilius, che 'ntese U mio par-
lar coperto, quia scilicet feceram petitionem occultam,
quia cooperte tetigeram ipsam, et tacite dixeram : vos,
magni philosophi et poetae, quid profecit volns ad salu-
lem vestra (^^) sapientia magna sine fide ? Certe nilifl^

f') S. doluit vel palluU. (*) £. incidenter.

(*) £. fldes catholica tenet, qood Christut dfltcendit ad limbum poat mortem
suam ante cjus resurrectionem, et inde. (^ E. idest fldei catbolic».

f^) £. e 11«, ▼ick. C) S. es meos magifter.

(') 11«, ipio. (*) S. idest qui potlMi salTtfetur.

(•) S. ad propriam. (*•) S. UU mlra.

CANTUS QUARTUS. 143

quia antiqui patres, qui simpiiciter et fideliter credide-
ruot, extracti suut C) de carcere isto, ubi vos estis per-
petuo (^) permaosuri. mspose, io era novo in qtieslo stato,
nam Yirgilius mortuus erat parum ante nativitatem
Ghristi {% quando ci vidi vemre un possenle, scilicet, Chri-
stum (^) omnipotentem, con segno di vicloria incoronato^
nunquam fuit(^) similis victoria isti, quia vicerat mor-
tem, quae omnes (^) vincit, et triumphaverat de diaboio
principe mundi. — Trasseci. Hic Virgilius ostendit qualiter
iste duK triumpbans fregit carcerem Inferni, et liberavit
suos captivos, inter quos principaliter Addam, qui fuerat
primacajusa huius exilii, et filium eius. Unde dicit: d'Abel
suo figUo. Sed quare non ita traxit umbram Gaim ? quia
non erat hic, imo erat in centro Inferni C)^ ut patet ul-
timo capitulo Inferni. Nam Christus non spoliavit nisi
superficiem Inferni, ubi erant animae justorum, qui bene
et virtuose vixerant, aut penitentiam debitam fecerant
de peccalis. Et ab istis transit ad secundam etatem di-
cens : e quella di Noe, cuius tempore fuit diluvium pro-
pter peccata hominum; ideo tunc non salvabantur, nam
solum VIII animae de ista domo justa evaserunt in Arca
Noe. Et ab isto transit ad aUam etatem dicens : di Moise
legista e obediente. Vocat Moysem l^istam quia, sicut
scribitur libro Exodi, Deus tradidit leges Moysi, in quibus
continentur X praecepta Decalogi, quae ipse tradidit po-
pulo Hebraeorum {\ Et dicit, obediente, quia obedienter
fecit omnia praecepta Domini liberando populum Dei de
manibus Pharaonis, et ducendo ipsum per desertum
XL annis versus terram promissionis, sicut tangitur Pur-
gatorii capitulo XVIU et penultimo Paradisi. Deinde autor

(') 116, ftienint. (*) £. temper ■laaMiri.

(*) £. Redemptorls iKMtri pr»tkMisumi Domini Jesa Chrieli.

(*) E. ipfum Domiiiiun Jefnm Cbriftum.

<*) £. naoqiiam enim Iberat. (*) 116, oaiBla.

O 116, in cenlro InlM. NaM ChrltUM «lc. (*) lit,

144 COMENTUM INFERNl

revertitur ad aliam etatem superiorem, et sic vide quod
non servat certum ordinem. Et dicit Abraam patriarca.
Hic primus fidem unius Dei publice praedicavit, et pri-
mus circumcisionem fecit. Habuit filium ex uxore Sarra,
sciiicet Isaac(^), ex quo nati sunt Hebrei, et ex anciUa
Agar habuit Ismaelem, ex quo nati sunt Saraceni. Et
dicit: e David re. De isto saepe fit mentio in isto libro,
et maxime comendatur capitulo XX Paradisi. Et ultimo
nominat magnum patremfamilias (^) dicens : Israel, idest,
Jacob, et interpretatur videfis Deum, — col padre, scilicet,
Isaac, e coi suoi nati, idest, filiis. Fuerunt enim XII filii [^)
Jacob ex uxoribus et ancillis. Ad cuius rei cognitionem
est sciendum quod Jacob, ut fugeret furorem fratris Esau,
quem ipse fraudaverat benedictione et successione patris
sui Isaac (*), ivit in Syriam ad civitatem Karan (^) ad
(lomum Laban fratris matris suae Rebeccae, qui Laban i,^')
liabebat duas filias, unam maiorem, cui nomen erat Lya,
alteram minorem cui nomen erat Rachel. Sed Lya ha-
bebat oculos lipientes, Rachel vero decoram faciem, et
venuslum aspectum. Et ut breviter dicam, Jacob con-
venit cum Laban C) avunculo suo de custodiendo oves
eius per septennium pro habenda Rachele minore, quam
valde amabat. Servivit ergo VII annis, qui visi sunt sibi
pauci dies prae (^) magnitudine amoris. Adveniente autem
tempore nuptiarum, Laban(^ fraudulenter supposuit (^ °)
flliam maiorem Lyam, qua cognita Jacob conquestus est
socero de fraude, quam sibi fecerat. lUe autem se excu-
savit quod non erat consuetudo in illo loco ut filiae mi-

'} £. Isaac, ex quo nati sunt Saraceni; et David regcm. l>e isto.
■*) £. patremramili». (') 116, filii. Ad cuius etc.

[^) 116, Isaac, do consilio matris suip Rebecc», ct mandato patris sui, iril.
(») 116. Haran. (•) £. Labanus.

C) £. Labano. (•) S. pro.

(*) £. Labanui.
(**) S. supposuit Ljam. — £. posuit L^am Gliaro suam roaiorem in lecto, qua.

CANTLS QLARTLS. 14o

iiorcs prius nuptui traderentur. Deinde dedit sibi Rachel
amatam cum pacto quod serviret sibi per aliud septen-
nium. Jacob ergo, habita Rachel, praetulit amorem se-
cundse priori. Sed Dominus videns quod Jacob despiciebat
Lyam, fecit eam foecundam prole, Rachel 0 vero steri-
lem. Lya ergo peperit VI fllioSj quorum primus dictus
est Ruben, secundus Symeon, tertius Levi, quartus Judas,
quintus Isachar, sextus Zabuion. Rachel habuit tantum
duos fllios, primum Joseph, secundum Beniamin, in cuius
l>artu mortua est. Ideo bene dicit Augustinus: Rachef
pulcrior, sed Lya fecundior. Jacob etiam genuit duos fiHos
ex Bala ancilla Rachelis, scilicet Dan et Nepthalim, et
alios duos o\ Celpha ancilla Lyae, scilicet Gad et Asser.
Ex istis autem XII flliis natee sunt XII tribus Israel, qua*
l>ostea excreverunt (^) in tantam multitudinem in Egipto,
quod sexcenta milia hominum exiverunt cum Moyse tem-
pore Pharaonis. Et hoc est cur autor fecit (^) mentionem
expressam de natis Israel, et nominat specialiter unam
ex uxoribus eius amabiliorem, scilicet Rachel. Unde di-
cit: e con Rachel, per cui lanlo fee ; quia scilicet per
XIV annos servivit Laban socero suo in pascendis gre-
o^ibus. Stetit tamen per XX annos apud eum, et Laban
sepe deceptorie mutavit sibi pacta. Tandem reversus est
domum fratris (^) sui factus dives, cum uxoribus, ancillis,
armentis, gregibus, et prosperatus est ambulans in viis (')
Domini, ut alibi sepe dicetur. Et hic nota, lector, quod
haec habentur ex libro Genesis; et quia quotidie (') p^blice
praedicantur, et nota sunt, ideo levius pertranseo, quia
aiia multa minus nota restant dicenda in isto capitulo.
— Et altri. Hic Virgilius concludit generaliter Christum
fecisse idem de multis aliis, quos omittit^ quia nimis lon-

(*) E. Racbelem. (■) B. exereTerant.

(•) 116, ficit. (•) iie, patrit tui. ft ilt» te ▼!••

(*) S. qnotldie pradicaDtar. — E. qnotidie palcre prsAeintar.

I. 10

146 COMENTUM INFJSRNl

guHi et inuUle 0 esset narrare. Dicit ergo : et altri malli,
supple, extraiit^ e feceh beaU, quia fecit eos concives
regni sul £t ooDcludeas ia ista materia addit uuum no-
tabile, dieeas : e w* cke sappi cke spiriH umam rum eran
salvaU dmanzi ad essi, idest, autequam isti traherentur (^)
de limbo, ut pateL Et nota quod autor in tota(^) ista
tertia parte loquitur (^) de Inferno essentiali theologice,
non poetice.

Non lasdamm. Ista est quarta pars generalis, in qua
autor describit locum ittustrium virorum. Et primo fiicit
continuatioQem ad sequentia dicens, quod non retardabat
iter propter sermonem Virgilii. Unde dicit : non lasciavam
f andar percK ei dicesse, quasi dicat : ista sunt ita notoria,
quod autor narrabat ipsa in transitu, quia non erat opus
quiete ad cogoitionem eorum. Ideo dicut quod non ces-
sabaot a via, quamvis Virgilius continuo loqueretur;
ma passavam la selva luUavia, sine remoratione. Et ex-
ponit quomodo capiat (^) istud vocabulum setva quia me-
thapboricey sicut expositum est in principio istius quarti {%
Unde repetit (^) : fo selva, dico, de U spirti spessi, qua«
dicat, bsBC est sylva multorum bominum, non arborum.
Nm era. Hic autor fingit se reperire locum (^) lumi-
nosum in dicta silva cum igne fulgenti. Ad cuius rei
ioteUigentiam est preootandumy quod iste ignis flgurat
ftilgorem gloriie et claritatem famse virorum iUustrinm,
per^^ quod autor 4at iateUigi quod in isto Inferno vi*
venlium isti Tiri dari et famosi gaudent prtvilegio, quia
inter aiios supereminent, celebrantur, laudantur, hmio-
raotiir, et sunt quodammodo sioe crudatu penarum.

:') £. inotile, ^ntva ad malaiittn pratenlefli, «nel.

^) C extraherentnr. f*) S. {n ista lertia parte.

(^) 116, loquitur simpliciter. (*) 116, capit.

(') 116, in principio priroi cafMnii, et in principio istiiH ^fuarti.

^) S. dicit fiepelens. (•} 116, locum in 4icta fyiva.

(•) E. per

CANTUS QUARim 147

quia C) sunt sine magnis viciis, ad qu» sequitur magna
pena etiam temporalis, sicut patebit in processu, in sin-
gulis generibus viciorum, neque agitantur casibus for-
tunae, sicut vulgus, quia virtute et prudentia sua omnia
moderantur. Ad literam ergo dicit autor : Non era bmga
ancor la nastra via di qua dal sono, idest non multum
iyeramus post introitum primi circuli, ubi terribilis sonus
lamentorum excitavit autorem dormientem, ut patuit in
principio capituli: vel secundum aliam literam: di qna
(ial sonno, idest postquam excitatus sum ab ilk) somno;
est tamen idem sensus; quand io vidi un foco, cbe trinceay
hemisperio di lenebre, idest superabat et fugabat tenebras
Inferni in parte illa; nam Infemus ponitur ab autore
esse(^) a centro terrae supra, ita quod est sub nostro
hemisperio superiori, quod autor vocat hemiq[)erium (^
raedietatis coeli, unde dicitur ab hemi, quod est dimidiim,
et sphcera (^). Unde hemisperium superius appeUator
illa medietas celi, qu» est supra terram : ita hemispe-
rium inferius illa medietas celi^ quae est infra terram ;
nam semper sex signa sunt supra terram, et sex inflra,
de quibus hemisperiis sepissime fit mmtio in isto libro.
Ergo bene fingit autor quod ignis vinc^t hemisperiaHi
superius, quod est hemisperium tmebrarum, quia gloria
istorum claret per totum, et vincit tenebras ignorantifi^
et viciorum aliorum. — Di lungi. Hic autor, descripto k>co
luminoso, describit habitatores gloriosos ipshis lod; et
primo dicit in generali quod cognovit a longe prserog»-
tivam honoris, qua gaudent isti. Dicit ergo: Di hmgi
n' eravamo ancora unpoco, sdlicet, ab illo igne, ma mm

(*) B. fsla ftieiiiDt fine magnif TiUit, Don adn^itor «ot mtfiM.

(*) E. etw io ceatro lem Mpeiioiit» iti^ fob Mftfo.

(*) S. bemisperiaro tenebrarum, qaio glofit dob dffOC per lotani et Tincit
teoebref ifoorMitls et aUom TltJornD. IN liM^ee.-- B. e f It^ iMniqierium
tenebranim. Eft «oteai bemlfpbmium medletii^

{*) Gr. 4^0f«'^Mv.

148 COMENTUM INFERNl

si, idest, sed non in tantum, ch'io non discemesse in parle,
idest, pro parte, non in totum(^); erat adhuc parum a
longe, ita quod (^) non poterat comprehendere omnia ad
plenum : vel dic subtilius, m parte, idest in secessu, sepa-
ratim, seorsum, quasi dicat in disparte; — ch'orrevol getUe,
idest, quod honorabile genus hominum, possedea quel
loco. £t sic (^) nota quod per hoc autor innuit tacite quod
virtus et scientia reddit hominem honorabilem vel ama-
bilem a longe etiam apud illos, qui non noverunt ipsum (^).
— O tu. Hic autor petit a Virgilio qui sunt isti et (^) quia
sic honorati, dicens: o tu, scilicet, Yirgili, ch'onori e
scienzia et arte. Ars et scientia, large loquendo idem sunt :
potest tamen exponi (^) scienzia, sciiicet liberalem : et
arte, scilicet poeticam, qua; C) non comprehenditur inter
liberales ratione excellentiae suae, ut dictum est in prin-
cipio libri. Nec dicas, (wte{^)y scilicet rhetoricam, sicut qui-
dam ignoranter (^) dixerunt, tum quia rhetorica nume-
ratur inter liberales, tum quia non excellit ita quod sub
nomine artis debeat intelligi de rhetorica per exceUen-
tiam. Questi chi son cK hanno cotanta orranza, idest,
honorabilitatem, quia scilicet sunt ita separati ab aliis in
ioco tam luminoso. Unde dicit : che, idest, quae honoratio,
H diparte dal modo de gK altri, quia scihcet non sunt
in lenebra sicut ceteri. — Equelli. Hic autor ponit respon-
sionem Yirgilii dicens: e queUi a me, supple, Virgilius
respondit, P onrata nominanza, idest honorata fama, che
sona di lor su nella tua vita, idest, quse resonat(^^) de
eis in mundo viventium, aquista grazia nel ciel che si gli
avanza, idest, quae facit eos ita exceUere(^^) post mor-

C) 116 e S. in tolum qaia erat. (*) E. itaque non poteral.

(*) E. Et sic notandoin per hoc qood aator. (*) 116, eum.

(') 116 e £. et quare aint honorali.

(*) £. ezponere scientiam, •dlicet liberam, et artem^ scilicet poeticam.

C) 116, qu« comprehenditur. (*) E. artem.

(•) E. ignorantes, tum qoia. (*«) S. sonat. (") E. extollere.

GANTLS QLARTUS. 149

tem. Et bene dicit, qaia C) isti habent mercedem suam,
quia potissime fecerunt opera scientiae et virtutis propter
famam et gloriam, et illam bene habent, ut patet de ipso
Virgilio, et aliis nominandis hic. — Inta$Uo. Hic autor vo-
lens nominare praecipuos (^) poetas, fingit unam vocem
venientem ab illis dicere quod honorent Virgilium re-
deuntem. Unde dicit : inUmto, idest, interim, voce fuo per
me udita, quae erat vox alicuius poetfle, qui(^) dicebat
lumorate f aUissimo poeta, scilicet, Virgilium aitissimum
poetarum latinorum, f on^a sua toma, scilicet ad nos,
cK era dipartUa, scilicet^ quae recesserat a loco isto, et
iverat ad succursum Dantis ad preces Beatricis, ut scri-
ptum est(^) U capitulo. Et hic nota quod autor bene
fingit quod alii poetae honoraverunt Virgilium, quia debe-
bant sibi honorem et laudem tamquam eximio poetae (^),
a quo multa acceperunt poetae Latini. Unde Ovidius dicit
in commendationem eius : Omnia divino cantamt canmw
vates. Et Horatius libro Odarum vocat Virgilium dimi-
dium anima^ suae. Ideo vox praedicta potuit esse Ovidii
vel Horatii. Lucanus etiam plurima accepit a Virgilio,
ut patet intelligenti. — Poi. Hic autor describit quatuor
poetas principales, dicens : vidi quattro grandombre, idesit
animas quatuor magnorum poetarum; et loquitur de
magnitudine intensiva (% non de extensiva, scilicet de
magnitudine virtutis et scientise, non de corporali, venir
a noi, quia veniebant obviam Virgilio, sicut praeceperat
vox illa, poi che la voce, quae primo locuta fuerat, flio
ristiUa e queta. Et tangit aspectum ipsorum dicens : avean
sembianza (^) nS trista ne lieta. Hoc potest intelligi dupli-
citer : uno modo, quod non habebant spem neque penam :

(*) E. quod Don isti habent. (') E. pnecipuot poetaram.

(^ 116 e E. qu». (*) S. dictum est — E. prMeriptum eit.

(*) B. poel» latiDi uostri. Orldfus dicit

(^ 116 e 8. InteiisiTa, idest de magniludine ▼irtatk et scientia etc.

(^ tt% $m\imaa idM, appareotia, ni trisia etc.

fSe GOMENTUll INFEENl

vet tangit habitum sapieotis, qui teaet medium virtutis
in omnibus. Videtur ergo dicere, quod erant viri anto-
rizabiles, graves, et maturi. — Lo buon. Hic(^) describit

^primum poetam principalem, scilicet Homerum, quem
describit a praeeminentia honoris et ab habitu. Ad cuius
intelligentiam est praenotandum (^ quod Homerus fuit
poeta grsecus excelientissimus, quem sepe Aristoteles al-
legat in suis dictis, praecipue in moralibus, et dus dicta
et sententias s^ ponit. Hic quidem Homerus fuit cecus,
licet non a natura, sed omnia vidisse et novisse videtnr,
imo effecit ut nos videremus quae ipse non viderat Nam
eius ingenii picturam videmus non poesim ; omnia enim
r^rsesentavit nobis velut in Mappa mundi, sicut pulcre
ostendit Tullius V de Tusculanis quaestionibus versus

^nem (^). Dicit ergo : lo buon maestro, scilicet Virgilius,
commcid a dire, scilicet mihi Danti, mira colui, idest cum
admiratione respice, con queUa spada in mano. Et hic:
nota quod aliqui dicunt quod autor dat signanter Homero
insignium ensis, quia alte descripsit gesta armorum ; licet
enim Virgilius, Lucanus, Statius, descripserint gesta ar-
morum, hic tamen excellenter. Vei per ensem denotat
acumen et subtititatem ingenii, qua (^) rimatus est omnia,
imo aperuit viam ad Infernum prius ceteris. Che vien
dinanzi a i tre si come sire, idest, tamquam dominus et
magister, quia omnes poetae latini acceperunt ab Homero,
et Virgilius principaliter. — Quegh ee Omero poeta soprano.
Ad quod notandum quod autor eleganter fingit Virgilium
facere istam commendationem de Homero, quem sum-
mq)ere studuit imitari in omni opere (^) eius. Homeras
namque fecit duo opera principalia, quorum primum

(*/ S. Hic autor. (') S. sciendani.

(*) 116, versus finem; et ftiit Tulliui bonos tetlis hoias, qni Homerom trans-
tulit de gnaoo in latinum. Dicit ergo etc.

(^ E. qaia. (*} S. genere eiof.

I

C4NTU8 QUJlRTUS. 161

vocavit YUadam, in quo describit C) bella Trojana et gesta
Achillis, quem super omnes nititur commendare in stre-
nuitate armorum ; et est istud opus magnum distinctum
in XXIV libros. SecuiMium opus intitulavit Odisseam, in
quo tractat de peregrinatione Ulyxis, et intendit ipsum
commendare super omnes a virtute prudentiae; et est
istud opus similiter magnum et distinctum in XXIV libros.
Et in ista Odissea Virgilius imitatus est ipsum Homerum
in primis VI libris suae Eneydos. Sicut enim Homerus
describit peregrinationem Ulyxis, qui erravit X annis per
mundum, ita Virgilius peregrinationem Eneae, qui er-
ravit VU annis. Et sicut Homerus describit Infernum
XI Odisseae, ita Virgilius in VI Eneydos. Quantum autem
ad Iliadam Virgilius imitatus est Homerum in aliis VI libris
Eneydos, in quibus describit (^) beUa Enese, sicut Homerus
bdla Achillis. Ergo bene Virgilius praefert Homerum ce-
teris. Non (^ tamen credas, lector, Virgilium ex hoc de*-
bere minus laudari^ imo uterque est dignus venerari.
Nam s&pe Virgilius in multis excedit Homerum, et mi-
rabiliter addii^ minuit, et immutat; et inter alia videtur
Virgilius commendandus, quod summe amat brevitatem,
(Homwus autem prolixitatem) Haec pro nunc dicta sint de
Ifomero, de quo alia dicentur Purgatorii capitulo XXH. —
U altr' ee. Hic Virgilius nominat secuiMium poetam, quem
juste pratfert aiiis poetis Latinis, Horatium sdlicet, quia
Horatius tradidit artem poeticam, et fuit magister ipsius
Virgilii et Ovidii, maximus (^) moralis. Fuit autem Hora-
tius poeta italicus de Venusia civitate ApuliaD, corpore
panruS) sermone brevis : unde Augustus, cuius tempore
floruit^ erat solitus dicere quod non faciebat maiores
epistolas quam ipse esset : et descripsit satiram, idest ma-

(*) S. detcriptit. (') 116, descriptit

(^116, Iloa tameo ex boc credit, lector, Virgilioiii debere minat.

(«) E. maiiBi moralit.

15*2 COMENTUM INFERNl

teriam reprehensoriam. Unde dicit : f allro ee Orazfo mh
tirOy qui sint poetee satiri dictum est primo capitulo, che
viefie, idest qui secundus sequitur post Homerum, et venit
obviam nobis. Deinde nominat tertium poetam, scilicet
Ovidium, dicens : Ovidio ee il terzo. Hic Ovidius fuit ita-
licus de Sulmone civitate Apuliae. Fuit vir mirabiliter
amorosus et graciosus, fuit (^) magnae scientia; et fadlis
eloquentiee, scripsit multa suaviter et jocunde, sed venit
in indignationem (^) Augusti, qui (^) relegavil ipsum in
Sythiam, ubi fere omnia pulcra opera conscripsit (*). Fe-
cerat tamen Romae suum majorem, qui dicitur Metha^-
morphoseos, in quo mirabiliter contexuit fere omnes fa-
bulas vel fictiones, quee tamen pro majori parte, fuerant
apud Greecos per multa secula ante, quarum multae in-
seruntur ab autore in (^) isto poemate, ut patebit in
discursu ; et finaliter mortuus est in illo exilio. Et nota,
quod autor ponit hic Ovidium ratione ingenii, non vitae {%
qui fecit illud votum infame et foedum : DU facerent
omnes actu moreremur in Ulo; laudavit enim (^) eam mor-
tem, tamquam felicem, in eo, in quo maxime vita est
turpis et brutalis. Ultimo nominat quartum (^) poetam.
dicens: e TuUimjo ee Lucano. Hic Lucanus fuit natione
Hispanus, nepos Senecae moralis, qui mortuus esl eodem
genere mortis, eodem tempore, eadem de causa cum
Seneca, quia deprehensi sunt in coniuratione Pisoniana,
sicut patet apud Cornelium Tacitum. Hic Lucanus cla-
ruit Romae tempore sevissimi Neronis, qui ponitur ulti-
mus, vel quia fuit post praedictos tempore, vel quia fuit
magis excellens historicus et orator quam poeta, unde

(*} S. Mi etiam. O S. dedignaUonem.

f*) £. qui 4)b hoc relegayit ipsam in Ciciliam.

(*) 116, conscripsit, et spedaliter tnum maiorem etc. — E. opera conipomiit
et scripsit. (') S. jn libro primo, nt patebH.

(*) 116, rite: Aiit enim Inbricus, lasdims, qal fedt illad TOtam.
(^) 8. eoim mortem. (*) S. qoartam et altUnom.

CANTUS QUARTUS. 153

non fuit laureatus, quia videtur descripsisse C) historiam
yeram, seilicet bellura civile inter Cesarem et Pom-
peium; unde Isidorus, qui et ipse Hispanus fuit, dicit
quod Lucanus non est numerandus inter poetas, sed po-
tius inter historicos. Tamen de rei veritate Lucanus multa
finxit et poetice scripsit, unde ipse saepe vocat se poe-
tam (^ ; ideo bene autor adnumeravit (^) ipsum inter
poetas. Et nota hic, lector, quod aliqui conantur (^) subti-
lius exponere istam fictionem, et dicunt quod per istos
quatuor poetas principales autor dat intelligi quatuor
virtutes cardinales, scilicet per Homerum justitiam, ideo
dat sibi ensem (^) signum justiciae : per Horatium pru-
dentiam, qui moralissimus docet omnem virtutem mora-
lem quarum prudentia est principalis ductrix et regula-
trix : per Ovidiura temperantiam, qui tradit arlem amandi
et remedium araoris : per Lucanum fortitudinem, qui (^)
describit gesta fortium virorum. Verumtamen, licet ista
expositio videatur pulcra, tamen judicio meo nihil facit
ad propositum, nec est de intentione autoris, quoniam
autor in isto libro Inferni intendit ^) solum cognitionem
viciorum, non virtutum; sed in Purgatorio intendit cx>-
gnitionem et aquisitionem virtutum. Unde in principio
Puiigatorii fingit se primo videre istas quatuor in figura
stellarum; et circa finem Purgatorii fingit se recipi et
investiri ab istis quatuor dominabus; scilicet virtutibus
moralibus. Dico ergo quod autor introducit istos qua-
taor tamquam excellentiores poetas, qui fecerunt sibi
yiam ad poetandum post ipsum Virgilium ; praecipue illi
tres poetse latini, quia Homerum non novit ipse nisi me-
diante Virgilio, nam Virgilius imitatur Homerum, ut jam

(*) S. dascribere. {*} 116 c £. unde ipse Tocat se pootam.

(*) 116 e E. •doumerat. — S. namerat. (S 1 16, conaotur hic.

(*) S. entein in manu insignum. (*) £. fortitudinem, cum describal.
O 8. intoDdit tantam.

154 CX)M£NTl)M INFEENl

•

plene patuit supra(^), et accepit(*) Daotes tres insignes
poetas latinos in triplici stilo, Horatium in satira, Oyi-
dium in comedia, Lucanum in tragedia. — Perd. Hic Yir-
gilius assignat causam quia (^) praedicti poetae ita hono-
raverunt eum, scilicet propter nomen poeticum. Unde
dicit : et isti poetee fannomi onore, e di ci6 faafino bene,
idest, et merito hoc faciunt^ pero che ciascun si conven
ineco, idest concordat, nel nome, scilicet, poetae, che sano
la voce sola, idest illa vox sola unius poetae, qu» supe-
rius dixit : onorate V aldssimo poeta. Et in hoc autor ta-
cite innuit quod professores poeticae (*) maxime inter se
colunt, diligunt et venerantur ; nec comuniter habent inter
se istas emulationes, dissensiones et hostiiitates, quas
habent professores aliarum scientiarum ; unde poeta ho-
norat poetam, sicut flgulus flgulum, ut dicit Philosophus.
Cosi. Hic autor concludit preeeminentiam istorum(^) di-
cens: cosl vid'io adunar la hella scola, idest, collegium
dictorum poetarum, di quei signor de rallissimo canto.
Sed istud videtur expresse falsum (^) quia licet Homerus,
Virgilius, et Lucanus scripserint in alto stilo, scilicet
tragedia, tamen Horatius scripsit in mediocri stilo, puta
satira, et Ovidius in basso, scilicet comedia. Dicendum
breviter quod unusquisque istorum in genere suo alios
superavit; ita quod Horatius superat C) alios satiros, Ovi-
dius alios comicos etc. Ideo bene ostendit eorum altitu-
dinem per comparationem nobilem et propriam dicens :
che sopra gli aitri come aquila vola. Sicut enim aquila
volat altius, et videt acutius inter aves, ita isti ascende-
runt altius, et viderunt subtilius inter poetas. £t sic vide
quod ista litera conflrmat expositionem quam feci, sd-

(*) S. ut supra dictum ett C) 116, accipit.

(') S. e £. qoare. (^ S. e £. poetri».

(') 116, ipsorum poetaniro. (*) S. videtur manifeste etse fakwn.

C) 116, toperaTil.

CANTUS QUARTU8. 155

licet, quod autor ideo iotroduxit istos, quia C) aDtecel-
lunt alios. — Da ch'Mer. Hic autor ostendit quomodo dicti
poetae habuerint (^) se erga eum, dicens : et illi poetae
volsersi a me con salulevol cenno, idest salutaverunt me
cum conniventia (^) oculorum, inclinando mihi, da cKebber
ragionato alquanlo insieme, idest, post aliqualem colla-
tionem habitam inter se. Et dicit : e 7 mto maestro sor--
rise di lanto, quia scilicet placuit sibi quod honorarent
Dantem (^), qui tanto studio conabatur imitari ipsum Vir-
gilium. Et hic nota quod autor bene 6ngit quod isti
poetae primo honoraverunt Virgilium, deinde Dantem, ad
denotandum quod isti erant duo poetae eximii, illc anti-
quus, iste modernus, ille in stilo literali, hic in vulgari. —
E pik Hic autor addit alium honorem maiorem salu-
tatione, quia scilicet receperunt (^) in consortium ipsorum.
Unde dicit : e piii (t onor ancor assai mi fenno, et ecce
({uem, ch' esser mi fenno de la loro scMera, idest socie-
tate ordinata et armata stilis suis, quibus dimicabant. Et
dicit : s\ ch' io fiu sesto tra cotanlo senno. Sed hic est dili-
genter advertendum quod multi ad expositionem istius
Ijterae dixerunt, quod Sextus fuit quidam fatuus floren-
tinus, et quod autor vult dicere quod ipse fuit quidam
fatuus respective inter istos (^) sapientes ; unde dicunt
quod autor non numerasset se inter praedictos. Sed sic C^
dicentes sunt vere fatui in hoc; non enim considerant
quod autor praesumpsit imponere silentium duobus ipso-
rum, scilicet Ovidio et Lucano, ut patet infra capitulo XX
ubi dicil : taccia Lucano, taccia Ovidio. Et si dicis quo-
modo autor se laudavit, dico quod hoc est iicitum sepe
honesta de causa ; sciebal enim Virgilius quod inconve-

0 116, qai anlecellQol. (*) 116 e E. hibiieniot. :*) B. rementU.
'*) S. qood tMO bonoraTenint eom Dantem qui etr.
") S. a E. recepemnt efuo io. (*) 9. inter tof.

[') 116, 9td boe dlcaalei.

156' COMENTUM INFERNI

niens est laus, quam quis praedicat de se ipso, et tamen
inducit Eneam se laudantem et dicentem : sum pius
Eneas etc. quia erat exul, profugus, et ignotus. Ita autor
hic se honeste comendat, ut ostendat se merito potuis-
se C) tantum opus ; nam si vocasset se insanum, ut isti
insani dicere volunt, tunc abrogasset fidem operi suo ; et
hoc erat dicere: nescio quid scripserim et dixerim. Et
nonne omnes poetae se laudaverunt ? Quotiens Yirgilius
so comendat (^) in Buccolicis, Georgicis, et Eneidis {\ ubi
dicit : Fortunati ambo. Horatius dicit : Libera per papu-
lum posui vestigia princeps. Oyidius in fine de Transfor-
inatis (*) : Jamque opus exegi. Lucanus : Quantum Smir-
fujei elc. Quid Lucretius poeta? Discurre per lotum librum
Boetii (^), et videbis si vir ille, non modo sapiens, sed
sanctus, se ubique commendat. Praeterea nonne autor
noster alibi sepe se comendat (^) expressius et clarius in
niullis iocis, et firmiter pra^mittit {^) sibi famam, ut po-
test patere inquirenti? Sed supponatur (^) quod autor
noluerit nec debuerit se laudare, adhuc stat litera autoris
in proprio (^) sensu, quia si fuisset asinus, tamen erat C^
sextus inter illos ; unde clarius se exponit infra in C^) fine
istius capituli, ubi dicit: la sesta compagnia in dm si
scema. Ergo bene patet quod autor vult dicere se fuisse
sextum in numero illorum ; et bene et juste potuit collo-
c^ri inter eos, tamquam socius Virgilii. — Cosl Hic autor
ostendit quomodo cum dictis poetis ipse pervenerit (^*) ad
hospicium sapientiae. Unde dicit : cost andamo infino aUa
lumef^a, idest ad locum luminosum et clarum, de quo
dictum est supra. Et dicit : parlando cose che 7 tacer Se

'') 116, composuisse. ■*) £. commendabat.

(') S. iEneida. (V S. e E. de transformationibus.

(') 116, Boctii de consolatUme. (*) £. commendat eipresaiiis et cUriu».

C) 116, S. e E. promittit. (*) 116» praaapponatur.

*) £. jn primo sensu. ('*) 116, fuit aextns inter alfoa.

C) 11«, in prindpio. (**) E. perTeniL

CANTUS QUARTUS. 157

bello. £t hic nota quod multi circa istam literam multa
somniare videntur^ non minus vane quam in litera pre-
cedente. Sed inter alios aliqui videntur subtiiius coniectu-
rare sensum istius iiterae; dicunt enim quod autor, con-
ferendo cum istis poetis^ dicebat cum admiratione vel
querela : o Deus^ quare isti^ qui luxerunt tanta sapientia
et virtute, sunt damnati ? Sed ista non est vera intentio
literae, quia superius in isto capitulo jam doluit de hoc,
ubi dixit : Gran duol mi prese al cor quando lo 'nlesi.
Ideo dico breviter quod autor non vult aliud dicere, nisi
quod illud quod erat pulcrum loqui et disputare inter
philosophos et poetas paganos, est pulcrum tacere inter
christianos C) ; et ecce exemplum clarum, quod sepe ac-
cidit de facto. Aliqui magni philosophi et magistri artium
vadunt ad aliquem excellentem et famosum doctorem
theologiae (^), et privatim in camera sua vel in studio suo
conferunt et tractant de rebus naturalibus cum rationi-
bus et demonstrationibus naturalibus, sicut de origine
animae^ de productione mundi^ de felicitate humana, de
eternitate motus, et multis talibus. Collatione flnita, ille
idem doctor ascendit pulpitum {\ et publice pra^icat
ad populum. Quis dubitat quod pulcrum est hic tacere,
ea, quae erat pulcrum loqui cum illis valentibus viris (^) ?
Ita ad propositum vult dicere Dantes: illud quod erat
honestum et licitum dicere inter illos poetas paganos,
esset(^) inhonestam et inutile narrare nunc, christianis
potissime, quia autor est christianus, et opus suum scribit
ad doctrinam et informationem christianorum salutarem.
Ideo bene dicit : che 7 tacere ee hello, quia tractant fa-
brilia fabri ; nam de una et eadem re aliud sentiunt phi-
losophi^ aliud poetae, aliud astrologi, aliud theologi. Et

(*) S. pOetas chrisUanos. (') 116, sacrae thcologias.

(*) lli^ pergulum el publice. (*) S. cum illis magnis philosophis.

(") S. eet iuhoneslum. — E. esse inhonestnm.

158 GOMENTUM INFERm

dicit a simili : d com' era 7 parlar C) cold dotf era, idert
ibiy ubi eram ego Dantes inter praedictos poetas ; quafli
dicat conclusive, non intendo hic loqui de talibus. Fe-
nimo. Hic autor ostendit quomodo intrayerint (^) taber-
naculum sapientiae, dicens : Venimmo a pie dtun nobik
casldlo. Istud castellum figurat phiiosophiam, sive sapidn^
tiam f^\ sub figura castelli ; nam sapientia ad modum
munitissimae arcis tuetur hominem contra incommoda
naturae, adversa fortunae, vicia, et ignorantiam^ cum qui-
bus habet continuo acerrimum bellum. Et dicit notanter^
nobHe, quia est inexpugnabilis, incorruptibilis ipsa sa-
pientia, imo nobilitat rusticum, felicitat miserum^ et de
luto fiBecis erigit pauperem. £t ecce munimina istius
castelli, quia, seUe volte cerchiaio ^ alte mura ; nam ista
arx erat circumcincta (^) septem altis muris^ per quos
intellige VII liberales artes, quae ancilte et custodes phi-
losophiae^ omnes sunt necessariae poetae : unde Martianus
Capella in signum huius de omnibus septem poetice per-
tractavit. Et dicit, aUe, quia omnes scientiae sunt pro-
fundae. Et dicit^'^), difeso intomo (fun bel fiumicetto. Et
hic nota quod aliqui sic exponunt literam istam, scUiee^
quod per istum fluviokim (^) autor figurat afiectionem
discendi; sed mihi potius videtur quod per fluviolum
figuret vanitatem mundi, quam bene repraBsentat per
fluviolum pulcrum, quia fluit et transit cito et irrevo-
cabiliter velut aqua ; et licet videatur pulcra^ est tameii
et parva et brevis. Et ista vere defen(ht castellum^ qoia
hostes sapientiae, scilicet ignorantes et viciosi jam

(') 116, '/ parlar, idest, sacul eral palcram ioqoi, eold dov'era, idett, uM
eram elc.

(') 116, intraTerat ~ E. inlrarunl Ubemacula.

(') 116, sapientiam in genere tuo; unde nota quod autor nobis reprcaentat
sapientiam sub figura castelli etc.

(*) £. incincU. (>) 116, aubdit.

(*) E. fluriolum flguret Tanltaleoi mwidi «lc.

CANTUS QUABTU& 169

evertissent et ipsani sapieatiam et ipso» sapientes, nisi
TMilas et voluptas mundi detineret eos occupatos, quia
Qon sentiunt ddeetationem nisi sensibiUum (^). Unde mater
Neronis retraxit eiam a studio philosophi»^ dicens quod
erai oontraria imperanti, ut didt Saetonius. Ergo bene
qui sequuntur vana non possunt intrare castellum sa-
pienti^e. Et explicat autor suum introitum (*) dicens:
intrai cm quesH sam per sette porte, idest, per princi-
(Na Vn scieQtiaraaL Sed contra videtur quod autor de-
buerit potius intrasse (^) domum philosophi» cum Aristo-
tele, Socrate et Platone, qui fuerunt principales magistri
ipslus sapieotiffi (^), ut dicetur paulo post. Ad hoc dicendum
quod autor comnderat hic philosophiam et artes stricte,
prout sunt neoessari» et accomodse {^) po^ ; est enim
poetria qiisedam philosoi^ velata. Unde nota quod
verus poeta d^t scire omnes scientias, non quidem
plene, sed saltem tarminos omnium scientiarum. Unde
merito Aristoteles, et Horatius in sua poetria assimilat
poeticam (^) ^^mm; sicut enim non potest esse bonus
pictor qui mm noverit de omnibus reiws aliquid C\ ita
et poeta, qiii noft sdverit de onmibus scientiis {\ at
patet discurrendo ia toto poemate suo. Et subdit : Giu-
^maio in prato di fresca verdura. Et hic aliqui expo-
Mnt qood jatud pratum figurat hic praticam, et fluviolus
tbeoricam, sed boc fluhi non placet; imo diGO(^) quod
pnilum virens figunat yiredinem fiunae illustrium viro-
ram, cpiia iiiniliter Yirgilius YI Eneydos, et Ifomerus
XI Odysseae ingunt viros illustres stare in prato virenti.

(*) IIB, niil tensibilein. (*} S. introitam fapienti», dicens.

(*) IM, folrare. (*) S. philosopbiaD.

(*} B. aeoonodeta.

(*) 114 poetam pietorl. ^ S. e E. poetriHn pietnre.
(^ S. relwi sallem alii|pid.

(*) tta» S. e E. aciealiis aliquid. Unde antor noster tanqvam perfectus poela
aliqiild noTlt de omailHM icieoyis, at pat^.
(*) S. dlco ergo qiiod.

160

COMENTUM INFERNI

GenH tf eran. Ista est Y pars generalis, in qua autor
describit (^) existentes in prato, et primo viros strenuos
armorum, quos primo describit in generali ab habitu
ipsorum dicens : genH v' eran con occhi tardi e gravi, per
iioc innuit constantiam et flrmitatem virorum fortium,
di grande auloritd ne* lor sembianti, quia in eorum ap-
parentia erant autorizabiles, parlavan rado, quja sa-
piens (^) tardiloquus est. Et hic nota bene quod in mundo(^)
loquendi est quadruplex genus hominum ; quidam enim
sunt qui pauca sciunt et pauca loquuntur, et isti sunt
diligendi (*), quia videntur noscere {^) se, et velle discere.
Alii sunt, qui multa sciunt et multa loquuntur, et isti
sunt audiendi, quia ex abundantia cordis os loquitur.
Alii sunt, qui pauca sciunt et multa loquuntur, et isti
sunt expellendi, quia omnibus (^) sunt molesti. Alii sunt
e contra qui multa sciunt et pauca loquuntur, et isti
sunt laudandi, honorandi et comendandi, quia tales sunt
vere sapientes, et de talibus loquitur hic (^), et de nu-
mero talium fuit ipse Dantes. Ideo bene dicit : con vod soavi
quia moderate loquuntur. — Traemmoci. Hic autor ostendit
quomodo disposuerint (^) se ad videndum istos, dicens:
traemmoci cost da f un de' canU^ idest, seorsum in par-
tem (^), in loco aperto, luminoso et alto, ubi scilicet stant
viri illustres, quorum facies et gloria aperte, clare et
alte lucet, sl che veder si potean tutH quanH, scilicet, cum
oculo intellectuali, quasi dicat quod omnes erant bene
cognoscibiles, et nullus eorum erat, de quo non posset C^
dici et scribi multa laudabilia et memorabilia. Et subdit
quod in prato virenti ostensi fuerunt sibi viri magnanimi,
de quorum visione in se ipso autor gloriatur. Ad quod

(') £. describit gentes existcntes.
;') K. in modo.
(') 116, nosse se.
C) S. hic antor.
;*} E. in parle.

f*) E. sapiens tarde loquatus est.
(*) E. eligendi.
{*) E. in omnibns.
i*) 116, disposuenint.
'**) E. non poasenl.

CANTLS QUARTUS. 161

est notandum quod autor ideo hic immediate post poetas
nominat istos viros valentes, quia poetae habuerunt pro
materia describere facta fortium hominum et clarorum.
Unde dicit : li spiriti magni, idest animas magnanimorum,
nie for mostraH, supple, a poetis pra^ictis. Et verum
dicit, quia Yirgilius descripsit gesta Eneae, Lucanus gesta
Cesaris, et ita de aliis multis ; et ita magni, che m'esaJto
in me stesso del vederli. Erat enim ad gloriam et leti-
tiam autori C) in mente sua novisse gesta istorum pro-
borum virorum, et etiam, ut videmus quotidie, autor
gloriflcatur ab aliis descripsisse (^ talia, cold diriUo sopra 7
tjerde smalto (^). Et nota quod autor appellat herbam vi-
ridem smaltum methaphorice. Nec videatur tibi aliena
methaphora, sicut multis, quoniam herba est tota viridis,
tamen in pede est obtusior (*), desuper vero clarior. Ita
et in smalto ; unde aurifices (^) solent de industria inci-
dere inequaliter in argento, et dimittere quasdam tachas
ad istum flnem. — lo vidi. Hic autor incipit specialiter
nominare quosdam, et primo dicit se vidisse Electram.
Ad quod (®) nota, lector, quod non debes mirari si autor
prsemittit hanc unam feminam omnibus viris insignibus
hic nominandis, quia ipsa fuit radix nobilissimae plan-
tae C% scilicet trojani et romani (^) generis ; ideo autor,
volens commendare nobilitatem utriusque (^) gentis, incipit
ab ista tamquam ab antiquo principio nobilitatis. Fuit
enim Electra fllia Atlantis, mater Dardani, quem (^^ di-
citur concepisse ex Jove ; qui Dardanus fuit primus autor
Trojffi; fuit autem italicus de terra Coritho {^% qu® hodie,
ut aliqui volunt, dicitur, Cornetum. Corithum (^^ autem

'] 116, autoris. (*) 116, glori6caUir detcriptiate.
(*) 116, imaUa, idett in prato prMcripto. (*) £. obtciirior.

;*) £. artmoet. (^ S. Ad qood noo debet mirari.

C) E. proUs et plant». (*) E. romani taiigiiiiiit.

(*) £. otriiitqiie generit. (*•) E. qom didtiir.

(") 116 • 8. CorTiHho. (*•) 116, Coraititm. - B. CorinUiB.

I. 11

162 COMENTUM INFERNI

denominatum est a Coritho C) rege vetttstiaBimOy marito
dyk)t6e ESectrfie. Ex quo patet, quod fisdsum et friyokun
est quod quidam dicunt, sdUcet, quod Dardanus fuit de
civitate Fesularum, nam fuit de Coritho {\ ut scribit
Yirgilius et alii multi. Ideo bene dicit: io pidi EteUru
con moUi compagm, quia maxima (') multitudo descendit
ex ista nobili radice. Unde statim se declarans nomiaat
duos principes Trojanie gentis, dicens : tra i quai conobbi
EUor et Enea, Ifector fiUius Priami, vir fortissimus quidem
pr^lio, prudens consilio, pius animo, de quo dic^t
Priamus quod non yidebatur filius hominis, sed divinus,
ut dicit Philosophus. De Enea multa dicta sunt in primo
capitulOy et sepius dicetur in moltis locis et capituiis (^.
Hunc autor ponit parem Hectori, sicut Yirgilius fadt
etiam, quia fuit fortis et pius. Cesare. Describit autor
principem fisimosissimum (^) Romanae gentis, quem descri-
bit principalitw a duobus, a strenuitate annorum, et
ibrma corporis. Fuit enim Gesar strenuissimus armorum,
et in rebus belliciSy et gestis militaribus ceteros ante-
cessit Ut eoun scribit Plinius VH naturalis histortae, in
bellB Csesaris undecies (^) centam triginta duo miha
hostium(^) cssa narrantur. Quantum aufem iiominum
interfiecerit bdk> civili^ noluit quod notaretur. Quinqua-
ginta duabus ricibus ia beUo ordinato pugoaTit, in omni-
bus semper victor, ut dicit (^) SueUmius^ prster qaam
in paucis. Huius miranda gesta descrqpserant inustres
autoresy iulius €els«ay Titus LiviuSy SuetomiSy et alii
multi) quae autor hreTiter perstringit PanMifii Gi|Htulo VL
Ergo vide quare posuit (^) Gesarem sohim «rmatum. Ueo
bene dicit : Cesare armalo (*% quasi dicat, quod iste sibi

{') E. a Corinta (*) lll^ ChoiinUi. (*) 116, BUfM^ ■Mrilitid».

(') £. et capUulis. Ceum. Ditcrtbit. (*) £. fiiitiiniiii— i

(* S. decles. ^) S. haoiMW c«Ma.

(*} S. vult SuelMMuv (•) SL fuaUlar jfmmu

('*} 114, mrmata omgU 9cM $rifagni, in oculis cniak.

CANTUS QUARTU& 163

vindicat omne jus armorum. Et dicit : ccn gh occ/d ffrif"
fagm, in oculis enim maxime consistit pulcrituda Ad
quod notandum quod, sicut scribit Suetonius primo de
Xn Gesaribus, Gesar fuit excebffi staturae, coloris can-
didi, habens membra rotunda, cum ore parum pleno,
oculis nigris, vigorosis, capite calvo, sanitate prospera;
multum gessit curam cultus corporis suL Ideo bene
dicit: con gli occki grifagm, idest, ad modum acdpitris
grifagnL — Vidi CamiUa. Hic nominat mulierem nobilem
mirabilem (^), de qua jam multa scripsi (*) primo capi-
tulo. Fuit enim virgo strenua, quae, ut scribit Virgilius
VI Eneidos (^), fuit de gente Volscorum, de civitate Pri-
verno. Inter alios auxiliatores Tumi venit ad prelium
virgo beUatrix^ qu£ non assudecerat manus colo et ftiso,
lino et stuppie, sed armis, quae in velocitate vincebat
ventos, ut non currere, sed volare videretur, ita ut omnes
mirarentur illam euntem egregie. Ideo merito nuniaat(^)
eam inter viros valentes. E la Pantasilea. Bic nominat
aliam mulierem lamosiorem. Ad cuius cognitionem ple-
nam est sciendum, quod invenio quatuor reginas Ama-
zonum nobiles et fisimosas inter alias, quamm prima
Marpesia maxime regnum amptiavit : secunda Horitbya,
t^pore magni Herculis : tertia Penthasilea tempore bdli
Trojani : quarta Tdestris tempore magni Alexandri (^).
Post Horittiyam Penthasilea obtinuit regnnm, qum tem-
pore belli Trojani venit in auxilium Trojs oontra Gn^
cos, ubi mirabilia fedt flftrenuitate armomm. Tandem
post multas probitates interfiBcta ftiit a Pirro filio AcbH-
lis(^). £t hic nota quod autor ex omnibus reginis prie-
dictis voluit potius hic nominare Penthasileaniy quia plus

(•) 116 e S. ■MMflrai i^ifciiiiii (*) S. 4i ^ Mpra iUL

•) tlt, VUi, IiMgpiot. (*) lie, MnlMWii.

,'} n IM Mm JirtHMMWitB ia itoria drilt i iffwni, — df*
jCiuoU del ropirta» mb IffHfinJaii nefti allri codieL

'•) Anche qui U codioe wiaiHi i^iHMii a pvlM M Ml

164 COM£NTUM INFERNI

famae meretur, quia pugnavit contra Graecos apud Trojam^
qui fuerunt olim viri fortissimi, et aliae reginae soliim
pugnaverunt contra Asianos (^) viiissimos. Et bene (*) nu-
merat Penthasiieam inter yiros, quia ipse Virgiiius dicit
de ea : Audetque viris concurrere virgo. — Da Faltra parte.
Hic autor, nominatis duabus mulieribus, quarum una pu-
gnavit pro Hectore apud Trojam, altera contra Trojanos
et Eneam in Italia, nunc nominat Latinum socenim
Enese in Ilalia, et Layiniam filiam eius, pro qua Eoeas
fecit tot prelia contra Turnum, de quibus dictum est
plene capitulo primo. Hic ergo Latinus regnavit in par-
tibus, ubi nunc est Roma, et fuit Y (^) rex Latinorum
post Janum, ut dicetur alibi, et primus correxit iinguam
latinam, a quo omnes vocamur (^) LatinL Dicit ergo :
da raltra parte vidi el re Latim Che con Lavina sua
figlia sedea ; iste enim conjunxit Trojanos cum Latinis ^y^
ex quibus postea descenderunt Albani et Romani, nunc
dicit de primo conditore (^) romanae libertatis, scilicet
Bruto. Ad quod est (^) brevissime sdendum quod hic
Brutus simul cum Spurio Lucretio patre Lucretiae et Gol-
latino marito eius^ spoliavit regno Tarquinium Superbum
septimum et ultimum regem Romanorum, quia Sextus (^)
filius ipsius Tarquinii stupraverat ipsam Lucretiam, c^jus
indignitatis dolore ipsa se g:ladio ocddit in praesentia pa-
tris, viri et ipsius Bruti, sicut latius patebit VI capitulo
Paradisi. Dictus est autem Brutus, quia diu dissimulavit
se fatuum et insipientem, tamquam animal brutum ^e
ratione, usque ad stuprum Lucreti®, quando vidit tempus

(*j E. AjflirkM. (*) E. Et bene noiniiMt Pantasileuii, et miiiierat inler.

(*) 118, nnas rex. — E. qnintus rex. (*) E. e 116, Tocantur.

(') 116, Latinit mediante yinciilo filis §0»« quam tradidit in vxorem ipti
JEjoMt. De Latino et Lafinia dioetar alilii 8»pe. Vidi qml Bruto elo. Dicto de
LaTinta, qom ftiit caasa oonfcBderandi Trojanos cum latinls» ex quibas.

(*) 116, aactore RomanaD. (^ 8. est adendom.

(*) E. Sextof Tarqnini genitoi itapraTerat.

CANTUS QUARTUS. 165

ulciscendi de Tarqainio Superbo, qui interfecerat sibi
fratrem eius. Et hic nota quod autor notanter dicit : quel
Bruto che caccid Tarquino, ad difTerentiam aliorum mul-
torum Brutorum, qui fuerunt post istum, et prsecipue
utriusque C) Bruti, qui prodidit Cffisarem, quem autor
iste (^) ponit in centro Inferni in ore Luciferi. Nota etiam
quod autor debuisset dicere Tarquinio, sed dixit (^) Tar-
qtiino, tum propter consonantiam rhithmi^ unde et Yir-
gH&ns sic sepe dicit propter versum, tum propter comu-
nem usum loquendi, quia vulgariter et comuniter dicitur
Tarquino. Tarquinia enim fuit olim civitas Tusciae, in
parte ubi est hodie castrum nobile nomine (iOrnetum (^),
de quo paulo ante facta est mentio, de qua Tarquinia
venit olim Tarquinus, qui dictus est Priscus, qui fuit
quintus rex Romanorum, et vocabatur proprio nomine
Lucumon, sed denominatus est Tarquinius a dicta civi-
tate Tarquinia ; nam venerat olim de Grsecia, de civitate
Gorintho. Ex praedictis vide quare autor ordinate post
Brutum nominat Lucretiam, dicens : Lucrezia. Ista fuit
uxor CoUatini praenominati, qui fuerat de genere Tar-
quiniorum, unde et ipse vocatus est Tarquinius Collati-
nus, ab oppido (') Collatia, ubi se interfecit dicta Lucretia ;
ipse etiam Brutus fuit de genere Tarquiniorum. Falsum
est ergo penitus quod multi dicunt quod Lucretia fiiit
filia vel uxor Bruti, sicut Brunettus Latinus ; hanc enim (^)
historiam scribit eleganter Titus Livius libro primo ab
urbe condita. Et nota quod autor merito nominat istam
inter viros illustres, quia, ut dicit Yalerius Maximus, Lu-
cretia per maiignum errorem naturse sub corpore fe-
mineo habuit animum virilem(^). Sed contra; quomodo

(*) 116, illhif. n 116, ipie.

,*) S. dicit. vV 116» Coroetum Joita nm de quo.

*) E. oppido Colktiiio nbi. (*} S. haoe «utem.

{^) W tetto : eoiu tiiilif aiiimiii» aitllfiio errore fortoM muliebre corpus
Mrtitoi «tt. Uk, yi, cap. I.

166 COM£NTUM INFEENI

autor ponit Lucretiam sine pena quse se ipsam interfecit ?
unde Augustinus primo de Gvitate Dei pulcre diqputat
contra eam et multum eam arguit ; unde dicit : si adtul-
tera, cur laudata? si pudica, cur punita? punivil enim
aliemm scebis m se ^sa. Dicendum breviter quod autor
loquitur de Inferno moraliter^ ut alias dictum est, et di-
cetur. Post Lucretiam nobilem et pudicam dominam ro-
manam, qu® se OQcidit amore glori»^ nominat aliam,
quae mortua est laudabilius amore viri, scilicet Juliam ;
unde dicit : JuHa. Hsec Julia, de qua hic loquitur autor,
fuit filia Julii Csesaris et uxor Pompeii, quae, ut dicit
Yalerius, stans gravida ad fenestram^ visa veste viri sui
sanguinolenta, suspicata Pompeium fore mortuum, vei
vulneratum, subito emisit partum et spiritum. Et nota
quod multae aiiae fuerunt Juliae Rom® (^), sicut Julia ani-
mata C) ipsius Caesaris, et Julia soror Augusti, et Julia
filia Augusti, nobilissima meretrix, et aliae multae. Post
Juliam filiam Caesaris nominat uxorem Catonis inimici»-
simi Caesaris et contemporanei ejus, dicms : MarHa. bta,
vivente adhuc Catone et volente (*'), nupsit Augusto, vi-
vente adhuc primo viro. Ista Martia fuit honestissima,
qualis (^) conveniebat viro honestissimo Catoni, de qua
dicetur plene Purgatorii primo capitulo. Tamen forte
autor meiius posuisset Portiam flliam Catonis eiusdem,
quae audita morte viri sui Bruti, quaerens ferrum quo
se occideret, nec inveni^is, recurrit ad ignem, et prunas
accensas immisit in os suum, et sic se necavit inaudito
genere mortis. Post aliquot laudabiles romanas autor
ultimo flectit (^) se ad mulierem romanam magnanimam
valde, dicens : e Camiglia. Ad cuius inteUigentiam (^) est

') 116» romaD». (*) S., 116 e E. amiea.

') £., 116 e S. Tolente nnpiit alteri yiro, •cUioet Horteuio, tkmi pmle pott

Liria nupiit Aufosto. (*) S. qiialiter.

(*) 116, rellectit. (*) S. e?identlHi etl seien^ai.

CANTLS QUARTUS. 167

^tendum quod autor non loquitur hic de Comdia uxore
Pompeii, quamyis multnm laudata sit (^) a Lucano ; mult®
enim fuerunt Corneliae, sed loquitur de Comelia filia
magni Sdpionis Afiricani, qu® fuit mater Graccorum,
mulier quidem virilis et magnanima ; habuit (^) XII filios-
ex marito suo Seinpronio Gracco, quorum duo viri auda-
cissimi, scilicet Tiberius Graccus et Caius Graccus, prse-
sampserunt (^) per favorem pl^ris occupare dominium
urbis, et ambo et brevi trucidati sunt cum complicibus
suis a parte nobilium. Quo significato Corndi®, dum que-
dam mulier diceret, heu te miseram! respondit: nunquam
me felicem negabo qu» Graccos genui. De ista Cornelia
pulcra (^) dicentur Paradisi ca[Mtulo XY. — Esolo. Hic autor
nominat ultimum, scilicet Saladinum, Soldanum Babilo-
nem (^. Ad cuius notitiam Iiabendam est sciendum (^) quod
Saladinus fuit vir alti cordis, cuius animosa virtus non
solum fecit eum ex parvo homine magnum Soldanum
Babiloni®, sed etiam contulit sibi magnas C) victorias
super reges Saracenos et Christianos. Inter alias magni-
ficentias eius unam (^ breviter percurram cum delecta-
tione memorandam. Tempore namque Saladini fuit ordi-
natum magnum et generale passagium per Federicum
primum qui cognominatus est Barbarussa, per Ecdesiam
Romanam, et generaliter per omnes reges et dominos
Ghristianitatis ad recuperandam Terram Sanctam, quam
ipse Saladinus occupaverat. Quod Saladinus magnanimus
et drcumqiectissimus praBsentiens {% proposuit videre
personaliter omnes apparatus Prindpum Christianoram,
ut cautius et focilius posset providere saluti sui status.
Gompositis itaque rebus regni sui, assumptis solummodo

(*} S. laodelur a Lacano. (*} 116, quas habuit.

('} 116, qnf prasumiMerunl. (*} 116 e S. Comelia plura dicentur.

("} E. Ealiilooie. (*; S. Ad culns intelligentlam est sciendum.

C) IIS, mnltat TirloHas. (*} S. dicam unam cum deleclalione.

('} S. Saladinus magnus prmantiens.

168 COMJBNTUM INFERNI

duobus sociis prudentissimis, quibus maxime confidebat C)j
finxit se peregre proficisd in haUtu mercatoris, mutatis
nominibus sibi et sociis et familiaribus, qui fuerunt alii
tres, ita quod fuerunt sex in soci^te. Saladinus ergo
ingressus iter transivit primo in Armeniam, et (^) de Ar-
menia in (ionstantinopolim, et hinc per Graeciam deve-
nerunt in Siciliam, considerantes caute et investigantes
de omnibus, quae parabantur a dominis illarum regio-
num in partibus iUis; et de Sicilia venit in Apuliam, et
de Apuiia Romam, ubi multum sensit de intentione Papae,
et de Roma venit in Tusciam. Deinde transiens Apenni-
num, devenit in Lombardiam, et transiverunt per Me-
(liolanum et Papiam ; sciebat enim Saladinus, inter alias (^)
multas linguas, linguam latinam. Deinde egressus Italiam
transcurrit Provinciam, Franciam, Hispaniam^ Angliam,
et alia regna Occidentis, qu® contra eum se accinge-
bant et armabant; et per Alemaniam retransivit per mare
in Alexandriam plene informatus de omnibus quae habebat
facere ad sui defensionem. Exercitus autem maximus
Christianorum transiens in Syriam pervenit ad civitatem
Achon, ubi in exercitu fuit maxima inflrmaria (^) et pesti-
lentia. Residuum eorum^ qui evaserant ab epidemia, fue-
runt quasi omnes capti. Et ecce magnanimitatem Sala-
dini. Ipse habuit consilium cum suis quid esset agendum
de captivis hostibus: alii dicebant quod interficerentur :
alii quod detinerentur (^) : alii quod fieret eis potestas
redimendi (^) se. Sed Saladinus, vere magnanimus, spretis
omnium consiliis, libere dimisit omnes, et dedit omni-
bus C) potestatem rebeliandi et restaurandi bdlum contra
eum. Ideo bene dicit autor : e sok> m parte vidi el Sa^

r) S. fldebat. ') S. deiiKle Confttanttnopolim.

<*) 8. alia» linfcaas, lingoam latinam. '*^ £. inflraiitas.

f) 116, dctinerentar carcerati. ^*) E. redenndi «^c.
C) E., Ilft e S. fis.

CANTUS QUARTUS. 169

ladmo. £t sigaanter ponit ipsum solum, tum quia iste
solns inter Saracenos potissime videtur dignus (*) fama ;
omnibus enim Saracenis videtur eripuisse virtutem, sicut
Jeronimus omnem virtutem sclavorum, cum ex Sara--
cenis pauci habeantur (^) famosi ; tum quia fuit singula-
rissimus in virtute temporibus suis. ^

Poi che 'nalzai. Ista est YI et ultima particula, in qua
autor nominat viros claros sapientiae^ scilicet philosophos,
et primo principem philosophorum Aristotilem. Ad quod
notandum quam C"^) mirabiliter et breviter autor lauda-
verit vimm istum nunquam satis laudatum ; nam ne in
laudatissimi hominis laude deflciat, unico verbo com-
prehendit laudes omnium laudatorum ; quia si est (^) ma-
gister omnium sapientum merentium laudem, quam (^)
ergo laudem maiorem potuit autor sibi dare ? Certe lion
video. Dicit orgo: Vidi 7 maestro di color che sanm^
idest, Aristotelem, qui est prindpalis magister omnium
scientium aliquid. Unde nota, lector, quod Aristoteles est
magister medicorum per physicam, magister theologo-
rum per metaphysicam, magister(^) legistarum per po-
liticam, magister moralium per ethycam, magister poe-
tarum per po^riam, magister oratorum per rhetoricam.
Ergo bene magister optimus omnium magistrorum. Sed/er
tra fihsafica famigKa, idest, inter philosophos omnes fa-
miliares suos, tamquam magnus (^) pater familias omnes
pascens, onmes docens, omnium errores corrigens. Ipse
enim impugnat (^) omnes opiniones erroneas et falsas
omnium aliorum, ponens deinde suam tamquam veram.
Tamen ipse, tamquam providentissimus (^, in omnibus

D 116. (HgiMMimiift. ('} 116, paari Mnt.

("} S. qood. (*) 116, si Aristotcles esl magister.

'*) 116, qmm laadem maiorem. — S. quam ergu maiorem potait.

(*) 116, magiiter poetaram etc. n E* raaximas.

"*) 116, iinprobat et impognat opiniones.

(*) E. e 116, pradentiiiimas.

170 COMENTUM INFERNI

dictis suis fere usus est hac cautela, quod locutus est
obscure et ambigue, ita quod eius dicta possunt trahi,
imo trahuntur quotidie ad plures et diversas sententias.
Et dicit: poi che inalzai un poco piii le dgUa, idest,
postquam magis erexi oculos intellectuales ad altiorem
gradum, quia scilicet isti sapientes sunt maiores (^) di^
gnitatis et laudis, quam superiores. Unde nota quod
Aristoteles et Plato (*) merentur maiorem laudem, quam
Geesar vel Scipio, quia isti exercuerunt corpus, sed illi
animum, per quem quidem animum maxime assimila-
mur(^) Deo. Homo enim, ut dicit ipse Aristoteles, est
maximi intellectus, et ratio et felicitas consistit potius
in virtute speculativa, quam activa, ut dicit ipse Aristo-
teles IX (^) Ethicorum. Et subdit honorem exhibitum
ipsi Aristoteli in testimonium virtutis eius, dicens : TutH
lo miran tutti onor li fanno; et merito. Quivi. Hic autor
nominat duos philosophos proximiores Aristoteli, unum
a sinistris scilicet Socratem, alium a dextris scilicet Ha-
tonem. Socrates fuit magister Platonis, qui totam philo-
sophiam conatus est reducere ad mores, ut dicunt Ya-
lerius, Augustinus, et (^) multi ; unde dixit Socrates quod
virtus et scientia erant (^) idem. Fuit enim homo maximae
bonitatis, inauditae patientiae et constantiae. Plato magister
Aristotelis, homo maximae sapientias, sed maioris eloquen-
tiae, fuit vir divinus ; unde eius dicta multum consonant
fidei christianae, ut sepe dicit Augustinus in suo de ci-
vitate Dei. Fuit philosophus et poeta, tamen a juventute
fuit palestrita, cursor et cantor, ut scribit Apuleius. Et
hic nota quod autor merito ponit istos tres praecipuos
philosophos simul, quia Aristoteles physicus, Plato me-
thaphysicus, Socrates ethicus: Aristoteles tamen, sicut

:'} 116 e S. maioris dignitatis. (*) S. Unde Aristoteles et Plato.

'; £., 116 0 S. assimilantur. (^) E. qninto Ethfcornm.

<; S. et alii miilti. (•) 116, snot.

CANTUS QUARTUS. 171

Ciesar, omnia fuit Ideo dicit: Quivi mT io Socrate e Pla'
tone, che 'mnzi agU allri piii presso U stanno. — Democrito.
Hic autor nominat alium philosophum grecum, quem
describit a singulari opinione falsa, quam Philosophus
impugnat primo Physicorum. Ad intelligentiam autem
huios opinionis plenam est notandum, quod Aristoteles
primo C) Physicorum et primo de Generatione scribit,
quod ex antiquis philosophis quidam posuerunt plura
principia rerum naturalium, quidam unum tantum. Et
ponentium unum alii posuerunt aquam, ut Tales (^) : alii
ignem, ut Heraclitus : alii aerem, ut Dyogenes. Ponentium
autem plura, alii dixerunt ipsa esse infinita (^) ; alii po-
nebant duo, sicut Parmenides ignem et terram : alii tria,
sdlfeet ignem, aerem et aquam : alii quatuor^ sicut Em-
pedocles^ qui ponebat quatuor elementa, et addebat alia
duo, scilicet litem et amicitiam. Eorum rero qui posue-
nmt infinita, alii diversa genere, ut Anaxagoras; alii
eadem genere, ut Democritus et Leucippus, qui pone-
bant corpora minima, qu8B athomos vocabant. Dicebat
ergo Democritns esse infinita corpora indiyisibilia (^), dif-
ferentia flguris, situ, ordine; et ponebat mundum esse
fisictam a casu ex talibus corporibus minimis, quasi se-
minibus omnium qu8B generabantur (^), ita quod ex eis
primo C) fisicta sunt quatuor elementa; et spatium, in
quo mundus est, dicebat esse vacuum et infinitum, quia
uflnmquodque componitur ex his, in qu» resolvitur. Ad
l^positum ergo dicit autor : Democrito che 7 mondo a
ea$o pone. Hoius opinionis fuit etiam Epicurus. Et hic
DOta quod iste Democritus fiiit magnus naturalis, et homo
magnffi speculationis, qui sibi oculos eruit ut yideret

(*) B. primo EUiicoraiD. ('; £. Thalcs pbilo60pbu9 : alii.

(*) 110, inaniU; alii flnita. £l ponentiam finita, alii ponebant duo.

(«) S. indlTisibUia et diTiaibilia. (•) 116, generantar.

(*) S. prioio facta sunl elenienta. — E. posteaDKta tnnt quatoor elemenla.

172 GOMENTUM INFERNI

veram, et veri hostem populum non videret. Unde Tul-
lius lib. Tusculanaram quaestionum scribit: Democrilus
ocuHs perdUis non poteral discemere alba et nigra, sed
bona et nuUa, cequa, imqua, honesta, turpia (*), parva el
magna discemere poterat. — Diogene. Nominataiium phi-
losophum grecum. Iste reputaretur (') hodie quidam
sanctus, nam contempsit omnino mundum, amavit mira-
biliter paupertatem, sobrietatem, temperantiam, damnans
omnia superflua et moUia ; volebat enim celum pro suo
tecto, dolium pro domo, baculum pro equo, manum pro
cuppa ; et multa similia dici possent de homme isto satis
extraneo (^). Fuit valde rigidus, unde vocatus est Cinicus,
idest caninus, quia mordaciter et publice latrabat et ar-
guebat homines a viciis eoram. Fuit etiam alius Dyo-
genes (^) Babilonicus. Dyogenes graece, latine dicitur dHs
genilus, sicut sepissime scribit (^) Homerus. — Anaxagora.
Hic nota, lector, quod hic est diligenter, insistendum,
quia videtur quod autor melius dixisset Pitagora quam
Anaxagora. Nam, sicut scribit Augustinus VH de Civitate
Dei circa principium, et ut alii multi dicunt, duplex fuit
genus philosophoram, unum grecum, aliud italicum.
Grecum habuit principium a Talete, de quo hic dicitur ;
italicum vero habuit principium a Pithagora, qui tamen
fuit grecus de insula Samo, sed venit in Italiam, scilicet
in Calabriam, quae olim magna Grecia vocabatur, et fecit
studium suum in (^) Crotonia civitate tunc temporis flo-
rentissima. Iste primus reperit C) nomen philosophi, nam
cum prius vocarentur sapientes, Pithagoras interroga-
tus (^) quis ipse esset, respondit : sum philosophus ; quod
idem est quod amator sapientiae. Visum enim fuit viro

(*) 116, torpia, utilia, inutilia, parra etc.

(*) E. repatatur. (*) 116, eitranea.

(*) 116, Dyogenet, qni dictnt est I^yogenes BabUooicaf.

.') 116, ponil. (•) E. in Troya. C) E. reperiil.

(*) E. interrofBtufl est qniiiiam eiiet ? respoadit.

CANTUS QUARTUS. 173

sapienti nimis arrogans vocare C) ^ sapientem. Ergo ad
propositum, si Pithagoras (^) fuit princeps philosophorum
italicorum, et Thales grecorum, recte Pithagoras ponitur
juxta Thaletem; et forte autor scripsit Fithagora, sed
litera corrupta est ; quod tamen non audeo dicere, quia
sic invenio C"*) in omnibus textibus. Fuit tamen Anaxa-
goras magnus philosophus, cuius opiniones sepe impugnat
Philosophus. Dicit ergo: Anassagora e Tale. Hic Thales
fuit de Mileto civitate, unde vocatus est Milesius, de quo
refert Philosophus libro Politicorum qualiter per astrolo-
giam, cuius erat peritissimus, ditatus semel ex olivis
ostendit quam &cile sit philosopho ditari. Empedocle. Hic
autor breviter coUigit tres alios philosophos, et primo no-
minat Empedoclem. Iste fuit Siculus, ciiius opiniones sepe
Philosophus impugnat, de cuius principali opinione dicetur
infra capitulo XII. Fuit etiam poeta, ut scribit Horatius
in fine suae poetriae, qui volens inquirere causas incendii
montis Etnae ardentis, cecidit in ignem et mortuus est
ibi ; unde Horatius irridens eum dicit quod ipse frigidus
saltavit in ardentem Etnam. Eamdem mortem fecit postea
Plinius Veronensis simili (^) de causa. Heraclito. Iste (^)
appellatur tenebrosus, quia scripsit multum obscure(^);
unde Philosophus IH Rethoricorum (^) dicit quod est la-
boriosum punctare dicta (^) Heracliti, quia non est ma-
nifestum si vocabulum debet trahi ad id quod est prius,
an, ad id quod est posterius, sicut in principio unius
sui Libri dicit : Sermoms importum semper imperspicaces
homines fiunl. — E Zenone. Iste Zeno, sicut scribit Vale-
rius libro III, capitulo m, vir magnae scientiae et elo-

(*) S. dicere.

(') 11«, sl Pithaforit poojtor JoiUi Thaletem.

'*) 116 e S. inYeiiio quail in omnibut.

(*) 116, eideiii de cansa. (*) S. Hic.

(*) S. quia maltoin obscure locaUif etl, ande.

C) £. Ethicoram. (•) 116, teripU Heraelili.

174 COMENTUlf INFBBNl

queatiie promptissiinus persuasor virtutis {% cum poflset
in secura Ubertate yivere in patria sua (') Melia iu Gre-
cia, transiyit in l^ciliam, et venit Agrigentum ciyitat^,
ubi regnabat Pbalaris tirannus crudelissimus, confidens
virtute et lingua posse removere Pbalarim ab impietate
8ua ; sed cum nibil profk^ret, indtavit juvenes nobilis-
simos civitatis ad liberandam patriam. Quod cum per-
veoisset ad aures Pbalaris, convocato populo in forum,
coepit facere ipsum torqueri vario genere penarum, que^
rens quos (^) baberet complices coiy urationis ; sed Zeno
nuUum nominavit, imo amicos fidelissimos tiranoi ac-
cusavit, et suspectos fecit, et positus inter tormenta ex-
probrabat Agrigentinis vilitatem et timiditatem. Ex quo
animi civium concitati irruerunt in Phalarim cum furore,
et ipsum cum lapidibus mactaverunt ; et sic, ut dicit
Valerius, non vox humilis, non plantus miserabilis unius
senicuU positi in tortura, sed fortis exbortatio mutavit
nniniMfifi et fortunam totius unius civitatis (^). Alius Zeno
pUiosophus fuit, qui dum torqueretur ab alio tyranno^
qui dictus est Learcus, cuius mortem ipse procuraverat,
usus magna aatutia finxit se veile dicere verbum se^
crete (^) in aure iUi {\ propter quod depofiitus a tortura,
observata opportunitate, aj^rehendit auriculam tiranni
cum dentibus, nec dimisit donec ipse privatus est vita,
et Learcus parte corporis ; nam ipse aurem detrancavit,
et ipse a famulis truncatus est (^). E tidi. Hic autor no-
minat duos pnecipuos, unum phisicum^ alterum poelam,
et primo Dyaaeoridem, quem describit speciaiiter a ma-
teria, de qua scripsit (^). Ad quod sciendum, quod iste

[*) £. TeriUUs. (*) E. patria sua, Cityo in Grascia. (*) 116, qoot.

(*) II Usto: senis ergo uniiia ecoloo imposlU mm sapftoi vox, noc miaera-
hiiis eiulatos, sed fortis cohortatio toltas wiiis aninvBi fafftvMinqve oiuUfil.
(') 116 e S. secreloiB. (*) S. in aope atas.

(') Yedi Yalerio Massimo, Ulu UI, cipk. UI.
(•) S. fBHneUiik.

GANTU8 QUARTUS. 175

I^ytscorides ftiit antiquus phisicus (^) et magnus medicus,

qiiiy sicut ipse scribit in Prohemio libri sui post juTen-

tutem suam ad liabeiHiam cogoitionem rerum circiimi-

vit C) multarum regionum terras militarem ritam exer-

cendo {\ et sic omnes provincias girando didicit; et post

completa stipendia studiose et diligenter laboravit osten-

dere (^) virtutes^ naturas, et potestates herbarum, arbo-

rttm, aromatum, lapidum, et multarum rerum. Dicit ergo :

e vidi el bono accoglitor del quaiey idest^ bonum collectorem

rerum. Unde nota quod, U quaky non (^) est hic nomen reia^

titum, sed deliet exponi del quale, idest, de qualitatibus,

quia scilicet in prdedicto libro suo collegit qualitates et pro-

prietates herbarum et specierum^ quem postea secutiis

ert Serapio et Galienus. E vidi Orfeo. Orpheus fiiit magnus

poeta theologusy de quo £Bicit mentionem Pbiiosophus

primo de anima, cuius Cedbulam fiimosam scribit Yirgilius

quarto Georgicoram, et Oyidius in Maiori, rt Boetius

m III (^) et alii multi. Iste igitur Orptieus fingitur suo

suayissimo cantu {rfacasse feras, firmasse flumina, iwh

TiBse montes; et dicimt aliqui, sicut Fulgentius: qui

Orpheus fuit magnos musiciHS et quod in hoc flgaratnr

yirtus masicae^ qua^ MtnraUfer omnes oblectat (^. Sed

quidquid dicatur, Orpheus fiiit poeta eloquentissrmus, et

feck librum de Sacris liberalibus^ qnern interdum allegat

Macrc^iud iii Nbro Satumaliafli ; ande per suavem cm-

tum debet intelligi dulcis eloquentia, qua placabat omne

^eous fi^nim^ sicut homines qni simt leones (') per altaflfi

soperbiam, lupi per rk^ntam rapacitalem, tigres (^) per

inhumanam crudelitatem, sues(^^) per obscenam libidinem ;

:*) 11«, pliiUMpliiB. (*) £. circuit. H ll«t €fl«reeiit.

(*) £. otUates TMai firtntet et polentia« herkinMiw
(*) S. non tUt hic reliU?e, sed. (*) S. ia Om lertli.

O tn, Mmtm iiiiiiteM fhilMphMi THt MiteoniM «M Ml: mU mim
Mutmui hamimkmi mm MtttMiinimum eantare, Quicquid dkMT clf .
,") £. velut leones per altam wo^mMam «C f«liiC lapC
'*) £. et iicul Ufret. ;*) 8. «C mm.

176 GOMENTUM INFERNI

firmabat flumina, idest yagos {% instabiles; moTebat
montes/idest duros et inflexibiles, et ita de multis. Iste
Orpheus habuit uxorem sibi carissimam nomine Euri-
dicem, quae cum discurreret per (') flumina et prata, qui-
dam pastor nomine Aristeus ex amore insecutus est eam.
Illa fugiens, morsu serpentis, qui latebat in herba, mortua
est {\ et tracta ad Inferos. Orpheus inconsolabiliter do-
lens et moerens descendit ad Inferna, et ibi placavit omnia
monstra Inferni, ita quod recuperavit uxorem, sed cum
pacto ut non retrospiceret sibi a tergo donec (^) non esset
extra Infernum; sed amor, qui vincit omnia, compulit
ipsum retro flectere se (*) in extremo exitu Inferni, et
statim perdidit uxorem irrecuperabiliter. Allegorice Or-
pheus est vir summe sapiens et eloquens. Euridice, sibi
dilectissima, est anima eius rationalis, quam summe amat
usque ad mortem, Aristeus pastor est virtus, qusB na-
turaliter sequitur animam, sed illa fugiens per prata et
flumina, idest delectamina (^), mordetur a serpente, idest
fallacia mundi, et sic moritur moraliter et descendit ad
Infernum, idest ad statum viciorum. Sed Orpheus vadit
ad Infernum pro recuperatione animae suae, sicut simi-
liter Dantes ivit, et placavit omnia monstra Inferni, quia
didicit vincere et fugare C) omnia vicia, et supplicia vicio-
rum. Sed Dantes, numquam respexit (^) a tergo, quia
nunquam redivit ad vicia more canis {% sed Orpheus, quia
non servavit legem datam, perdidit omnino (^^ animam
suam, et sic fuit error novissimus pejor priore. Ideo fedt
miserabilem finem, quia postea mulieres de Tracia, unde

(') S. homines Tagos. (*) £. per prati, qQidam.

:') 116, subito mortua est. (^) E. donec eiaet.

(') 116, reflectere se.

(*) £. per prata, idest delectamina. — 116, delectamina Tana, mordetur.

:') 116, fugere. (*) S. retroapexit.

(') £. canis ad yomilum redeuntif ; led.

'**} 8. omnino uxorem idest animam.

CANTUS QUARTUS. 177

ftiit ipse Orpheus, totum dilaniaverunt C) eum crudeliter,
et membra dejecerunt in Ebrum flumen Traciae, cuius
morientis lingua frigida yocabat Euridicem suam, sed
tarde. Post Orpheum debet sequi Linus in ordine; nam,
sicut scrilHt Augustinus XVII de Civitate Dei, Orpheus,
Unus, et Miisais fuerunt primi poetae theologi. Unus
enim propter eius excellentiam dicitur a Virgilio fllius
Apollinis, qui Apollo est Deus sapientiae, Deus poetarum.
Et adverte quod aliqui textus habent Alano, sed hoc ex
ignorantia dictum est; nam Alanus non meruit reponi
in numero istorum, nec locari juxta Tullium^ quamvis
sit commentator modernus Rhetoricje novsB Tullii. Tuttio.
Hic autor ponit simul duos latinos philosophos eloquen-
tissimos (^). Tullius fuit (^ de Arpino, parvula civitate
Campaniie (^), fiiius cuiusdam fabri, tamen virtute, scien-
tia, tiL eloquentia sua factus est civis romanus, Senator
et Consul, qui summo labore, consilio (^), et ingenio Ro-
mam prseservavit a pestifera conjuratione Catilinae, et
ipsam exomavit doctrina Uterarum, moribus, et eloquen-
tia. Fnit enim princeps totius latinae eloquentiae sine pari,
unde Seneca : par eloqtmm mperio ronumo ; quod te-
stantur omnes excellentissimi. Unde Augustinus de Civi-
tate bei : unus ex numero doctissimorum atque ommum
etoquenHssimus Marcus TuUius Cicero. Hic Tullius fuit
proscriptns ab Antonio, et interfectus in gratiam eius
a quodam ingratissimo, quem sua lingua liberaverat a
morte. Huius mortem indignissimam dolet Augustinus in
800 de Civitate Dei, et Valerius Maximus cum maximo
dolore dicit : qui digne fleat morlem dceroms aHus Cicero

0 116 e S. dilaceraTenint crudeliler et eias menibra. — E. dilaceraTenmt
cnidellter et ineinbra deieoemnt

(*) S. ponlt rimnl dnot Utlnos eloqnentlsainiot. — 116» duos plillosopbos
moraltalaMM, eloqnentlssimof. Tullins.

n IB. Tnlllns qul Uut. («} 116 c S. Apnlte.

(*) S. consilio, stndio» et InKenio.

I. 19

178 COMBNTUli INfEENI

non extat C) : quasi dicat, qood esset opna aHo GGerone
eloquentlssiino ad deplorandnm juste mortem (^) eguB.
Multas (^) et magnas laudes fificit de CicerQne Plinius VII
naturalte historia&y ubi dicit : Tu Antomum proscripsisH, etc
quas omitto gratia brevitatis. Et vide quod autor merito
pr»fert Tullium Senecae, quia TuUius fuit prior tempore
et scientia ; nam^ teste Jeronimo, si Tullius non fuisset,
Seneca non esset; et inde(^) multum miror de quibusdam,
qui Yolunt prs^nere Senecam Tuilio; sed credo quod
non bene et plrae viderunt omnia dicta TuUii, quae sunt
magis sparsa, ubi dicta Senec8& sunt magis collecta et
cumulata simul. — E Seneca. Hic nominat alium socium^
quem describit a singulari doetrina, in qua maxime
excelluit^ scHicet a sdentia morali ; unde dicit per excelr-
lentiam^ e Seneca morale. Ad quod focit qood scribit Piu^
tareus philosophus, magister Trajani unperatoris^ qui
scribit in suo libro, qui gra^ l^rallila (^) appellatur,
tatine vero, Comparationes, quod Graecia nullum habiut
parem S^iecae in mQralibus. Sed credo quod Piutarcus
voluit complacere Tragano, quia Seneca fuerat hyspanus
cordubmsis, et Trajanus etiam traxerat originem ab
Hispania olim ; nam Aristoteles fuit (^) m^r moral^ et
naturalis, quam Seneca. Nam (^) Seneca non fuit tam
IxNius naturalis, sicut moralis (^), ut patet ex libro qos,
qui intitulatur De naluraHbus qtujestionUms ; unde Albertus
magnus naturalis sepe reprobat eius opiniones. Non cu-
ravit sibi multum de eloquentia, ut scribit Quintihanus
Qrator egregius IX, De msHhUione ormloria, cum tanMS

f) il testo : qui talem Ciceroni^ casum satis digne deplorare poMit, alias
Cjcero noQ extat.

(*) S. deplorandum eius mortem. (*) £• Mollas intiiper et

(^) 116 e S. Unde multiMk (*) Gr. notpxX\^\».

(*) 116, fuerat maior moralis. — £. maior moralif, vt palet ex Ulm ekia elc.

C) 8. quia Seneea.

(*) S. tam bonas naturaUs, qnam bonua monlii, ul palet.

CAJiTUS QUARTU& 179

aiiis samme oommendaverit ipsum. Sed dicit PolicratusO
quod Seneca fuit tanto melior Quintiliano sapientia, quanto
Quiiitilianus fuit melior Seneca eloquratia. Hanc differen*
tiam focit Augustinus de Civitate Dei inter Yarronem 6t
Geeronem. Sed faic oritur dubitatioquare autor posuerit
Smecam JBler damnatos, cum tamen Jeronimus ponat
ipsnm (^) Ubro virorum illustrium? Dicendum quod autor
lunideBter et caute fidcit, quia videns repugnantiam opi-
niomim posuit ipsum medium nec inter punitos nec inter
beatos. Unde et modernus poeta Petrarcha didt se igno-
rare an Seneca sH saiyus ; Seneca siquidem (^) videtur
aiitar viiisse, aliter scripsisse. Unde Augustinus de Givi-^
tate Dei, loquens de Seneca, didt : iUuslrii popuK romani
Samtor, qmd cyebat arguibaty quod oolebat reprekendebat,
qitod cidpabaty adonAaL Quamvis etiam Seneca totiens
et tantum commendaverit paupertatem, tamen semper
ftUt ditisnmus cum Nerone pessimo hominum^ cui voluit
reQQBciare et assignare maximas divitias suas, quando (^)
non potuit Tandem Nero fecit sitn denundari (^ quod
eliga^ sibi mortem, quia Seneca sdverat de conjnra*
tHMie Pisoniana &cta contra Neronem, umte ille intravit
balneum cum flebotomia (®) etc., prout hec patent(^)
apod Comelinm Tadtum. Sed certe quicquid dicatur
de homine isto, laudabilissimus (^ mihi videtur, quia
monlissimus, studiosissimus(^. Yel potest did quod autor
didt signanter Semeca morak, ad differentiam Senec»

n ni ^oesto scrittore Tedi pag. 83, nota i.

n S. ipfam inter salTatos libro etc. ~£. ipsam, libro Tiromm iUostrium,
ioter beatot? Dicendum etc.

n 110» MjBldiiM itt eliqaibiis Tidetor. (^) 116, ^hb non potniL

(*) E. denontiare.

f) PfeMoloiBia; dal «r. f XrjSerojBiia, tMrir prtprfamaw» i— in— lnciaio. Do-
ofWHv mKtB pUnbolifBo, ifesirwn Mciwre, • atoonoo H mho iof • pkiifeolooMrio.

(^ S. H»c omnia patent. (^ £. landolMflm.

n 8> liriliMinini» slDdioslfiimus, menMiteii«ioNio. -^ £. atndioMmus,
menMirabilltsimQs.

180 COMENTUM INFERNI

poetae, qui scripsit tragedias. Seneca autem (^)
rum autor, fuit alius de stirpe eius, sicut potest probari
ratione et autoritate. Ratione, quia Seneca in ea trage-
dia, quae intitulatur Octavia, praedicit mortem Neronis,
quod facere non potuit (^ nisi fuisset propheta. Autori-
tate^ quia Sidonius in quodam suo libro metrico (^) dicit
expresse quod duo fuerunt Senecae, quorum alter morum
censor, alter tragediarum autor. Alias multas autoritates
et rationes ad pra^ns omitto, de quibus alibi dicam. —
EucHde. Hic nominat alios duos simul, quorum unus, sci-
licet Euclides, fiiit inventor geometriae: alter, sciiicet
Ptholomaeus, fuit inventor astrologiae. Euclides igitur
claruit Athenis, tempore Platonis, de quo dicit Valerius
quod lapicidae, fabricaturi aram Minervae, consuluerunt
Platonem, sed Plato remisit eos ad Euclidem tamquam
ad magnum magistrum suae artis (^). E Tolomeo. Tolo-
meus sicut dicit translator Ahnagesti in Prologo, fuit vir
in scientia artium valde potens, excelientior aliis, in duabus
artibus subtilis, scilicet Geometria et Astrologia, et fecit
libros multos (^). Fuit autem natus et educatus in Alexan-
dria terra Egipti, et ibi consideravit cursus siderum cum
instrumentis, tempore Adriani regis, et fecit suum opus
in Rhodo, et non fiiit Tolomeus iste unus regum Tolo-
meorum {% sicut aliqui extimant, sed nomen eius fuit
Tolomeus. Tolomeus fuit in statura mediocris, colore
albus, in incessus C) largus, habens pedes subtiles, in
maxilla dextra habens signum rubeum, barba ejus erat
spissa et nigra, dentes anteriores habebat discopertos a

(*) E., 116 e 8. Seneca eoini. (') 116^ Doa potoittet.

(') 116, Sidooiiu in Libro EpittoUrum.

(^) il tnio: qui (Plato) coodnctores sacr» ards de modo et forma eiof lo-
cum aermonem conferre cooatos, ad Eoclidem geometram irejosaitscientiaehBs
cedens, imo profe«ioni. Lil». Tm, cap. XII.

(*) S. libros multos in Astrologia. (*) E. Tolomeorom iEg^pti» sicot.

0 116 e S. in incesso.

CANTUS QUARTUS. 181

ging^vis et raros, os parvum. Erat bonae loquete et dulcis.
fortis irae, et tarde sedabatur, multum spatiabatur et
equitabat, parum comedebat, multum jeiunabat C)y redo-
lentem liabens anelitum, et indumenta nitida. Mortuus
est Tolomeus anno vitae suae LXXVIII. — Ipocras. Hic autor
nominat tres excellentissimos medicos, quorum primus
princeps medicorum fuit Ipocras, vir magnae scientiae, et
maximse sobrietatis et continentiae, pauca tamen scripsit.
Fuit de insula Cboo (^), et floruit tempore Artaxersis regis
Persarum. — Avicenna. Iste fuit per multa secula post Ga-
lienum, tamen praefertur sibi merito. Fuit enim Avicenna
universaliter excellens in omni parte medicinae et col-
legit artificialiter omnia dicta Galieni, et redegit ad ordi-
nem et brevitatem. Fuit enim Galienus diffusissimus, et
multa volumina fecit, in quibus multa superflua dixit.
Unde ipse Avicenna dicit^ quod Galienus multa scivit de
ramis medicinse, pauca vero de radicibus. Fuit autem
Galienus de Pergamo civitate, et floruit tempore Anto-
nini Pii, sicut ipse scribit (^. Avicenna fuit filius regis
Hispaniae, vir magnae virtutis et scientiae, emulus Aver-
rois. — Averrois. Hic ultimo autor, post philosophos et
medicos, nominat singulariter, et per se magnum philo-
sophum et medicum, scilicet Averroim, quem describit
ab eius maxima excellentia ; iste enim dicitur fuisse alter
Aristoteles. Fuit tamen superbissimus omnium philosopho-
rum, conatus semper damnare (^) dicta Avicennse. Fuit
emm conterraneus eius, quia ambo fuerunt de Cor-
duba civitate Hispaniae, de qua etiam fuerunt Seneca et
Lucanus, ut paulo ante supra (^) dictum est. Felix ergo
civitas (% quae tales alumnos genuit. Damnavit etiam C)

(*) !!•, ptmni comedebat, et JeJunalNit

(«) B. Chio. 0 S. Qt ipse dldt

n S. reprobare. (') 116, panlo topn.

n U%t talifl ciTitas. C) £. etlam ipse Aferroys omnem.

1.

182 COlfiENTUM INFEENl

oamem sectam fidei, cuius contrarium fecit Avicemia,
qui didt quod uousquisque debet colere fidem suam.
Sed hic statim obidtur : quomodo autor posuit istum
sine pena, qui tam impudenter et impie blasfemat Chri-
stum C) dicens, quod tres ftierunt baratores (^) mundi,
sciiicet Cbristus, Moyses, et Macomettus, quorum Ghristus,
quia juvenis et ignarus, crucifixus fiiit ? Dicendum bre-
viter quod autor loquitur hic de Infemo morali, sicut
et in ceteris viris illustribus qui ponuntur hic. Vult enim
per hoc ostendere quod in isto nostro Inferno viventium
isti gaudent privilegio honoris, laudis, et summae comen-
dationis inter alios. Et dicit notanter : che 7 grm comento
feo, ad differentiam Themistii (^), qui fuit primus comen*
tator Aristotelis (^). Fecit etiam Averrois Librum in me*
dicina, qui dicitur Colligeth, in quo est multa subtilitas
et magna difiicultas. — lo. Hic autor se excusat quod non
potest plures nominare propter longum thema, quod as-
sumpsit describendum. Unde dicit : lo non posso rUrar
di tutH a pieno ; nam de rei veritate multos dimisit poe*
taSy philosophos, et viros iliustres, imo paucissimos no-
minavit. Et assignat (^) causam dicens : perb che si me
caccia U lungo tema, idest magna materia, che molle volte
U dir vien meno al fatto, quia sepe plus est in facto quani
possit exjdicari dicto vel scripto, quando homo jam men-
suravit materiam certam et limitatam, quia non potest
aliquando dilatare materiam pulcram vel magnam, sicut
autor sepe ostendit in isto suo poemate. — La sesta. Hic
finaliter autor finit Capitulum istud, in quo tam multa
et copiose (^) dixit, et finit societatem contractam cum

0 £. pnBUosissimoin Salyatoreni nostrum Dominum Jesum Christum»

(*) S. baraUtores. (*) 116, Alexandri. — S. Chemisii.

(^) 116, Aristotelis, et uterque nimis eoormiter erra?il, quk Alexander dixit
quod intellectus non dilliBrt a sensu, Ayerrois yero dixit quod ubus erat intel-
lectus numero in omaibiis, Fecit eljam etc.

C; 116, asaerit (•) lie, et Um copioaa.* 8. et copiosa.

CANTUS QUARTUS. 183

illis poetis, quia illi quatuor, scilicet, Homerus, Horatius,
Oyidius, et Lucanus, redierunt ad locum suum floridum,
virentem et luminosum, et ipse Dantes cum Virg^lio per-
venerunt ad secundum circulum Inferni. Unde dicit : la
sesta compagma, scilicet numerum C) sex poetarum, si
scema tn dui, idest diminuitur (^ in dnos, scilicet Virgi-
lium et Dantem; e'l savio (]Iuca/ scilicet, Virgilius, me
mena per aitra via, sciiicet diversam et contrariam pra^
dictie. Ideo dicit : tidT aria che trema, idest, in secundum
drculum, ubi trmnit aer propter repugnantiam yentorum,
ut patebit in sequenti capitulo. Vel secundum aliam lite-
ram, ne f awra ; est tamen eadem sententia. Et dicit :
/Mor de la queta, idest extra aerem vel auram quietam
prsedicti circuK, ubi non est motus nec pena, e vegno in
parte, we non ee che hwa, quia sdlicet dimittebant locum
locis et claritatis, et veniebant ad locum tenebrae et

(') !!•, oaBieriifli Dostromm tes. — S. Daineniiii qnod ermnu lex poeUnim.
(>) S. dimitUtor in daos.

184 COMENTUM INFERNl

GANTUS QUINTUS, in quo tractat de seamdo drculoubipU'
niuniur luxuriosi a vento infemaii percussi et deducH, ubi
nonUnai Paris de Troya et Tristanum et muUos alios; in fine
nonUnat dominam Frandscam et Paulum de Ravenna.

c.

osi discesi del cerchio primaio. Postquam in supe-
riori (^) capitulo autor noster tractavit de primo circulo In-
ferni, in quo ponuntur (^) pueri innocentes et viri illustres,
nunc consequenter (^) in isto quinto capitulo describit se-
cundum circulum Inferni, in quo tractatur (^) de luxuria;
vicio, et luxuriosorum supplicio. Et potest dividi istud
capitulum in quinque partes generales, in quarum prima
tractat de introitu istius secundi circuli et de judice qui
reperitur in ipso introitu. In secunda tractat in generali
de pena luxuriosorum, ibi : Or tncomincim. In tertia
tractat in speciali de quibusdam antiquis, qui labora-
verunt isto morbo (^), ibi : E come i grui. In quarta
tractat de quibusdam modernis, ibi : Poscia ch' f ebbi. In
quinta movet unam questionem alteri duorum spirituuni
circa materiam narratam per ipsum, ibi : Poi mt rivolsi.
Aliae partes particulares patebunt discurrendo per sin-
gulas.

Ad primam ergo dico quod autor describit introitum
ad secundum circulum, et continuans se ad praecedentia
dicit : cosi discesi, scilicet, sicut dictum est, cum solo Vir-
gilio, del cerchio primaio, idest, primo Inferni, gHi nel
secondo, idest, inferius in secundum circulum Inferni,

(*) S. prvcedeoti cjpitnlo. — E. superiori parte aator.

(*) 116, pnniantur. (*) E. conTenienter in toto qnioto.

(^) 116, tractat.— E. tractantur loxuria yilia et loxuriotonim topplilia.

(') S. Titio.

CANTUS QUINTUS. 18o

quia in Inferno semper tenditur deorsum, che men hiogo
dng/na^ idest, qui C) circulus secundus cingit et claudit
minus loci. Ad quod notandum quod Infernus fingitur
ab autore esse locus rotundus, distinctus per gradus et
circulos, qui incipit ab amplo, et continuo gradatim
arctatur usque ad centrum, sicut theatrum, sive harena
Veronae, licet harena magis habeat figuram ovalem quam
speralem, vel sicut Corbis Bonouiae. Et subdit quod iste ^
circulus, licet (^) sit minor priore (^), tamen continet maio-
rem penam. Unde dicit : e tanto pvk dolor, idrst cingit
tanto plus doloris, quam primus circulus superior, che
punge a guaio, idest, quod pena (^) istius secundi circuli
est tanto major pra^icta prima (^), quam pungit homi-
nem dolorose, et compellit ipsum ad clamandum heu!;
quod non facit superior pena (^). Ad quod notandum
quod superior pena primi circuli non potest proprie dici
pena C) Q^ia est pena damni, non sensus ; sed pra^sens
pena et omnes inferiores possunt dici vere penae, quia
in omnibus damnatis, de quibus est dicendum (^ est pena
sensus et damni. Est etiam notandum quod ista est mi-
nor pena respectu inferiorum ; nam autor in isto Inferno
primo punit leviora crimina; deinde paulatim procedit
ad graviora, quia secundum quod homo plus habet de
culpa, debet poni magis (^) in terram C^)y et prope cen-
trum terrffi, magis longe a Deo. Contrarium autem facit
in Purgatorio. Ad propositum ergo autor primo tractat
de minori peccato inter capitalia, scilicet de luxuria, quia
istud vicium, licet sit majoris infamiae, tamen est minoris

(M 116, quia. (') 8. qnaiiiTis.

(") S. e 116, primo. (*) S. o 116, itla pcBoa.

(*) 8. e 116, pnMiicta pcma prima, qaod.

(*) E. pcant primi circulL Nec potest propric dici pflent, qula ett p»na
damni.

O 116, poDna. et omnes inferiores.

(') 116, inferius est dicendom, est pcsna.

{*) E. magis Woge t Deo. Contrarium. C*) lt6, i^ttM terrtn.

/7

186 COHENTUM INFERNI

culpae, quia est oaturale, comuiie, et quodaminodo ne-
cessarium. — Stawi Mmos. Hic autor describit judicem
generalem Inferni, et eius officium. Ad sciendum ergo
quis sit iste Minos, est praenotandum (^) quod si homo
debeat ^) recte condemnari, est condemnandus a justo
judice; ideo autor hic in principio penarum introducit
juste judicem Minoem ; fuit enim Minos rex justissimus
famosissimae insute Cretae in Gra^ia, de quo et cujus
politia (^) loquitur Aristoteles primo Politicorum. Minos
enim primus tradidit leges Cretensibus, quae viguerunt
ibi usque ad tempora Metelli, qui Gretam cepit tempore
Pompeii, et illis dedit leges, Romanorum. De ista insula
dicetur infra capitulo XIY ubi autor describit ipsam, ubi
dicit : In mezzo mar sede m paese guasto. Modo ad pro-
positum : Minos moraliter capitur pro conscientia, quas
est judex cujusque (^), quia, se teste, nemo nocens absot"
vUur reus (^). Unde Ovidius: Pcena potest demi, culpape-
rennis erit. Ergo omnis peccans portat secum judicem
suum. Unde Boetius : exlra te ne qiuBsieris ultorem. Nunc
ad literam dicit autor: Stavvi Minos (^), idest, Minos stat
in primo introitu, e orribelmente ringMa, idest, latrat
rigide, quod proprie spectat ad canes, et bene attribuitur
conscientia^ quia conscientia nos mordet et lacerat C) ;
unde propheta: vermis eorum non morietur. — Examina le
colpe ne F intrata. Ecce actum justi judicis, qui examinat
diligenter culpas, ut pro qualitate culpae det qualitatem
poenae. Deinde gtudica e manda, idest condemnat et de-
stinat animam ad poenam, sicundo c^avinghia, idest, se-

(*} 116, notanduiD. (*) S. debet.

(*) E. politica. (*) 116, cidasGiuiK|ae.

(') Alcuni Codici hanno Seneea UtU in luogo di Se tmle, ma parmi ^asta la
vera lezione, non troTandosi (fueito paiio in Seaeca, ma in GioTenale, Sat. Xni, 3,
e dice:

prima e$t hac ulHo, quod te

iudioe, nemo noeent abtohitw.
{•) E. Mkioi, ibi 1m primo introito. C) 116, latnA.

CANTUS QUINTUS. 187

cundum quod cingit se cum cauda. Ad quod notandum
quod autor merito dat caudam Minoi; nam per caudam,
quae est finis bestiae, figurat finalem sententiam pecca-
toris bestialis^ quia conscientia post remorsum finaliter
se ipsam condemnat. De ista cauda dicetur alibi sepe in
isto Inferno. Dicunt etiam C) aliqui quod ultra penam,
quam homo peccans habet in mente ex remorsu con-
scientiae, sepe etiam habet penam temporalem, quia sci-
licet justus rex et rector^ qualis fuit Minos, investigat
subtiliter, et juste punit crimina in vita ista praesenti, se-
cundum exigentiam meritorum. — Dico. Hic autor ostendit
justum judicium istius judicis, et dicit : Dico che quando
r amma malnala, idest anima prava nata ad damnatio-
nem, li vien davanH, scihcet, coram Minoe, scilicet ad
examen conscientiae, ttiUa si con/essa, quia non potest
quis fallere conscientiam suam occultando crimina, sicut
facit interdum confessori et judici extraneo. Et ostendit
quomodo Minos discernit et judicat, audita confessione,
dicens: e quei, scilicet Minos, conoscitor de le peccata,
quia cognoscit gravia et levia secundum circumstantias
eorum diversas, vede qual luoco d Inferno ee da essa,
idest quae pena cujus circuli competit sibi, cignesi con la
coda lante volte, quantunque gradi vuol che giu sia messa,
quia, scilicet, si vuit quod damnetur ad primum circu-
ium, dat unam revolutionem caudae ; si ad secundum, dat
secundam ; si ad tertium, dat tertiam etc. — Sempre. Hic
autor ostendit sedulitatem oificii, quia (^) iste judex semper
est in actu, dicens : sempre dinanzi a lui ne stanno moUe.
Unde nota quod iste judex semper sedet pro tribunali,
quia semper habet examinare et condemnare. Sicut enim
dicebatur supra quod Charon semper habet (^) transpor-
tare animas damnandorum (^) ad Infernum, ita Sfinos

(*) 116, ergo. (*) £. quia jufCiif judAx.

C) 116, habebaU {') S. e 116, damnitonun.

188 COMENTUH INFERNI

semper habet judicare et condemnare. Ideo bene dicit:
vanno a vicenda ciascuna al gnuUcio, scilicet, una post
aliam successive; et bene dicit, quia continuo multi mo*
riuntur et vadunt ad Infernum essentiaiiter et moraliter,
et per consequens judicantur a conscientia. Unde dicit:
dicon, suppie, animae, dicunt earum culpas, e odeno,
scilicet judicium et sententias (^), poi $on giii voUe, sci-
licet ad penam destinatam. — O tu. Hic, ostenso quomodo
Minos se habebat ad illas animas damnandas, nunc osten-
dit quomodo se habuerit (^) erga ipsum autorem, et fingit
quod inclamet (^) sibi dando bonum consilium. Unde
dicit : disse Minos a me quando me vide, scilicet, viyum
venientem ad examen : o tuche vieni al doloroso ospicio,
idest, o tu Dantes, qui venis ad Infernum, quod est
hospicium perpetui doloris guarda com' entri, scilicet in
Infernum^ quasi dicat: cave quomodo intres istam de-
scriptionem Inferorum^ et cave, di cui tu ti fide, idest,
utrum Yirgilius sit sufficiens ad ducendum te ; quia de
rei veritate Yirgilius non erat sufficiens dux, nisi mora-
liter ioquendo, quia (^) Yirgilius ignoravit Infernum es-
sentialem^ de quo loquitur christiana fides^ ut jam satis
declaratum est primo capitulo. Et dicit quod Minos haec
dixit, lassando F atto di cotanto officio, scilicet, examina-
tionem (^) et condemnationem illarum animarum. Hoc
aliquando contingit in mundo nostro^ quod homo^ dimisso
proprio officio, sepe consulit alteri. Et subdit causam
Minos quare autor (^) non debeat temere introire^ quia,
licet introitus sit facilis in Infernum, tamen exitus est
difficillimus C). Leve enim est intrare viam viciorum,
sed nimis durum est exire; et ita facile est aggredi

(*) E. •enlentMiD. (*) E. se habuit

(*) S. inclinet sil>i. (^) S. quia ignorayit.

(') 116, exaniinationem illarum animamm.

(*) E. autor debeat timere introire temere, quia.

C) 116, diffioilit.

GANTUS QUINTUS. 189

aliquod arduum opus, sed difficillimum est finire feliciter,
sicut ostensum est II capitulo. Dicit ergo : L ampiezza
de t intrare non U 'ngannL £t subdit responsionem Yir-
giiii dicens : e 7 duca a lui, idest Virgilius respondit illi
Minoi, perchS pur gridi ? quasi dicat, frustra, quia datum
est desuper, et ideo non impedire el suo fatale andare,
scilicet, quod datum est a coelo et C) praedestinatum a Deo:
volse cosi cold dove se pole cio che se vuole, scilicet in
coeio; nam velle et posse non diiferunt in eternis; hoc
est dicere, quod autor yadit ex speciali gratia sibi con-
cessa a Deo^ sicut clare demonstratum est secundo ca-
pitttlo, e pik non dimandare, quasi dicat, cum Dominus
vult, non petas rationem, quasi dicat, sufficit (^) audisse
quod Deus vuit : non ergo uiterius petas (^) quare vult,
vel quare non concedit ita mihi, vel illi sicut isti Danti.
Or incomincian. Ista est secunda pars generalis, in
qua autor agit (^) de pena generali iuxuriosorum, et
pruBO prsmittit signa doioris et penae, dicens : le dolenU
note, idest notae doloris, or incomincian a farmesi sentire,
cantus enim amantium, ut plurimum, vertitur in planctum
amaritudinis, ut statim patebit Ideo dicit : or son venuto
Id dove molto pianto mi percuole, risus enim amoris cito
parit planctum, et planctus est proprius amatorum, qui
puniuntur hic. Deinde describit locum et penam, dicens :
10 venni in loco muto dl ogni luce, idest (^) privatum lu-
mine et obscurum. Et dicit : d ogne luce, ad differentiam
superioris circuli, in quo erat in parte lux et lumen. £t
nota quod hic locus merito fingitur (^) sine luce omni-
moda, quia istud vicium luxuriae maxime extinguit lumen
rationis, et etiam quia quaeritur (^) Qeri in occulto et in

(*) £. 6C primo destinatani.

(^ 116, tulBciit audisse. — £. sufficit audiYine quod Dominttt.

C) S. Don ergo petat. (*) S. ponit.

(') S. idest in locam prif atum omni Ittmine.

(*) S. flngitar ab auture tine luce. (^) E. qaaril fleri

190 COMENTUM INFERNI

otocuro ex natorali yerecundia, ut per ae patet. £t d&-
scribit qualitatem peo» dicens : ehe mughia. Pena autem
est hsec, quod isti luxuriosi amorosi impetuose rapiantur
a ventis contrariis, et invicem coUidantur vei oonfringan-
tur sicnt undae maris (^) tempestuosi exagitati a contra-
rietate ventorum. Ifoc enim facit autor multis ratienibus;
primo, quia in mari insurgunt venti varii et contrarii,
qui tiabent exdtare maximas tempestates ; ita (^) ut in
homine luxurioso insurgunt varise et contrari^ passio-
nes, sicut spes, timor, letitia, tristitia, que oontinuo con-
cutiunt mentem ejus, lacerant et distrahunt ad diversa:
secundo, quia inare sic denominatar ab amarilodiae,
quia amarum; nulla autem pestis amarior (^) quam amor;
unde qui prius dixit, amor (^) etc : tertio, mare tempestuo*
sum estuat et fervet per ebuilitionem fluotuum ; ita cor-
pus luxuriosi fervet caiore naturali, et bullit sanguis in
eo etiam sepe calore accidentali, quia isti tam eflrenatae
luxuriee, propter quam sunt Imc damnati, sepe irritant (^)
iibidinem cibis et vinis cahdis diversimode, et venter vino
estuans de fiacili despumat in libidinan: qnarto, mare
post tempestatem, quando quiescit, fetet : ita iuxuria post
fiBictum emittit fetorem, et fastidium parit : quinto, mare
continuo consumit snum litus pauiatim : ita luxuria pau-
latim consumit corpus luxuriosi, imo aes et personam (^) :
sexto^ in mare sunt magna pericnla, naufragia et inoom-
moda, damna, afianna ; ita ex luxuria oriuntur maxima
scandala et dispendia, magna mala, exterminia generaiia
et particularia, sicut incendia urbium, caedes hominun,
stri^ bellonim, mortes suorum, ut statim patebit Pre-

(M S. e £. marts. Unde noUiidiiiii diligcnUMime, «piod sabtiliMlme aator
describit supplilium istonim per comparatioDem Muris tenpaiUMte cufitfltj etc.
(*} S. e 116, iu in koMine.
(*} S. nulla eaUa peetls amarior est quam.
(*) S. amor melius dixisset «nMror.
(*) £. iMiUBt (•) £. et pflntMin HiiWp

C4NTUS Quum». 191

terea, si ouUum aliud maium sequeretur ex luxuria, finin
eius est penitentia. Unde Demostbenes bene dixit : nolo
emere tanii pretHptBttiier e,sic}xt dicetur infra capitulo XVIU.
Ergo ad literam redeundo, bene dicit autor de ioco isto,
de mugkia come fa mar per tempesta. £t restringit C ^
tempestatem dicens : se da contrarii venti e combatluto,
sicut proprie a Borea et Austro, qui sunt venti violenti^
oppositi, quorum unus venit a septentrione, aiter ame-
ridie; unus frigidus, alter calidus; ita una cogitatio in*
flammat animum, alia infrigidat^ facit enim argumaila
diYersa pro et contra; et certe venti contrarii non ita
oollidunt, frangunt et lacerant fluctus maris inquietos,
sicut diversi cogitatus exagitant^ conOigunt (^) mentem
amentis amantis, et sic ex uno argumento transit in con-
trarium et revertitur ex hoc in illud. Quid putas dixisse
AdiiUem, quando captus amore Polissenae pulcerrima^
fiUae iiostis, cui fecerat tot magna et irreparabiiia damna,
inter quae interfeoerat Hectorem, virum optimum Troja-
Honim ? Quid dicebat juvenis nomine Mundus, quando
amoratus erat de Paulina pudicissima muiierum Roma-
naruro ? Quid Phedra, quando capta erat amore privigni
stti IpoUti? Quid Mirrha capta amore patris(^) Cinarie?
Qoid discurro per exempla, quie sunt infinita ? Umis-
quioque quierat exemplum in se ipso, si unquam seiisit
paasionem amoris. Et dicit: La bnffera infemak, idest
impetuosa insufflatio (^), quia luxuria est velocissima et
impetuosa, che mai non resta, hec enim est pena magna
amantis, qui est quietis impatiens^ et dus animus nun-

(*) E. distinguit.

n 116, eoAiifuiit et ainigvnt ntHtmn fwwlif Manlit. JUiiiat «rim ialer
suas anfvstiit dicit: c«lor jurenilit impellent, qui non patitur frcenum, pulcri-
tudo amatJD allicient, quc meretur ab hominibus amari, compellit te tperare.
£ contra antem arguit ae et dkit: nonne imparitat, pudicilia. ceferfnlia iMmo-
rit, timor mMTtia d^iunt te in detperationem? £i tic l»reYiter ex ubo argu-
mento trantit ie coatrariwn etc.

(*) S. patrit tui Qnar«. (^) £. inflaUo.

192 COMENTUM INFERNI

quam quiescit, et corpus est semper in motu. Ideo bene
dicit : mem li spirH con la sua rtqma, quia sdlicet tio-
lenter rapit et trahit eos. Et didt, fnolesta voUando, quia
iterum reducit eos, imo infinities, ad eumdem locum^
ad idem pericuium, nec timor (^) Dei, nec revermtia
honoris, nec infamia hominum, nec expensa aeris, nec
labor vel pericuium personae, nec mors, quam videt aiite
oculos, retrahit et revocat amantem ab amata. Didt
etiam (^), percatendo, quia sepe veniunt ad arma, et per-
cutiunt se gladiis. Et sut)dit quod cum perveniunt ad ista
scandala vei mortes, dolent et ita exardescunt ira, quod
blasfemant Deum. Unde didt : quivi Se il compianto^ le
strida e 7 lamenlo, quia amans complangit, conquerit (^)
de amata, cui sepe secatur gula, et ergo (^) amata de
amato, qui trucidatur propter eam, quando giimgon don
vanti a la ruina, idest, quando deveniunt ad miserabilem
jacturam, sicut sepe videmus, quot dederunt sibi mor-
tem vi amoris, qui nullis potest legibus coerceri (^). Ideo
dicit : biasteman quivi la vertd divina, scilicet ex despe-
ratione, quia sepe suspendunt se laqueo, transflngunt (^)
gladio, aut truddantur ab aliis. — IntesL Hic autor declarat
qui sunt isti infelices tam male ducti, dicens: intesi
cKipeccaior camaU, idest luxuriosi, qui ponunt suam
felicitatem in carnis resolutione, che sometton la rason
al talento, idest appetitui, quia scilicet r^untur passione,
non ratione, son dannati a cosi fatto tormento, idest tam
amaro. — E come. Hic autor describit forknam raptus isto-
rum {^) per comparationem volatus sturnorum. Et quia
sententia est clara, ordina sic literam : e cosi quel fiato,
idest ille ventus iuxuriae, porta H spiriti maU, scilicet

(*) E. terror l>ei. (') 116, Didt ergo.

(*) E. e 116, conqiieritnr. (*) 116, e oonTeno amatt.

(') 116, cohartari. (•) S. e 116, tranflBgant.
f) 116, eomm.

CANTUS QUINTUS, 193

laxuriosorum, canie F aH m portan H stomei, ita quod le
aH debet pom ante verbum pro supposito, et K slomei^
post, pro apposito, nel freddo lempo, scilicet adveniente
hieme, quando fugientes frig^ faciunt transitum ad partes
calidas, a scfnera larga, e piena, quia maxima est mul-
titudo istorum juvenum discurrentium per contratas ita
quod vix possunt vitari. Et non videatur tibi inconve-
niens ista comparatio sturnorum ; primo, quia sturni sunt
animalia gr^lia (^), et ita amantes semper incedunt so-
ciati* Stumi sunt luxuriosi, sicut naturaliter aves; s(urni
sunt leves, et tales sunt amorosi; sturni transeunt ad
partes calidas (^) quo calor iibidinis vocat eos, et fugiunt
frigidas, ubi non sunt mulieres pulcrs, et si inveniunt vi-
neam pienam duicibus uvis sine custode, male populantur
eam. Et declarat discursum istorum luxuriosorum dicens :
(U qua, di Id, di su, di giii H mena, scilicet ille ventus libidi-
nis, quia amor trahit procum post (^) vagam suam ad tem-
pium, ad hortum, ad nuptias (^), ad funera, ad montem,
ad fontem, el quocumque illa pergit, infelix sequitur eam.
Et ideo bene subdit : mUla speranza U conforta mai, non
che di posa, ma di minor pena, et vult sententialiterdi-
cere quod non solum non sperant quietem, sed non pos-
sunt solummodo sperare minorationem peme, quod est
peius. Et do exemplum^ ut si quis (^) in mundo isto con-
demnetur ad perpetuum carcerem cum certa pena^ puta,
pane et aqua, et ego dicam de tali condemnato, ipse
nunquam potest sperare alleviationem penae, nedum to-
talem liberationem. Hoc autem est verum de Inferno

(') E. fregalit, et faclant transitam ad partes calidas, immo etiam malti
coDTenlaiit Inter ae, ande tractum esl illad rerbam conjpraam ; ita amantea tem-
per inceimit toeiall.

0 118, •tnmi transeuDl ad partes calidas el ftigiant ftigidas; ita amorati ad
cootratas caUdas, qno calor etc.

(*) S. ad Tagam.

n S. noptlas et similia. et qaocamque illa pergit ille infelix.

(*} 110, qood al qols hi mando.

I. 18

194 COHENTUli INFERNl

essentiali, quia ibi Qunquam potest esse spes quietis;
etiam de morali, quia insatiahUis est delectabiiis iq^pe--
titus, ut pulcre flguratur in fabula Titii, cuius jecur
yuitur semper rodit, et consumptum semel iterum re-
nascitur, quae fabula ponitur in fine capituio XXXI
huius Infemi.

E come i grui. Ista est tertia pars generalis, in qoa
autor tractat in speciali de spiritibus pollutas isto vicio
luxuriffi; et primo praemittit comparationem ad expli-
candam conditionem eorum; et dicit quod unus volabat
post alium quereiando, eo ordine quo grues incedunt per
aerem in longa iinea, quasi in modum iiterarum. Or-
dina sic literam : e cad vuf io venir ombre portate da la
dttta briga, scilicet, ab illa concertatione ventorum, tramdo
yuai, idest conquerendo dolorose, come i grui van cankmdo
lor lai, idest versus, /acendo in aer di se longa riga,
idest, lineam, sicut alphabetum. Et sic vide quod autor
multiplicat comparationes avium, quia amor est volatilis
sicut avis, unde pingitur et fingitur alatus. Et grues sunt
etiam animalia gregalia, et fadunt transitum ad partes
calidas, imo etiam multum conveniunt inter se, unde
tractum est istud verbum, congruo: ita amantes solent
convenire inter se vel ratione constellationis, vel com-
plexionis (^), vei similitudinis morum et .vitae, et ita de
aliis. Ex dictis autem autor factus avidus petit quie animae
sunt istae, dicens : perch' io, dim, maestro, idest, o Virgili,
cki son queUe genti, cke, idest quas^ fatr nera d casHga,
idest aer niger ita punit ? Quare aer dicatur hic specia-
liter niger, dictum est in principio capituU. — La prima.
Hic Yirgilius respondet ad petitionem autoris explicans (^
aliquas, et primo describit Semiramim a virtute et vido,
tangens imperiosam potentiam eius; quia Semiramis,

(*) E, comampUtkmis. (*) E, eieBiplifieaiit.

CANTUS QUINTU8. 195

quamvis luxuiiosa, tamea ftiit magnanima et valoFOsa
multum. Sed ut sdatur (dene quie ftierit ista Semiramis,
et quis Ninus, cui ipsa successit, oportet praescire quod,
sicut scrilNt Justinus breviator (^) Trogi libro primo, Ninus
secundus rex Assiriorum, fllius Beli (^, primus movit
bella vidnis, et domuit pqpuios vi armorum usque ad
terminos UlHie (^ et decessit relicto filio Nino puero cum
uxore Semiramide postquam r^^verat annis UY. Se-
miramis erg^j non audens committere gubernationem
tanti regni fllio inhabili propter etatem tenellam, nec
etiam accipere per se imperium palam, quia tot et tantae
gentes vix obedirent viro suo, nedum feminie, simulavit
se (^) esse filium Nini, et fllium suum esse uxorem eius ;
quod fiiciliter (^) lacere potuit tum quia mater et fllius
erant similis statune mediocris, et ambo habebant eam-
dmi vocem subtilem, et »milem qualitatem lineamento-
rum. Meo assumpsit vestem longam ad tegenda brachia
elt crura, ei vdamentum ad tegendum caput et ne vi-
deretur aliquid occultare novo habitu, praec^it ut po-
pulus enmdraa habitum indueret, quem (^) morem postea
tota illa gras teouit, et sic ab ipso principio credita ftiit
puer. Deinde rex magna C) gessit, quibus gestis mani-
festavit se populo, et causam suffi dissimulationis, nec
hoc diminuit potentiam el gloriam eius, imo reddidit
eam admirabiik>rem, quia ipsa mulier non solum exces-
swat aHas feminas, sed etiam viros viribus et virtutibus.

(*) S. e K. abrefiator Trogi. (*) E., S. • lie, Beli primi» primus.

(*) IIS, ad termiiiot Liby», qaia erant adhac mdes et noo experti ad resi-
■kmdom. Ifit«r donitit prmdmif et Tiribiit et amiliis eorom fortior IranfiTit
ad allof» foldBfafit populof totiof Orienlif, eC oltimo baboit bellom com Zo-
roaNro rege Baetriamiram, qol dfeitiir primo repcHffe artef maflcafl, et con-
fidmflfla pffhM^pifl ■Modi el motofl fidemm dlVgeMifliime, fao oodflo et Ipfle
decemil relicto Slio Nfaio poero etc.

(*) S. 10 Ipflam eifle flUom.

(*) 118, MkMer.— S. fliciUter fkcere poterat

n S. qmm KaMlnm et morero.

(^ S.9 S. e 118, refl magnafl gefflt.

196

COMENTUM INFERNI

Hsec Semiramis Babiloniam condidit et altissimis moris
cinxit, et multa alia gloriosa fecit; nam, non contenta
terminis regni acquisitis a viro suo, etiam moYit bellum
Indiae, quam nunquam quisque intravit prseter eam et
Alexandrum magnum. Ultimo cum petisset concubitum
filii sui, ab eo interfecta fuit, et merito, postquam regna-
verat per XLII annos. Ad propositum ergo autor prse*
mittit Semiramim ceteris^ quia fuit magna mater luxo-
riae; primo, quia fuit prima femina imperatrix et regnatrix
in Oriente, ubi vigel luxuria. Seciindo quia habuit im-
perium in Babilonia, qua; fuit mater fornicationis a prin-
cipio usque in flnem ; nam a principio fuit (^) Semiramim
praedictam, in flne babuit Sardanapalum regem omnium
hominum luxuriosissimum (^), de quo dicitur Paradisi
capitulo XY. Tertio^ quia nimis enormiter fuit corrupta
luxuria, ut patet ex dictis et dicendis. His pra^missis, nunc
veni (^) ad literam^ quam ordina sic : Questi, scilicet Yir-
gilius, m disse aloUa, idest tunc, la prima di color, di
cui tu vuoi saper novelle, fu imperalrice di molte faveUCy
quia habuit multas nationes sub se ; vel hoc dicit quia
ibi est facta divisio h'nguarum; unde Babilon interpre-
tatur confusio, de qua confusione dicotur infra Infemi
capitulo XXXI. Et hic nota, ut videas altum animum
unius feminae, quod Semiramis fecit tria miranda, per
quae ostenditur magnanimitas et magnificentia sua. Pri-
mum, quia condidit mirabilem Babilonem, ut aliqui vo-
iunt, et eam cinxit muro amplissimo, quod nullus negat.
Secundum, quia ipsa traxit Tigrim et Eufratem, duo
maxima flumina, ad regiones suas (^) siccas, ut dicit
Pomponius Mella. Tertium, quia, ut scribit Yalerius, Se-
miramis audita rebellione (^) Babilonis, cum faceret sibi

(*} £. e S. habuit Semiramideii].
(*} S. e £. renio.
(') 116, rebellatlone.

(*) S. Iuiuriosiorem.

(*) S. e 116, suai olhn ticeas.

CANTUS QUINTUS, 197

fieri tricas, et una jam facta, altera dissoluta, sicut sta-
bat, arreptis armis cucurrit ad expugnandam civitatem.
Fortuna adjuTit virtutem ; nam nunquam facta ftiit altera
trica, donec tota civitas sub eius imperium redacta est.
Deinde describit eam a Ticio, quo nimis maculavit glo-
riam suam, dicens : et illa Semiramis fa si rotta a vizio
di hixuria che fece il Kbito HcUo, idest, fecit suam libi-
dinosam voluntatem videri licitam in sua lege. Fuit enim
Semiramis nimiae ferocitatis et luxuriae, de qua dicit
Qrosius : Semiramis sanguine sitiens, libidine ardens, se-
cum concumbentes interficiebat, quia scilicet faciebat
occidi C). Unde assignat causam, dicens ; per torre il hia^
smo in che era condutta, idest, ad tollendam infamiam,
quam incurrerat Fecit enim legem ut quisque posset li-
center et impune, calcato pudore naturae, contrahere ma-
trimonia (^) inter propinquos, ita quod patres coiyunge-
rentur flliabus et matres filiis et fratres sororibus. Et
nota quod lex accipitur hic abusive ; nam lex est sanctio
sancta jubens honesta, et prohibens contraria : ista autem
abhominabilis lex concedebat inhonesta et illicita. Effie.
Hic autor, ne yideatur procedere obscure, addidit (^)
nomen istius mulieris, et viri, et patriae, dicens: elFee
Semirams, di cm ei legge, scilicet, apud multos au-
tores, che succedette a Nino e fu sm sposa. Hoc dicit
ad ditferentiam Nini (^) per Niniae fllii sui, qui suc-
cessit ipsi Semirami, qui vilis mutavit sexum cum ma-
tre, quia solum vivebat et morabatur inter mulieres (^).
Et dicit : tenne la terra che 7 Soldan corregge, scilicet
Babiloniam. Et hic nota, lector, quod istud non videtur
aiiquo modo posse stare, quia de rei veritate Semiramis
nunquam tenuit illam Babiloniam, quam modo Soldanus

£.

(') lie^ fMebat occCdi forte ad celandoiD Actum. Unde etr.

(*) !!•• matriiiioiiiom (•) S. e 116, addit.

(*) 118, Nini fllii soi. (*) 116, com mulieribus.

198

CQMeNTUW UfrKlNl

corrigit, quae ftift postea per muUa iocula aimanm;
quod po»sum (^) routtipliciter probare : primo^ ratioie
loci, qnia uuUa (') magna Babilon fuit ia Aswria in nh
giime Calde»» ista vero io Eg^to: secuudo, ratione tM»<
poris, quia i»ta Babilon Egipti fuit per miUe annos poit
illam: tertio, ratione conditoris {\ quia iUa magna Ba-
biJop fuit edificata per Nembroth secuodum tedtimcmium
Sacr«e ScripturaBy ve| per Ninum sive Semiramim^ secun<-
dum tostimonia autoram gentiiium, ut Jam dictum est;
ha^c autem edificata fuit a Cambiia secundo rege Persa-*
rum : quarto, quia Ula antiqua BabUon fiiit olim destruota
per Girum(^) regem Persaruro» et itu est hodie desar^
turoy et nuUus babttat nisi serpentes ; ista autem est nunc
de pra^senti in magno flore, et ha^ est Ula, quam S(rir
danus nunc corrigit Ad boc dicunt magni sapientes quod
autor pro certo erravit improvide; sed ad defensionem
autoris dioo» quod autor noster vult dicere quod Semi*'
ramis in tantum ampliavit regnum, quod tenuit etiam
iUam terram> quam Sotdanua tenet (\ quia ipsa babuit
Elgiptum sub imperio suo, imo addidit Ethiopiam regno
suo, quasi dicat: Semiramis non solum tenuit BabUo*
niam antiquam, sed C) tenuit Egiptum, ubi est modo aUa
Babilonia. — 1'aUra. Hic autor nominat aUam famosam
neginam, quam describit ab amore et genere mortis.
Quomodo autem Dido fuerit amorata de Enea, et quoi*
modo se occiderit prqiter eius recessum) patet elegantar
apud VirgiUum) et quotidie vu^ ore celdt>ratur. Sed bic
est attente notandum quod istud, quod fingit YirgiUus,
Hunquam fuit factum^ neque possU)Ue fieri, quin C) Eneas,
teste Augustino in Ub. de Qvilate Dei, veok in ItaUam per

(*) S. potest muIUplicUer probari.
(*) £. auctoris.
(") S. nunc tenet.
C) S. e 116, quoBiani.

(*) S. e 116, <iuia illa magna.
(^) 116, Pirrum rf|^m.
(*) S. e 116, sed etiam.

CAlfTUfi QtJlNTUS. 199

treoentos annot tnte Didonem. Ipsa etlam Dldo non ne
interfecit ob amorem lauvum, imo propter amorem bo-
Mstum, quoniam Jarbas rex Affricae petebat eitts coniju-
gium, et ipsa C) non volens nubere alteri^ et non valens
contradicere potentiae eius, in cuius regno fundaverat
Cartbaginem, prceelegit mori, et sdpaam interfedt; fiiit
enim pudiciaiima femina^ sicut scrtbit Jeronimus contra
Jovinianum hereticum. Sed statim olgicies, lector: cur
ergo Vifgilius flnxit hoc? Dicendum quod multiplici de
causa. Primo, quia voluit ostendere quod imperium ro^
fflanum ddiebat dominarl toto orbi; ideo flngit qnod
Eneaa primus autor imperti habuerit tres uxores, unam
in Asia {^, et hasc Aiit Lavinia filia regis Latini^ tertiam
flngit ipsuro habuisse in Africa, tcificet Dldonem^ ut per
hoc daret faitdligi quod p^ulug romanus, deMen^Of&s
ab Enea^ ddliebat de jure habere totam terram mh po-
testate sua^ sicut vtr habet uxorem sibi subjectam, et
juste dominatur ei. Secundo^ ut ostendat quod odiunt
implacabiie^ quod semper fliit inter Romam et Cartha-
ginem, habuerit (') originem et initium a primis (^) auto-
ribus utriusque imperii, scillcet ab Enea et Dldone ; unde
ipse YirgiHus hitroducit ipsam (^) Didonem dicentetn, et
imprecantem in recessu Eneie: LUara Htorilm etc. Tertio^
et videtur m^r ratio^ quia moraliter loquendo Eneas
eit (^) juvenis amans, unde dicetor C) fllius Veneris^ qui
dtim navigat m Italiam, idest tendit (^) ad virtutem, ubl
taiaquam in portu requiescat^ suliito rapitur per tem-
pestatem amari amoris a via recta et deii^tur itt Libiam^

idest hbidfaiem j unde Affrica regio calidissima bene flgu-

- - - - - - ■ ■ ■ « .

(') S. ipM nolciiSt €t DOit Tttem contrsdicvrp.

(*) S. hi Aiter tdlket Creosam flliam PflMli wtmH<i^ In Afrlea^ scUicet

MMbl UHtkm li Mlla, acilicel LaTiniam flliam regis LilMI; «I fK>r hM etc.

(«) S. • Itt, iMMit. (*) d. Mtlnm iOt Itm iMoflMa.

(*) •» lllM MlDnem to|ii miiHni. ;*) K. eat timitii a«MM>

C) S. e Ite, dicitnr. C) 8« iMiMt#

200 COMENTUH INFERNI

rat ardorem luxuriae, et ibi captus voluptatibus oblivi-
scitur sui honorabilis propositi, nec scit inde recedere
nisi tandem miseratione (^). Ideo bene Virgilius inducit
Mercurium nuncium Jovis, qui retrahit eum inde, et
dirigit in ipsam viam suam a qua incaute recesserat
Et tu dices : non debuit Yirgilius ex hoc facere viduam
honestissimam^ meretricem. Dico quod excusatur pro
tanto, quia non inveniebat aliam reginam in Affrica,
quam posset accipere; licet, quicquid dicatur, mihi satis
dispiicet quod ista clarissima domina tam indigne fuerit
infamata(^. Sicut enim Semiramis iuxuriosa fundavit
imperium Assiriorum, ita Dido pudica (^) imperium Pe-
norum semper emuium Romanorum. Nunc ad propo-
situm autor ponit Didonem amorosam, quia sequitur
Vii^ilium, et flngit Yirgilium hoc dicere. Ad literam
ergo dicit: L altra Se colei che s^uccise amorosa, idest
Dido, quffi interfecit se ob amorem Eneas cum desereret
ipsam (^). Tamen veritas aliter se habet {% ut dictum est,
quia Eneas nunquam fuit in Affrica, nec unquam vidit
Didonem. De hac materia dicetur amplius Paradisi ca-
pitulo IX. Et dicit: e roppe fede al cener di Sicheo. Si-
cheus enim fuit maritus Didonis, qui fuit mactatus a
Pigmalione fratre ipsius Didonis, ut liabebis Pui^atorii
capitulo XX ubi autor dicit: Noi repetiam PigmaHone
aUotta. Post mortem vero Sichei Dido voverat non trans-
ire ad secundas nuptias, sed secundum fictionem Vir-
gilii violavit fidem voti. Et dicit : al cener, idest memo-
riffi, quia antiquitus corpora mortuorum cremabantur,
et cineres servabantur. Sed contra videtur quod Dido de-
beat reponi (^) inter desperantes, quia se occidit C) gratia

(*) S. e 110, miieratioiie diTloa. (*) 110, diibiiuiU.

(*) S. padiciMiiiia. (*) 110, qoi deaerait ipaHH.

(*) S. Com Uineo TeriUa aliter se habeat (•) S. Dido pooitor.
C) S. ooddit Diceodum eU qood te oooidit fratia. — 110, Dioeodom ono
Verbo qood te oocidit fratia amoris.

CANTUS QUINTUS. 201

amoris^ ideo tamquam amorosa numeratur inter luxu-
riosos. — Poi. Hic autor nominat tertiam reginam famosis-
simam C)y de qua brevissime pertransit, quia de Qeopa-
tra (^) dicetur saepe alibi, et praecipue VI capituio Paradisi.
Ista fuit famosissima (^) et sagacissima mulierum : Cleo-
patra siquidem regnum Egypti sagaciter recuperayit;
nam ^ Gesarem, qui omnium victor erat, ipsa vicit et
vinxit, regnum magnifice tenuit, viriliter defensavit, ani-
mose perdidit Autor tamen describit eam specialiter a
luxuria praedominante, dicens: poi, idest post Semira-
mim et Didonem, ^ Cleopatra luxwriosa. Sed videtur
quod autor male dicat, quia Cleopatra non videtur adulte-
rata(^) nisi cum Cesare, a quo in pretium(^) libidinis obti-
nuit regnum Egypti, et petiit transferre romanum impe-
rium in Egyptum. Si dicis de fratre suo Toiomeo, vir suus
erat, quod erat irreprehensibile secundum l^em gentis
suffi. I^ dicis de Antonio, sponsus ejus fuit. Si dicis quod
autor loquitur hic large de luxuria pro luxu, hoc nihil
valet, quia autor hic (^) tractat de libidine venerea. Di-
cendum est breviter quod autor bene dicit, et quod me-
rito(^) a(q[)eUat eam iuxuriosam, quoniam Cleopatra adul-
terata est cum onmibus regibus orientaiibus, ut dicit
Gomelins Tadtus. Non ergo mireris si autor posuit Cleo-
patram unam de tribus reginis uotabilibus, quae sic(^)
magnanima fuit etiam in vido, pro quo (*) ponitur dam-
nata. Nam sicut amicus ejus Cesar adulteratus est cum
multis(^^ reginis, et tamen non debent taceri aliae vir-
ttttes i^\ ita Cleq[>atra adulterata est cum multis regibus,
et tamen(^^ non debent taceri laudes ejus. — Helena. Hic

(*) S. sdlicet Cleopatram, de qua breviter.

(*) S. qnia de ipta dioetur. (*) S. e lie, formoiiafiiiuu

{*) 116, adaltera. (*) 116, prmiiaiii.

(^ S. lUc loqalliir de laxaria Tenerea. C) S. et merito Tocat earo.
(*) S. quia tic magiiaaima (Viit, qiia in Tilio pro quo ponitar est damiiata.
(*} 116, pro qao sic panitur. (**) 116, com tex reginit.

(") 116» Tirtiites eius. H ^. e 116, et Umen ez hoc.

203 COMENTUM INFEimi

autor nominat 0 aliam reginam omiiium(^) famdnssimaiii^
scilioet Helenam, quam autor describit a memorabOi
clade, cuiu9 ipsa fuit causa. Ista ftiit simpliciter anKNrosa
sine virtute magna. Fuit enlm Helena fomosissima (^)
mulierum, cuius pulcritudinem, ut de ceterid taceam,
mirabiliter extoUit Homerus. Ipsa ob sui pulcritndindm
mirabilem rapta fuit a Tbeseo illustrissimo duce Athe-
narum, cum esset puella, sed statim recuperata foit a
fratribus suis, de quo (^) didt Ovidius : A juvene et cur
pido credatur reddita virgo. Secundo, foit rapta a Paride^
licM culpa sua^ ex quo natum est tam diuturnum et
tatti atrox bellum. Unde didt : per cui tanto reo tempo
si volse; nam per decennium durant obsddio Gra^nlm
contra Trojam cum maxima jactura utriusque partis^
quie non minus afflixit obsessores quam obsessos^^);
de quibus obsessis ait Yirgilius: Non anm domuere de^
cem, non mUle carina. Et de obsessoribus didt indignan-
ter Ovidius : Quid peHtur tanto nisi turpis adultera heUof
Et tamen ista serpens venenosissima et fax ardentisatiia
fuit reddita incolumis (^) viro suo Menelao, et ipse cnm
perpetua ignominia recq^^tavit^*^) eam.-^£ vidL Hk autor,
nominatis primo mnlieribus^ in quibus magis(^) viget
iuxuria, nunc iominat aUquot viros^ et primo virum for-
tissimum Grecorum, scilicet Achillem^ quem autor de-
scribit ab interitn suo^ quia mortoas est propter amo-
rem. Iste enim stupravit Deydamiam^ raptnt (^ Briseidem,
et nltimo captus amore PoUssene fiUs Priami, foit sagit-
tatus a Paride fortive ; et sic vide qnaliter lir (*^) iiH
victissimus Achilles periit percussot telis amoris, qula

(') S. poDit. (*) S. olifD.

('; S. e 116, nmlicNr formosissiroa malieram.

(^) S. de qmti, (*) 116, offeiisora qvam opfMlos.

(*) 116, reMiU Didiilomiiius Tira. (^) £. reciipcrra¥il.

(•) £. ma«Da Tigvi. (•) S. TiolairiU

(*<0 S. Itte Tir.

CANTUS QUINTUS. 203

Paris fuit summe amorosu^^ ut statim dicetur. Ideo bene
flngit Homerus, quod Achilles erat totus invuluerabilis
priBter pkmtas pedum, quia scilicet non poterat supe-
niri nisi per viam amoris; nam pes hominis est amor
eius, et sic cessat objectio quare autor non nominave-
rit(^) supra Achillem inter viros illustres, quia Achilles
viscatus vicio luiuriffi mortuus est turpiter; Hector vero
pugnans pro patria mortuus est laudabiliter in prffiUo.
De Achille dicetur alibi sepe, et specialiter Purgatorii
capitulo IX. Dicunt etiam aliqui quod Achilles amavit
Patroclum inboneste, quod est falsum, quia tunc pone-
retur alibi, ubi punitur luxuria innaturaiis inter flammas.
Ergo bene dicit autor : e mdi il grande AckUle che cm
AMior al fine combaUeo, quia uaque ad mortem pugnavit
amoratuSy et etiam aliquando cessavit bellare amore
Briseidis iratus contra Agamemnonem, qui eripuerat
eam sibi. -^ Vidi PorU. Hic autor immediate post Acliii«-
lem locat Paridem occisorem eius. Hic certe potest dici
miles YeneriSy potius quam Marti^, Primo, aspectu, quia
juvenis formosus, vanus et vagus. Secundo, habitu, quia
iadutus peUe pardi, ut dictum est primo capitulo. Tertio,
armatura^ quia sagittator agillimus, sicut Cupido pingi-
tur(') cum sagittis. Quarto, moUitie virium; unde Ho-
merus primo Uiados facit quod Hector et Helena incre-
paot Paridem fugientem. Quinto, aflectu, quia adjudica-
vit pomum Yeneri, spreta Pallade et Junone. Sic juvenis
amorosus, neglecta sapientia et opulentia, ponit pomum,
idest summum bonum in venerea voluptate. — TrisUmo^
Hie ultimo autor nominat unum magis modernum de
extremo Occidentis. Iste peccavit cum uxore patrui sui,
seiUcet regis Marci de GornovaUa, qu« vocata est Isotta,
et eognominata est flava. Hic Tristanus percussus teio

0 S. iMMiiiiMirii. i*) llt» frifitar.

204 COMENTUM INFERNI

yenenato ex gratia r^s, amplexus illani strictam in ol-
nis suis, in ferventissimo ardore simul secum expiraviL
Et quia ista quotidie vulgi ore celebrantur, ideo sic bre-
yiter pertranseo, etiam quia pro majori parte reputo ista
frivola et vana. Sed idcirco autor fecit C) mentionem de
isto Tristano, quia iste effectus amoris, sive fictus sive
factus, est satis memorabilis in ista materia, etiam ut
^tenderet se aliquid novisse de omnibus. Et concludit
autor, ne de pluribus dicam: et ille Virgilius tnostrome
e mminome a dito piu di mUle ombre, ita poterat di-
cere plusquam mille miiia, cK amor di noslra vita di-
partUle, quia amor fuit causa mortis omnium.

Poscia cK io ebbi il mio doctor udito. Ista est quarta
pars generalis, in qua autor tractat de duobus spiritibus
modernis, et primo praemittit dispositionem suam, quia
scilicet affectus (^) fuit compassione istorum, quia iste
multum laboravit ista passione aiporis, ut statim pate-
bit. Dicit ergo : pietd mi gimse e fui quasi smarrito, et
ecce quando (^) et quare, poscia cK io ebbi udito il mio
doctore, scilicet Yirgilium, nomare, idest nominatim ex-
plicare, le dotme antiche, scilicet Semiramim, Didonem,
Gleopatram, quae habuerunt tantum virtutis, quam (^) ta-
men maclaverunt labe libidinis, e i cavaHeri, scilicet an-
tiquos, sicut Achillem, Paridem, quos vis amoris ita po-
tenter vicit. Et ideo, to cominciai, scilicet petere, o poeta,
scilicet, o Virgili, e^ parlarei volonlieri a quei due, mascu-
lum et feminam, cK insieme vamo, strictim sociati, quasi
dicat : libenter scirem et describerem de aliquibus italids
modernis, postquam tu dedisti mihi cognitionem de ali-
quibus antiquis extemis : et per boc innuit tacite quod
Virgilius et alii poetae antiqui fecerunt mentionem de ta-
iibus antiquis ; sed ipse convenienter vult et debet facere

(*) 116. facit. C) 116, aflliclus.

(*) £. <iaomodo et «luara. (^) 116, ({aaotani macalafemnt.

CANTUS QUINTUS. 203

mentionem de aliquibus modernis luxuriosis. Unde dicit :
€ paion si esser leggieri aJ vento, scilicet ad ventum libi-
diniSy quasi dicat, videntur esse ita amorosi. Amor enim
levissimus est, unde : Nudtis et alatus^ cecus puer et pha-
relratus: Istis quinque modis habitus signatur (^) amoris. —
Et eUL Hic ponit responsionem Virgiffi, qui docet eum
modum quaerendi. Unde dicit : et elli a me^ scilicet Vir-
gilius dixit: vedrai quando seranno piA presso a noi, erant
enim adhuc a longe, ita quod comode non poterat (^) '^
alloqui illos; e tu aUor K prega per queUo amor cK t mena,
e quei verranno. Per hoc tangit autor quod debemus
adjurare personam per rem magis dilectam sibi, sicut
sepe dicimus, pro amore quem habes ad talem dominam.
Et continuo autor exequitur consilium Viigilii, dicens :
mam 1a voce, idest, ego Dantes movi vocem, et ccepi
loqui et dicere : o anime affannate, idest aflectae (^) pas-
sione fortis amoris, venUe parlar a noi s" altri nol nega.
Hoc dicit qula dubitabat forte quod non possent remo-
rari ad loquendum secum, quia ita velociter portaban-
tur a vento. Ideo dicit : si losto come 7 venlo a noi H
piega, idest, plicavit. Sed ne procedam obscure in tractatu^
istorum duorum spirituum, est sciendum quod in nobili
provincia Romandiolae, in civitate Arimini, Johanneis San-
catus, sic denominatus quia erat crure claudus, filius
Domini Malatestae senioris, qui primus acquivisit domi-
nium Arimini, vir corpore deformis, sed animo audax
et ferox, accepit in uxorem Franciscam filiam Domini
Guidonis Veteris de Polenta, Domini Ravennee, dominam
corpore pulcram et vagam. In istam exarsit Paulus frater
dicti Johannis, homo corpore pulcer et politus, deditus
magis ocio quam labori. Cum ergo dicti Paulus et Fran-
cisca conversarentur simiil sine suspicione, tamquam

(*) lie, Dronstralur. '*) K. non poleranl. (*) 1f«, afflScl».

206 GOlfENTUM INFERNI

cognati, legebant semel in camera ipsius dominie C) in
uno libro vulgari de Tabula Rotunda, in quo scriptum
erat quomodo Lanciilotus olim captus est amore reginae
Zineyrse, et quomodo per mediatam (^) personam, sdlicet
Galeottum, principem insularum longinquarum, coiquncU
sunt simul ad conferendum de amore eorum ; et quomodo
dictus Lancillotus virtute istius coUationis cognito amo-
roso igne fuit osculatus (^) ab ipsa r^ina. Gum eigo
predicti Pauius et Francisca pervenissent ad dictum pa»-
sum^ ita vis istius tractatus vicit (^) ambos, quod conti-
nuo d^posito libro devenerunt ad osculum, et ad cetera,
quae sequuntur. Hoc autem in brevi significato Johanni
per unum familiarem, ambos simul in dicta camera (^)
Ijibi convenerant, mactavit. — QuaH. Hic autor ponit suae
petitionis eflectum per unam comparationem, cuius sen-
tentia est clara : ideo ordina literam sic : et illi duo aman-
tes, usciro de la schiera otf Se Dido, idest de turba luxu-
riosorum, inter quos est (^) Dido amorosa ; venmdo a
noi per V aire maHgno, idest male ignitum, qualis est in
luxuriosis, cotaK quaH cohmbe ckiamate dal volere, idest a
naturaii voluntate, vengon per P aira porkUe dal disio,
idest ab appetitu, con f aH alzate e ferme al dolce mdo,
ubi scilicet dulci amore fruuntur i^). Et assignat causam
quare isti venerunt tam leviter et vdociter, dicens: si
porte fu faffettuoso grido, quasi dicat, tam fortis et ef-
ficax fuit adiuratiOy quam feci m per amorem. Sed ad
intdiigendum quantum predicta (^) comparatio colum-
barum sit pulcerrima et propriiswna, est notandum quod
oriumbffi sunt dedicat» Yeneri, qu« est mater AmoriSy
et Dea luxuriae, quoniam sunt aves lujLuriosissim». Go-

(*) S. domiiw Fnmcisak (*) B. madiittmi FwricM» teilleit

(■) £., S. e 116. eiotoolatiis. (^) 116, orit ainiiot.

(*) S. cameri» interf^t. f*) S. erat Dido» vemtmdo.

C) B. fenuitar. (*) S. predicta iita oomperaiio.

208 COMENTUM INFERNI

da c' hai pield del nostro mal perverso C)y idest de quo
compateris nostro amori perverso, cuius causa ita jacta-
mur. Isti eoim nimis perverterunt ordinem amoris, quia
cog^nali erant. Et subdit quod sunt prompti ad vocem
autoris^ dicens : noi udiretno, scilicet vos loquentes e par'-
laremo a voi, scilicet interrogantibus di quel che vi piace
d' udire e di parlar scilicet de materia amorosa ; et di-
cit : mentre che 7 vento si lace, idest, donec ventus cessat
et non murmurat ; come fa, idest sicut tacet nunc. Sed
quare (^) autor videtur contradicere sibi ipsi? Dixit enim
supra quod isti non poterant sperare quietem, nunc vero
dicit quod quietati (^) sunt: dicendum breviter quod sunt
quietati nunc accidentaliter et ad augmentationem penae,
quia renovatus(^) est dolor eorum, ut statim patebit. —
Sede. Hic Francisca facit narrationem et primo describit
locum originis suae dicens, quomodo fuit de Ravenna
antiquissima civitate. Dicit ergo : la terra dove nata fUi^
idest, Ravenna (^) prope mare duo vel tria miiiaria, et
distat a loco ubi Padus cadit in mare per duodecim mi-
liaria. Unde dicit : dove 7 Po discende ; intellige quantum
ad brachium rectum : intrat enim Padus in mare in loco
qui vocatur primarium ; et dicit : per aver pace coi se-
quaci soi^ idest, cum fluminibus, quia nisi Padus intraret
mare continuo reluctaretur cum fluminibus suis, et sic
esset in continuo bello. Padus enim, secundum Yirgi-
lium, rex fluviorum discurrit per medium Lombardiae,
et colligit omnes aquas fluminum quae intrant ipsum a
dextris et sinistris, et omnia secum trahit et portat ad
mare per diversas fauces, ut dicetur Paradisi plenius

('; S. perveno, euias ctuM iU JacUmor. — 116» perveno, idest ex qoo.
(*) 116, Sed hic aulor. — E. Sed contra aulor.
(*) E. quietali sunt ounc accidenUliter.
(^j E. renoTatur dolor. .

(') S., £. e 116, Rairenna patria mea. Sede, Idest situata est tti fo marina :
idest super mari adriaeo; est enim RaTenna prope mare per duo.

CANTUS QUINTUS. 209

capitulo XVI. — Amofr. Hic Francisca narrat quaiiter Paulus
primo amoratus fuerit de ea ; et primo ad excusationem
Pauli assignat(^) causam delicti, et dicit quod ille tam-
quam nobilis et pulcer faciliter accensus est amore eius,
qu« similiter erat nobilis et pulcra. Dicit ergo: Amor
cK al cor gentil ratto s' apprende, idest, cito accenditur ;
et debes intelligere maxime et potissime, quia nobilis plus
vacat ocio et vivit delicatius, ideo cor eius citius accen-
ditur quam cor rustici, sicut sulphur citius accenditur
quam lignum, et tamen generaliter (^) amor in omnibus
vindicat sibi locum. Unde Virgilius III Georgicorum :
Amor omnibus idem; unde omne genus animalium na-
turaliter currit in amorem pro conservatione suae speciei,
sed quanto nobiliora tanto proniora (^) sunt in furiosum
ignem amoris; sicut equus nobilissimum animal fortius
inflammalur, ita quod non frena, non calcaria possunt
ipsum retrahere, non flumina, non montes possunt ipsum
retinere, quin (^) tendat quo naturalis impetus trahit illum,
sicut plene scribit Virgilius ibidem; prese coslui^ scilicet
Paulum, de la bella persona, scilicet mea, quasi dicat:
et bene poterat capi amore meo, quia eram pulcra et
ipse pulcer et vir meus turpis, che mi fu lolla, scilicet
morte violenta, ideo dicit : e 7 modo ancor m' offende,
quia scilicet adhuc viget infamia et pena. — Amor. Hic
Francisca narrat quomodo et quare ipsa redamaverit
ipsum; et volens se excusare dicit breviter. quod amor
est tantae virtutis et potentiaii quod semper cogit per-
sonam amatam redamare amantem, et e converso; et
ideo non potuit facere quod non redderet vicem suam
tali amatori. Dicit ergo : Amor cK a nullo amato amar
perdona, idest, amor qui non remittit alicui amato amare

(') 116, asserit. (') 116, finaliter amor.

n S. promptiora. (^) E. quando tendit qoo.

L H

210 COilVNTUH INFJBRNl

amaotem) mi prese del piacer oa$iui d forte, idest ita me
strinxit £Hi complaceoduin isti de mea pulera perMoa ;
che come vedi ancor nm m' abandona, quia sicui videre
potes ita sumus iigati simul amore post mortem sicut
fuirous in vita. Sed hic nota, lector, quod sententia(M
praemissa est saepe falsa. Gertum est enim quod sepe
quis amat unam et non redamatur ab ea, et e converso.
Ad hoc (^) aliqui vdentes salvare dictum auloris dicunt
quod magis det)et considerari affectus quam effectus.
Unde dicunt quod nisi sit natus ex saxo amatus amat
amantem ; sed hoc est penitus £ailsum ; nam de rei veri-
tate multffi fiierunt et sunt ^erbissime odientes amantes,
imo aliqu^ prodderunt eis nasum a facie cum dentibus,
imo aliquaB ocdderunt se ipsas, sicut scribit Augustinus
primo de Civitate Dei, et paulo supra hoc narravi de
IMdone qua^ potius elegit sibi mortem quam amorem
nuptialem regis Jarbe. £t po»to quod esset verum nihil
faceret ad propositum quia isti devenerunt ad effectum,
et omnes de quibus autor est supra locutus. Ad lioc
dicunt alii confirmantes istam sententiam esse veram:
Si vis amari ama ; et dicunt quod ista est vera intentio
autoris quia ipse ponit eamdem sententiam Purgatorii
capitulo XXII. Dico breviter quod autor noster loquitur
ibi de amore virtutis quae (^) fundatur super honesto,
ideo sententia est ibi vera. Hic vero loquitur de amore
voluptatis qui fundatur supra delectabili, ideo hic sen-
tentia est falsa ; et certe nimis miror de quibusdam qui
videntur hoc credere et tenere cum videamus clare (^)
faisitatem istius sententiaB. Quot milia sunt stabulario-
rum, Iq^^rosorum, ribaidorum quorum aspectum (^) hor-

(') S. scntentia yidetur esse faUa, qoia certuin est quod sepe quis amat.

(*) S. Ad hoc dicunt aliqui quod magis.

(') S. e 116» qui fundatur. (') £. clarissime.

;') 116, aspectui horribiliter omiiea.

CANTUS QUINTUS. 911

ribilem omnes fugiunt, qui amant reginas et nobiles do-
minas formosas et virtuosas ! ergo redamabunt ipsos si
viderint se amari ab eis? nimis est hoc absurdum incon-
veniens; sed ut cito veniam ad veram intentionem autoris,
considera subtiliter, lector, quod autor non ponit istam
sententiam tanquam veram, sed Ongil istam mulierem
luxuriosam hoc dicere ad excusalionem sui, sicut sepe
loquilur mulier amorata quando loquitur de suo fallo
et delicto patenti, quod negare non potest. Dicit enim:
ego non sum de natura angelica vel saxea; quomodo
poteram non amare eum qui me tam ardenter amabat,
et qui sponte subivit tot pericula C) et mortes pro me!
Ergo bene dixit autor in persona (^) istius meretricis. Et
sic nota quod multa talia dicta autorum sepe male in-
telliguntur, quia non consideratur quomodo, et quare et
quando dixerint. — Amor. Hic Francisca narrat eflectum
amoris eorum, quia ob hanc causam fuerunt simul et
semel mactati. Dicit ergo : amor condusse noi ad una
morte^ quia par fuit culpa, ideo (^) par est pena. Et subiun-
git autorem mortis eorum, dicens ; quod qui interfecit
eos ibit ad fundum (*) Inferni ubi ponuntur occisores
(^onsanguineorum in glacie in ea parte quae appellatur
Chaina a Chain primo interfectore fratris sui. Dicit ergo:
Chain aUende, idest expectat cfU vUa ci spense, idest Johan-
nem Sancatum.... (^) qui extinxit vitam nobis, quia sci-
licet ambos necavit, ut totiens dictum est : et conclndit
autor: queste parole da lor ce fUrporle^ quia scllicet Fran-
cisca pro se et pro socio dixit omnia narrata. — Poscia.
Hic autor ponit effectum narrationis facta; ex parte sua
quia dicit quod ex praedictis est factus valde alteratus

(*) £. pericula, ei Undein pro nie niortaus esil Ergo.

(*} E. in parte istius.

(*) £. ideo parem pGNiani passi samas.

(^) S. ivit ad profundum InfernL — £. est ibi ad fundum Infemi.

(*) S. e 116, SciancatUB maritnm menm qui.

212 COMENTUM INFERNI

et passioaatus : unde dicit : poscia ch' intesi quelle amme
offense, quae, quia offeDderant, ideo offensae sunt, chimi
il mso, idest inclinavi intellectum confusum, e tanto 7
tenni basso scilicet stupefactus tali effectu amantium,
finchS 7 poeta, scilicet Virgilius, mi disse, che pense, quasi
dicat: est tantum sic: ita facit amor. Et ponit respon-
sionem suam ad petitionem Virgilii, dicens : lo cominciai,
o lasso, idest, ah miserum dolenter refero, quanti dulci
suspiri, quia istud est dulce venenum, suavis mors ; quanto
disio, idest quam ardens et affectuosum desiderium, meno
cosloro al doloroso passo, scilicet mortis violentae et in-
famis, ubi fuerunt turpiter jugulati, et dicit : quando ri--
sposi, quia non potuit statim respondere ad petitionem
Virgiiii ex nimia compassione turbante eum. Et hic nota
quod tam Virgilius quam Dantes fuit summe passionatus
ista passione amoris ; ideo secure confert secum de ma-
teria ista. Nec Virgilius indignatur qui dicit in Buccoli-
cis : Omnia vincil amor el nos cedamus amori. Haec est
enim communis pestis omnium poetarum. Verumtamen
ego liic satis indignor de quibusdam dicentibus hic quod
autor non debebat ponere ista trufatoria. Considera si in
tali materia autor poterat C) loqui nobilius et melius.

Poi mi rivolsi a lor. Ista est quinta pars generalis in qua
autor petit declarari de uno dubio a predicto spiritu; et
primo ponit orationem suam ad pra^lictos, in qua primo
facit suum exordium; secundo petitionem, et alloquitur
ipsam Franciscam quae primo fuerat locuta secum. Dicit
ergo : poi mi rivolsi a lor, idest, postquam locutus fueram
Virgiiio de miserando infelici amore istorum {\ revolvi
me ad eos ut declararent de uno, e parla' io e conUnciai,
supplCj dicere, captans benivolentiam : o Francesca i toi
marliri, idest, tua dura cruciamina, mi fanno tristo, ex

;') S. potuerat. (') S. ipsonim.

CANTU8 QUINTUS. 213

dolore^ e pio a lagrimar, e\ compassione. Jam satis
dictum est quare : ista enim compassio habebat (^) ortum
a proprio amore, et facit petitionem, et petit quomodo
ilia perpendit quod Paulus amaret/eam amore illicito,
cum honesta benivolentia videretur esse ab eo erga eam
propter aflftnitatem quae tollebat omnem suspicionem.
Didt ergo: ma dimme ache e come^ idest ad quid et qua-
liter amor wncedeUe^ idest permisit tibi, che conoscessii
didriosi disiri, quasi dicat: qnomodo potuisti cognoscere
quod Paulus amaret te concupiscenter, quod erat du-
bium propter yinculum affinitatis ! et hoc dico : al tempo
di dolci sospiriy quia scilicet latenter suspirabat antequam
det^eretur flamma amoris. — E queUa. Hic ponit respon-
sionem Frandscae (*) ad petitionem suam in qua respon-
sione exorditur et narrat. Dicit ergo: e quella a me,
supple Francisca respondit ; mirabiliter captat benivolen-
tiam, dicens, quod erit sibi nimis amarum et dolorosum
referre sibi hoc, sed tamen renarrabit sibi totum ut sa-
tisfaciat YOto autoris; unde prsemittit sententiam nota-
bilem ad hoc dicens : NuUo ee maior dolore che ricordarsi
del lempo feUce ne la miseria, idest, in tempore adver-
sitatisy et dicit: e dd sa U tuo dottore, idest Yirgilius. Et
hoc exponitur multipliciter uno modo, quia Yirgilius in
yita spoliatus est bonis suis ab Augusto, sicut et alii
Mantuani, ut sepe patet in libro Buccolicorum, et sic
expertus fiierat istum casum mutationis fortunae; vel
etiam quia vixerat in mundo in tanta gloria et gratia
incliti principis Augusti; nunc vero post mortem erat
damnatus in indignatione summi Imperatoris eterni;
vel hoc dixit ailegorice, quia Yirgilius, idest ratio Dantis
sdebat hoc quia relegatus in exilium ; sed quicquid
dicatur credo quod autor solummodo vult conflrmare

(*) U% hibet. (*} S. Franciscs, in qua exorditur.

214 GoiiSNTUM nfFnBn

istam seatentiam autoritate Virgilii; ideo didt: e do
sa il tuo dottore, quia scilicet Virgilius ponit similem
modum loqueudi quem focit Eueas Didooi narraturus
excidium Trojae, quod declarat Utera sequens : ma io dUrd
come cobd piange e dice, quasi dtcat-: loquar plorando,
quia non possem sine plantu et iacrimis narrare tilH
tam amarum casum causam meie mortis et damnatio*
nis; et tioc &ciam se tu hai cokmlo affiMo, idest tantam
aifectionem, quia autor videl^atur multum avidus di-
scendi, a conoscer la prima radice, idest originem prin-
cipalem et radicalem^ del nostro amor; unde nota quod
licet Francisca jam manifestasset eorum amorem in con-
fuso, non tamen manifestaverat radicem latentem illius
amoris, quia ut ipsa statim dk^t, una lectura detexit
amorem qui ardebat interius. Noi. Hic Frandsca &-
cit suam narrationem et narrat signa per qu« oogno*
vit quod Paulus amabat eam et ipsa eum, quia sd-
licet semel legebant de materia amorosa, quia ubi amor
ibi oculus, ubi dolor ibi manus; et lingua vadit ubi
est dolor dentis. Dicit ergo: Noi leggevamo un giomo
per dileUo di LancHotlo, milite nobili, come amor lo
strinse scilicet erga reginam Zineveram. Et sic nota quod
lectio jocunda librorum amoris provocat ad libidinem;
ideo Jeronimus prohibet clericis ne legant carmina ama*
toria poetarum, et dicit: Soli eravamo senza alcm so-
spetto ; ecce aliud incitamentum, quia proverbialiter di-
citur quod opportunitas facit homines fiires et feminas
meretrices. Unde usque ad horam istam latuerat flamma
amoriSy per piii fiate, ecoe primum signum, quia didt :
quella leltura ci sospinse gU occhi, quia ccepimus frequen-
ter et fixe jactare oculos unius in faciem alterius, et
impudicus oculus impudid cordi» est nuncius, teste Au-
gustino, e scolorocd U viso; proprium enim est amantum
pallescere, ut dicit Ovidius magnus magister amoris; et

CANTU8 QUINTUS. 215

est secandum signum, et subdit: ma sol un pmUo, idest
illius lectura, fU ^quel che d vime, quia scilicet reveren-
tia et yerecundia prius detinebat nos, sed iste passus
fedt nos sequi exemplum duorum nobilium amantum. —
Quando. Hic Francisca explicat illum punctum et osten-
dit quomodo et quando yenerunt ad fada, dicens : quesH,
scilicet Paulus, che mai da me non fia dmso, quia semper
erit sociatusO) mecnm in dolore sicut ftiit in amore,
me basd la bocca tutto tremante, scilicet ex pudore et
timore, tanc, sdiicet quando legiemo U disiato riso, idest
reginam ridentem^ esser basato da cotanto amante, idest,
a Lanciloto qui fuit tam probns miles. Et subdit: Ga-
leotto, yult dicere breyiter quod sicut Galeottus fuit con-
ciliator (^) qui coiyunxit ipsos duos simul. Dicit ergo: il
Ubro e ctd lo scrisse, idest et autor libri, fu Galeotto {%
idest leno, et addit: quel giomo piU non vi teggemmo
amnU, quia illa die non redierunt amplius ad lecturam
incoatam, quia intenderunt ad aliam lecturam quae fecit
obliyisci illius lecturse primae. — Mentre. Hic autor imponit
flnem huic materi® et tangit effectum ultimum tam ex
parte illorum spirituum quam sui. Et dicit quomodo isti
amantes erant afDicti pariter amore et dolore, et ipse-
met respondet eis in simili affectu. Unde dicit: f altro,
scilicet aiius spiritus Pauli, piangeva st, idest tam effuse
ch' io venni meno si com' io morisse, quasi dicat : incurri

(*) E. iociiis nieiu in dolore.

(*) Alli erraU lezione del oostro testo si sopplisce con quella degli altri
codici. E., S. e 116» condliator et mediator amoris ioter Lanzilottam et Gineirriam,
ita Liber isle in quo legeliant fait mediator et conciliator qai conianxit

C) Qni il nostro testo ha in margine : « Gokotto fu U Hbro, e chi h seriMte.
Ita debet iste Tersns inteUigi. Princeps Galaottas scripsit gallice historiam araoram
Lancilotti et GinerrsB: et cum Paulus et Francisca librum illum oblectamenti
gratia legeraot, ipsa libri lectio eos in concupiscentiam libidinis excitarit, quare fuit
ille Uber galeottos irel Gorginus tcI ruflnus inter eos, et est galeottos nomen
apod qooadam importans idem quod leno et amomm compositor importat. Ille
etlam princepa galaottus fuit reirera galaottus, et illorum de quibos scripsit con-
dliator et leoo. »

/

216 GOlfENTUM INFERNI

in sincopiin, di la pieta, idest ex compassione bumani-
tatis quae ita ligavit sensus eius, mentre che funo spi-
rito, idest interim dum spiritus Franciscse disse questo ;
e caddi come corpo morto cade. Et hic nota quod illud^
quod autor fingit accidisse sibi, nunc acciderat sibi de
facto in vita dum esset amoratus de Beatrice. Cum enim
semel de industria accessisset ad quoddam convivium ubi
erat Beatrix, et ascenderet per scalas, subito illa a casu
occurrit sibi, ex quo juvenis ceciditO semivivus et aspor-
tatus super lecto aliquandiu stetit sine usu sensuum, et
considera quotiens autor ostendit se passionatum in hoc
capitulo, quia ultra modum fuit diu inviscatus isto morbo.

(*) 116, sabito cecidil semiTiiras.

217

CANTUS SEXTUS, in quo tradat de spiritibus entilms in tertio
drctdo ad plimam grandimm et nivis qui fuenmt gulosi;
et de dmmone Cerbero, inter quos invenit quemdam civem flo-
rentinum vocatum Ciaccum, qui prtsdixit Banti multa ven'
tura de partibus Florentinorum.

A

L tomar de la mente. Postquam in (^) praBcedenti
capitulo autor noster tractavit et determinavit de poena
luxuriosonim qui puniuntur in 2^ circulo; nunc conse-
quenter in (*) presenti VI capitulo agit et tractat de poena
^losonim qui puniuntur in 3^ circulo. Et presens ca-
pitulum potest dividi in quatuor partes generales; in
quanim prima autor describit poenam et supplicium gu-
losonim in generali, et custodem huius circuli punito-
rem (^) huius vicii. In secunda tractat in speciali de uno
spiritu modemo qui(^) multum fuit foedatus isto vicio,
ibi : Noi passavam. In tertia movet quaestionem illi spi-
ritui circa mutationem status suse patrise florentinse (^),
et petit de quibusdam civibus florentinis mortuis, viris
praecipuis, ibi : lo U risposi. In 4^ et ultima tractat ali-
quantulum incidenter de resurrectione malorum et am-
pliatione poense eorum, ibi: El duca disse: Ad primum
dico quod autor describit poenam gulosorum in gene-
rali; sed antequam descendam ad expositionem literae
est prfienotandum quod autor post vicium luxurise im-
mediate tractat de vicio gute; quamvis enim gula na-
turaliter prsecedat luxuriam et ministret sibi fomentum
et materiam, tamen ponitur post luxuriam, quia habet

(*) S. in soperiori capitulo aotor.

(*) S. in isto sexto. — E. in principio sexti capitoli.

(*) £. et pnnitionem haios ritii.

(*) 11«, qni ftiit fcDdatns.

(") 11« e E. Florenti».

216 GOMENTUM INFERNl

plus culpae C\ ^t quia est gravius peccatum ; i(ieo msigis
tendit dteorsum versus centram: ratio autem huius
est, quia secundum philosophum 3"^ Ethicorum^ natura
posuit magnam ddectationem in duobus smsibus, scili-
cet in tactu et gustu. In tactu propter consenrationem
*speciei; in gustu propter conservationem * (*) indivi-
dui; et maiorem delectationem posuit in tactu quam
in gustu, quia natura magis soUicita est circa conser-
vationem speciei quam unius individui ; imo etiam in
delectationibus dborum videmus, quod maior est de-
lectatio in gutture uIh est tactus deglutiendo cibum,
quam in lingua ubi est gustus. Unde philosophus adducit
exemplum ibi de quodam philosopho guloso, qui rogabat
deos quod guttur suum fieret iongius gutture grais;
non autem rogabat quod lingua eius fieret latior Hngua
bovis. €!onquerd)atur ergo quod delectatio guke esset
ita brevis quia durat (^) forte quatuor digitis. Nunc (^ ad
literam autor continuans se ad praecedentia dicit : /o m
veggio intomo, quia locus erat drcularis, vel ipse iacta-
bat oculos in drcuitum, nuumi tormmU idest alia diversa
supplicia a superioribus, e nuovi lormentati, scilicet gulo-
sos, a/ tomar de la mente, scilicet resumpta speculatione
mentali quee fuerat interrapta ex compassione afflictivB
illorum duorum amanUum, cke $e c/mse, idest qiue (tait
clausa ei confusa, dinanzi a la pietd di dm cognati, 91A-
licet Pauli de Arimino et Frandscae de Ravenna, dke
tutto mi confuse, idest disturbavit, et didt: come dfiomi
mova; per hoc innuit (^) autor quod ex omni parte ter-
rarum rqperitur magna copia istoram gulosoram, ut de
se patet : respice (^) tabernas vel (!) popinas, e clfio me

(') S. cnlp» et est grairiiu.

(') Le parole fra i doe asterischi son sopplite d«gli altri testL
(*) S. durat qaatoor. — E. dararet (*) £• Nuic ergo.

(*) £. inquit (•) E. respicite. C) ^ ^ popimiat.

GAimiS SEXTUS. 919

tx^ e come cKio guati, quasi dicat ubicumque reflectam
Tisum et quomodocumque circumspiciam. ^ lo sono. Hic
autor describit locum et pcenam gulosorum. Ad(*) in-
teUigendam autem istam pcenam et caeteras volo te scire
quod autor loquitur de Infemo morali in dando poe-
nas(^ omnibus peccatis. Dat ergo poenam congruentis-
simam(^) gulosis sicut supra iuxuriosis. Fingit enim quod
isti gulosi iacent turpiter et inepte per terram et con-
tinuo pluvia cadit super (^) eos, macerans semper eos, quia
sdlicet ut piurimum isti iacent infirmi; nam propter
snperfluitatem et diyersitatem cil)orum incurrunt diversa
genera morl)orum, ut experientia ostendit, et omnis me-
didna ciamat, imo plures interfecit i!^) crapula quam gla-
dius. Nunc ad literam dicit autor : /o 9om al terzo cer"
ckio de la piova. Et nota quod pluvia capitur (^) hic large
pro omni Tapore nocivo qui cadit ab aere, scilicet aqua,
nive, grandine etc. etema, idest continua, quia quamdiu
vivit gulosus non deflcit sibi poena sua ; maledetta, quia
est vicium detestabUe, nimis vituperosum, ignominiosum,
fredda e greve; quia propter indigestionem generantur
humores frigidi et gravantes naturam, et dicit: regola
e quaUld mai non gU e nova, quia semper stat (^) in istis
poenis; nam gulosi dum vivunt nunquam emendantur
neque mutant mores nisi in morte(^); nunquam restrin-
gitur gula ex quo est aperta: quamvis enim dicatur
proverbialiter quod paupertas castigat gulosum: casti-
gat(^), idest punit, non tamen corrigit; et distinguit varia
genera morborum qui (^^) nascuntur ex gula dicens : gran^

(') S. Ad qoain p^tonam intelligeiidam eat sdendam qnod autor loqnitur
hio de Inferno morali.

O 116, pQoam. (*) B. conTenientiaaimam.

(*) 116, tuper eos quia aeilioet nt plnrimum.

(") & e S. interfldt (*) B. aooipitnr.

(^ 116 e S. stant. (*) E. in morte, non qaod reatringatnr.

(^ 116, caatigat et punit, et distinguit. (**) £. qu» naaeoatur.

220 COM£NTUM INFERNI

dine grossa: ista sunt apostemata grandia et grossa,
fistulae, glandulae^ bubones, podragae C\ ciragrae et multa
similia; aqua Hnta, idest humores turbidi et corrupti,
neve (*), humores frigidi, rheumata, catharri^ se rioersa
per r aire lenebroso, idest per sanguinem turbulentum
gulosi pervertentis (^) totam complexionem ; sanguis enim
causatur ab aere, et dicit: pute la terra che questo rir
ceve. Sicut enim aliquando foetet terra propter pluviam,
ita corpus gulosi foetet, quod assimilatur sepulcro aperto.
Unde propheta : sepulcrum patens guttur eorum ; imo (^)
etiam ipsa terra vere foetet, quia quanto delicatiora ci-
baria, tanto foetidiora stercora, ut ait Hieronimus. Et hic
nota lector quod aliquando viri sobrii, sapientes et sancti
afficiuntur passionibus istis sine culpa sua, quia hoc ha-
bent a parentibus vel a coelo vel ab aiio accidente; sed
autor loquitur ut in pluribus, quia communiter tales
passiones adveniunt delicatis splendide viventibus, ut me-
dicina et experientia docet. — Cerbero. Nunc autor descri-
bit custodem tortorem animarum istius carceris nomine
Cerberum : sed quis est iste Cerberus ? certe CerJ>eru8
fingitur ab omnibus poetis esse canis infernalis triceps
stans ad portam Inferni, de quo multi multa dixerunt
allegorice. Sed ne vadam per impertinentia autor per
Cerberum representat nobis generale et bestiale vicium
gulositatis, quod est triplex; ideo iste canis habet tria
capita, tria ora, tres latratus. Aliqui enim sunt gulosi in
quantitate quia volunt n^ultum, sed pascuntur ita vicia
sicut Mocho {^). Alii sunt gulosi in qualitate tantum qui (^)
volunt sapida et delicata cibaria, sed contentantur pauco.
Alii sunt gulosi in utroque qui volunt et multa et splen-

C) S. e 116, podagr». (*) E. neve, idest homores frigidi, reomatici.

(') 116, perTertont. (*) £. imo ipsa terra.

(') Cosi il nostro testo. U codice £., ita Titia sicot modioo. Lo Strozz., ita
Titio sicat modico. U 116, ita Titia sicot Mocco.
(*) S. quia Tolimt.

GANTUS SEXTUS. 221

dida. Nunc ad literam autor describit hunc Cerberum
ab habitu et ab actu dicens: Cerbero, est conveniens
nomen; dicitur enim quasi vorans carnes, fiera, quia
sciiicet reddit hominem maxime bestialem. Unde Macro-
bius libro Satumalium dicit de mente philosophi : Quis
habens aliquid humani pudoris, his duabus voluplatibus
luxuria et gula delectetur, quce sunt communes sui el
asino: — crudele, quia crudeiiter pervertit gulosum(^),
e diversa, sciiicet ab aliis, quia est fera monstruosa ha-
bens tot capita tot guttura etc. Nonne est species monstri
videre hominem(^) gravatum vino, cibo? Certe nullum
animal horribilius; ideo bene dicit: con tre gole canina"
mente latra. Hoc dicit quia a predictis tribus speciebus
gulae manantur (^) aegritudines, quae faciunt gulosos ita
clamare (*), sopra la gente che quivi ee sommersa, idest
supra gulosos hic iacentes per terram sub pluvia, et di-
cit: gli occhi ha vermigli: ista est propria passio ebrio-
sorum, unde dicunt isti ebriosi quod melius est habere
oculos rubeos vino, quam dlbos aqua ; la barba unta el
atra, idest obscura^et hoc bene convenit guloso ; e'l ventre
largo, quia gulosus facit de ventre lacunam, undo pro-
pheta: quorum Deus venter est, et unghiate le mani;
quia continuo rapiunt (^) quod devorent ; graffia li spirti.
Hoc fingit quia gulosi aliquando inciduntur (^), aliquando
incenduntur ; ingoia, quia vicium gulae de rei veri-
tate(^) devorat et deglutit saepe gulosos, vel quia in-
gurgitat et absorbet totum patrimonium; e disquatra,
nunc(^ cum cauterio nunc cum rasorio lacerantur (^) ;
ideo bene subiungit: urlar, quia continuo clamare co-
guntur ex dolore; unus enim habet passionem iliacam,

(') 116» guloftum ebrietas eius« e diversa.

(*} S. honiinein monstruosum graTatum.

(*} £. manant. (^} £. latrare. (*} S. capiunt.

(*) S. inciduntur, ingoia. — 116, aliquando incenduntur; ingoia.

C) S. guUs reTera devoral. (*} 116, quia nunc. (*} £. laceratur.

222 COlfENTUM INFERNl

alter podragicam C): unde solet dici : un boccane e cbte
guai-^j et sic onmia ponuntar ad rationem eorum, sicut
dicebat quidam medicus quando videbat aliquem focere
unam inordinationem |n cibo, potu^ vei coitu. Dicit ergo:
la pioggia, idest varia passio, k fa urlare, idest latrare,
came catii, et dicit: da Funde^lati fanno a rallro schermo,
idest temperationem (^) more dimicantium. Hic est enim
mos inflrmorum, quod credentes vitare doiorem aut re>
perire quietem, nunc volvunt se super latus dextrum^
nunc super sinistrum; et hoc magis hal>et augere eis
poenam, quia omnia membra Isesa necesse est ut a la-
bore quiescant^ ut inquit Avicenna : e i miseri profani,
idest isti infelices, gulosi, viles, quos autor appellat(^)
prophanos, idest non sacros, non authenticos, infomes fu-
giendos, quos homo debet vitare sicut excomunicatos ;
prophanum enim dicitur procul a phano, idest longe a
templo. Nam phanum grsDce, latine templum (^) ; unde
saepe sacra scriptura utitur verbo (^) prophanare, quando
illi gentiles inimici (^) proprii Dei fadebant templum et loca
et vasa C) sacra privata. Ideo bene isti gulosi ebriosi (^)
possunt dici prophani qui (^) fugiunt loca autentica, et di*
cunt quod tutius est commorari(^^) in tabernis quam in
templis, quia templa saepe fulminantur, tabernsB(^^) vero
rare vel nunquam. Sed paulo post non inveniunt quie-
tem, quia volgonsi spesso, idest volvunt se in lecto, nunc
supine, nunc resupine. — Quando. Nunc autor (^*) quia
ostendit qualiter Gerberus se habebat ad animas illorum
miserorum, nunc ostendit quomodo se habuerit (^^) erga

0 £. podagTaUcam. (*) S., 116 e £. reparationein. (*) S. voGat

l*) S. templum dicitur. Unde. (•) S. utilur hoc Terbo.

(*) 116, inimici popnli Dei. — £. tnimici Dei et popnli sni faciebant.

"^) £. loca sacra et Tasa priTata.

(*) S. et ebriosi possunt. — 116, gnloii ponont

(•) S. e E. quia. ('•) £. morari.

(**) 116 0 £. tabema Tero raro. (**) 116, aotor ostenio qualiter.

('") 116 e £. se habuit.

GANTUS 8EXTUS. 293

ipram, et dicit: Cerbero d gran vermo. Nam non est
vermis maior isto, quia omnia rodit, vorat(*) et consu-
miL Yicium enim gulaa est gurges profundus et pela-
gua immensus. Le bocche aperse e mostrocce le sanne.
Ostendit (') ea instrumenta quibus exercet vicium gute,
sdiicet buccas et sannas (^), quia habebat tria capita et
per coDsequens tria ora; et dicit sannas, idest dentes
quibus gulosus omnia territ(^) et consumiL Per hunc
actum Gerberi Ggurat autor quod vicium gute tentave-
rit ipsum in omni specie 9X\ ; vel hoc fingit quia Cerbe-
rus dolebat et irascebatur quod autor sobrius veniebat
ad Infernum ut vinceret ipsum et alia monstra Inferni
ia se et in aliis ; et ideo tamquam portarius (^) inclama-
bat Gontra autorem, et dicit quod hoc fecit, quando ci
soorse, idest quando vidit et cognovit quod non eramus
gulosi remaosuri ibi in poena cum aliis, sed triumpha-
turi de eo et aliis, et ideo conabatur terrere nos toto (^)
corpore, unde dicit : nm avea membro che tenesse fermo,
vel boc forte dicit quia gulosus et ebriosus toto corpore
tremit debilitatis (^) nervis, vel quia invadit cibum cum
tanta aviditate quod totum corpus movet: et quae non
potest deatibus, oculis devorat — E'l duca. Hic autor
ostendit qualiter Virgilius quietaverit iram vel voracita-
tem iUius eanis, unde dicit : Lo duea mio, sdlicet Yirgitius,
distese le sue spame, idest eitendit suas palmas, prese
te terra, manibus suis, e la gittb dentro a le bramose
casme, idtest intra fauces avidas, gurdas (^) con ambo le
pnffna. Per hoc autem (^) dat intelligi, quod vir sapiens
cum ratione sedat importunum appetitum edendi(^^) et

(*) E. deTorat. (*) S. idest ostendit omnU infftrameiiU.

(*) 116, uaouM, et beoe didt in pluraU bacchM, qnia habebat
n Ue e E. teril. (*) 116, portenarios.

n ii«» toto corde. Unde. C) £• debiliUlna.

(*) E. ingurdas. (•) S. aotem antor dat intellifer\

(**) 8. bibendi et comedendi cum dbii.

224 GOMENTUM INFERNI

bibendi cum cibis yulgaribus et grossis et vinis viiibus,
imo saepe cum aqua, sicut ego vidi in moderno poeta
Petrarca, qui saepe comedebat carnes bovinas et dimit^
tebat fasianinas C) et nota quod pra^ipue hoc fuit verum
de facto in ipso autore, quia fuit summe sobrius et tem-
peratus, uiide erat solitus dicere quod isti gulosi viyunt
propter comedere, et non comedunt propter vivere. —
Qiuile. Nunc autor ostendit quietationem illius Gerberi
per comparati^nem canis, et dicit quod Cerberus est
quietatus more canis post cibum (^) istum, et quia sen-
tentia est plana ordina sic literam: quelle faccie lorde,
idest turpes, quia istud vicium gulae deformat (^) faciem
liominis quantumcumque sit de se formosa, del dimonio
Cerbero, idest istius vicii(*) diabolici, cA^iw/rowa f amme,
quia terribiliter latrat super eas et ipsas latrare facit in
modum tonitrui (^) ; scilicet ch' esser vorrebber sorde, ne
audirent, se fer cotal, scilicet tam turbat^, qucU quel
cane, supple fit, che abbaiando agogm, idest latrando cla-
mat, e se raccheta poi che 7 pa^U) morde, che solo intende
e pugna a divorarto. Et per hoc notat quod licet gulo-
sus conqueratur de tam vili epulo exhibito sibi, tamen
cum illo sedatur ingluvies eius et satisfit gute vel (^) ces-
sat appetitus. Et hic nota i^) lector quod comparatio est
optima (^) canis ad gulosum. Sicut enim canis vult esse
sine pari super osse coquinae, ita gulosus non vult so-
cium in cibo. Canis exonerat stomachum (•) ut reperiat
appetitum ad cibum, ita gulosus aliquando evomit pri-
mum cibum ut oblectet gustum alio sapidiori cibo, sicut

(*) £. faxianas. £t notandum quod boc prapcipue fuit.
(*) S. cibum, et quia. (*) 116, raldc deformat.

(*) £. nnntii diabolici. (*) S. tonitrui. Si ch*esser vorrebber.
(*) S. et. C) S* nota quod. — £. notandum, lector, quod.

(*) S. optima: Canis cst «nimal gulosum. Sicut enbn.~£. optima, Ctnis contra
gulosum. Sicut enim.

(*) £. stomachum e( reparat appetitum.

CANTUS SEXTU8. 225

oarrat Svetonius de Nerone qui fuit ingluviosissimus
hominum, et de quibusdam aliis. Idem faciunt ebriosi
sicut scribit Tullius iibro Philippicarum de Anthonirf
omnium ebriosissimo qui (^) fecit librum de ebrietate sua,
in quo testatur nullum unquam fuisse ebriosiorem se
praeter filium ipsius Tullii. Canis etiam secundum fabu-
lam dimisit veram carnem pro umbra, ita saepe gulosus
qui tiabet coenam determinatam cum uno, si audit vel
sentit signa maioris ingluviei recedit (^), et sspe perdit
utramque, sicut accidit de facto Ciacho de quo statim
dicetur.

Poi passavam. Ista est secunda pars generalis in qua
autor tractat in speciali de uno spiritu particulari mo-
demo, qui multum fuit servus gulae ; ideo fingit quod ex
illis animabus iacentibus gulosorum una surrexit, idest
occurrit menti suae in speculatione istius vicii. Dicit ergo
primo continuans partem parti : noi passavam su per
P ombre, idest ('^) animas, ch' aduna la grave pioggia, idest
quas comprimit gravis pluvia, quia multiplex infirmitas
facit corpus grave iacere, e ponavam le piante sopra lor
vanitd, quia sapientes calcant et parvipendunt tales gu-
losos vanos ut iam patuit, et vult dicere : ibamus cum
plantis, idest cum aifectionibus discurrendo per istas ani-
tnas vanas^ quia umbrae sunt sine corpore, et dicit : che
par persona. Hoc potest intelligi sic, quod umbra vana
est visibilis et passibilis tamquam corpus, sicut dicitur (^)
XXV capitulo Purgatorii; vel dicatur, che par persona, et
tamen non est, quia licet videantur homines quantum
ad figuram humanam, tamen sunt bestiae qualitate mo-
rum, et sicut porci iacent in luto; unde subdit : ette gia-
cean per terra tatte quante fuor cK una, et ista erat anima
Ciachi, cK a seder si levd, erat enim ita gravata infirmi-

(*) £. et fecit. (") £. recedit «b ipto et sepe.

(") £. idett saper aninias. (^ S. e £. dicetur.

L 16

29« GQiraWUtf lNf»ILNI

tate quad C) non potuit a^ erigere ni^Lad aedeadumyirolft;
ch' dta ci vide passor immid:. m (F)t faoit ssepe iafirmufi
decumbens in lecto qjijwdo videt amiQiim familiarenib (?}
sibi venire ad se, Sed ne .prpcedam ia ajybquo iObaeiire
videamus quis fuejrit . iste Ciachus^ . Est ergo jciendum
quod tempore nostri «ntoxis paulo ante^ui expulsionen^
fuit in civitate Flocentide quidam:civisiiiomiiieCiachuSy
qui in vicio gulositatis exctissit omnes.qui fuerint^^) suo
tempore^ et etiam ia.pra^terito de quibus esse(imem<H
ria; vir(^) aliter bene moratus et satis pladdufi, plenus
scomatibus et pulcris dictis, et quia eius parva facultas
uon poterat satisfocQre 4ebito ^utev<IU8&'^ nimis.im-
portunus exactor, factuaiiest ioculator. mordax et visiia?^
bat domos nobilium et divitum qui epulabantur ^plea-
dide et pinguiter, et.cum.invitatiane et sine invitatione,
semper t^ndebat qiA) maior spe^ ciborum e( poculorum
vocabat eum: de cuius /loq^acitate (^) et scurriliiate di-
cetur plenius (!) infra . capitula VIU. £t nota hic quod
aliqui mirantur quod a^tpc (^> feciat^ hic mentionem de
uno ioculatore (^) tractans de. vicio gulae, qui (^^} poterat
dicere de multis et magnis principibtts. Sed certe beiie
facit (^^) si dat tam vile vieium. tam infami generi per-^
sonarum ; quamvia enim multltnobiles (^^)..di¥ites et por
tentes ftierint viventes.splendideetigulosey nqn vixerunf
serviliter amore ventris^^^cut isti: qui posusFunt finem
suum et fdicitateai^ suam^ in edaottate et bibacitate, et
vendiderunt suam lihertatem suadentjd gula;. ideo bene
dixit lupus cani, quod nolehat fieri servufi. amwe. veur

(*) S. e 116, qvod non potoit. — £. quod non polerat
«*} S. licttt facit

(*} S. e 116, familiarem Tepire ad se. (*) 116 e E. qui foemnt.

(') 116, Tir aliaa moratus. (*) £. leccaciUte.

C) £. plenius in flne cap. VIU. (*) S. cur autor.

(*) S. de i^uiatofe tractaBa. (**) £. quia poterat..

(") S. fadt cum dat (**) 116, aDbilet eft ptlMeii

GAiiTus sBmm. SS7

tri8«. NoCa ^tianr quod^aator "poVivii voluit poDere istum
quam aliutn, tum quia meUuS' novefat eum, tum quia
FloraBtiiii/<qiiaiifyis6int oomuniler ^lrii in cibo et potu,
tttheu^ quando (*) regcUtf faffitj extiedunt gulositatem
eiBiiiuiti»^ homiikilffi muiidi^-^sicat t^tantur duo alii Flo^
i^tetibirpoetae-, sciliceft Petraivha^^et Bbecacius. — O /m. Hic
auAkrponit petitionem €iadti ad se dicens: ille, suf^le
GiaeUus : miiBHsse;: o tu, sciiicet Dantes, cke sie^ trattoper
gmtlo^InferM^^sdlitet^a Yii^ilto* medfante divina gratia
pe#C) ispeculationemanenti se sai, quasi

dioat'3 difficiler «rit tibi recognoecere *me quamvis olim
nle tioyerii, et dicitrAi fusH phma faOo ch'io disfatlo,
idestr^tu -fuisti nMus'»antequam ego mortuus essem (^),
M-''beDe* me^^noristi' in 'vUa lioet* forte non possis me
retognoscere (^) ntmc: Et subdit' responsionem sui per
q^am oimflrtiiat' dictum Ciachi/ scilteet quod non plus
rebogiMwcit ('^) eutn quam slnumquam vidisset ipsum (^,
liiidfe diCiCr^ io'a fef>'idestego DanCes respondi aninue
^Shm: f^mngouSa cketu hai, idest' angustia inflrmitatis, et
piBk»<(7) qua tam'*tiirpit6r' iac^ pet terram, forse ti Ura
fw deHa nm mtnfej • id^t forte nori" permittit me me*
«tfisae ftfi^ st «Ae mnt^pOr eK4o t^vedesse nuH, quasi
dicat ao si dnnquaim (^) egtp te novissem (^. Et nota quod
hutorideo hdc flRgifc-quia istudi^vlcitom gulffi saepe ita
IMnsfordMLtifhoikineiirin^brevi, qubd nbn videtur ilie qui
pMutfeetat^sitiiit vid^raiis inimaginflbfUs Tiberii tertii Im-
pferatotia^Ronimtitiim^ quod aliqvMe^ sunt omnino diverse
et«4issialileS ab idiis, quia erat totus mutatus crapula
et ebnelate et omni inordinalione vitae, quia ultra alia

(*) £. qaU regnU. (*) 116, et specalaUofte

(*) 116,«io ftiiga— Mrtoat: et-fceae. (*) 116» coKooecere mne.
(*) 116, plos cogDeecili*— ^B.* pios cognoscere eoai poHit, qoooi si.
(*) S. 0 S. oam. '^ (^ & poMM, qoa lio tnrpiter.

(9 A. BOHiqiiini non noTissem le. - * - ' (tj ne e & li

228 GOMENTUM INFERNI

vicia damnabiiia eius, fuit senex luxuriosusO^ingluviosus;
ebrietatem autem incoeperat a iuventute, unde cum vo-
caretur Gaudius Tiberius Nero, iuvenes socii in castrts
per iocum dicebant Calidius Biberius Mero ('). Ma. Hic
autor recognoscens (^) istum spiritum petit quis sit : unde
dicit : ma dimme c/d tu sie, ut sciiicet recognoscam te (%
che 'n 51 dolente loco sie messa, idest qusB in infirmitate
iaces cum tanto dolore quem indicat magnus ciamor
tuus, et hai st fatta pena, idest tam turpem et taediosam,
che nuUa, scilicet alia poena Inferni, Se st spiacente, idest
molesta s' altra Se mugior, idest quamvis alia poena,
imo omnis poena secutura (^) sit maior: et bene dicit;
nam de (^) rei veritate nulla poena est displicentior quam
stare in lecto, et exonerare onus ventris et vesicae sub
se C) vel evomere cibum receptum ex stomacho, et re-
cipere clisterium, et ita de multis necessitatibus aegri-
tudinum; et subdit responsionem Ciachi, qui manifestat
se a patria, a nomine, a vicio quo est damnatus. Dicit
ergo: et eUa a me, idest illa anima Gachi respondit
mihi, fo tua cittd, idest Florentia quae non est amplius
mea che ee piena (f invidia si che gia trabucca el sacco,
vult dicere quod invidia in tantum excrevit'(^) in Fio-
rentia quod iam disponitur ad precipitium et ruinam ; et
est conveniens methaphora, quia saccus nimis plenus ad
parvum motum faciliter cadit, crepat et effunditur; ita
Florentia quffi tunc erat plenissima (^) gentibus et divitiis
ad parvum motum civilem cito(^^) cecidit et crepuit, quia
divisa est et lacerata in partes, ut statim dicetur: seco

(*) 116, luxoriosas; ebrietatem autem.

(*) 116, Mero, quia scilicet bibendo calescebat roero. Jfo. Hic autor non
recognoscens.

(*) S. autor non recognoscens btam umbram Tel iatom spiritom.

(*) S. e 116, cognoscam te. (*) S. ftitnra.

(*) S. quia rcTera nnlla. C) £. sub se, et «mittere cflNim.

(*) S. wcnrmX, (*} 8. plena. (**) £. cito cadcret et creparet

GANTUS SEXTUS.

229

me tenne m la vUa serena, idest in vita temporali, quam
vocat serenam ad differentiam illius vitsB infernalis tur-
bid®, ubi sunt sub perpetua pluvia, nive, grandine ; vel
habet respectum ad iliud tempus tunc praesens, in quo
nebula discordiae turbabat (^) tranquillum statum Floren-
tisB quffi florebat serene tempore mortis Ciachi, ut statim
dicetnr; et nominat se dicens; voi ciUadini, idest Flo-
rentini^ nd cJnamaste Ciacco, et est nomen consequens
rd. Ciachus enim dicitur quasi ciens (^ , idest vocans ci-
bos; et tangit causam suae damnationis dicens : el io mi
fiacco a la pioggia, idest frangor et maceror inflrmitate,
continuo me volvendo nunc super unum latus, nunc
super aliud; ideo t)ene rumpor, et continuo cadunt
imbres et tempestates super me, come tu vedi, quasi
dicat, nec celare possum si vellem, quia mea poena est
patentissima, et ecce quare, per la dannosa colpa de la
gola, quia istud vicium damniflcat et vastat personam,
substantiam et famam, et concludit Ciachus, et io anima
trista non son sola. Ista est excusatio tristium (^ et vi-
lium ; che queste altre a simil pena stanno per simii colpa.
Nam sotaUum est nUseris socios habere posnarum. Et facit
finem autor sermoni Ciachi, dicens : e pih non fee pa-
rola: mos est enim inflrmantium facere pauca verba.
lo U risposi. Ista est tertia pars generalis in qua
autor facit petitionem dicto spiritui circa mutationem
status Florentiae, et primo facit exordium dicens : o dacco
il tuo (iffanno, idest gravis poena, nUpesa si, idest tan-
lum gravat me in animo, quantum te in corpore; ideo
dicit : che a lagrimar me 'nvUa. Scilicet ex compassione,
ratione patrise pietatis. Ma. Nunc facit petitionem et petit
de tribus : primo ad quid devenient (^) cives Florentise :

(*) E. tarbat.

(*) £• tristiiiin semper ct Tilium.

(*) B. qoia ciens dbof. Et tangit.
(^) 116, Tenient

Siequndo, &i «liquis C) est justus io ea ; tartio, quare taata
di^rdia. iuvasit eos (^). Dicit ergo priino : tna dimme q cke
verrannQ li dtkuUni, id^ Florentijii, de la oiUti piwlUa.
Hic dicunt aliqui quod autor vocat Florentiaoi diviBam^
quia olim facta est ex, Foesulanis et Romanis, sicufc ipae
autor scribit infra capitulo XV, sed nitiil ad propofliituiii ;
quia autor non loquitur luc de tali divisione, imo inten-
dit de divi^ione civilis discordias de qua statim dicetur.
Et dicit notanter : se tu sqij quia petit de futuro^ et dur
bitat utfum dajnnati in Inferno scirent (^) futura : uade
mqvebit (^) istam dubitationem infra in capitulo X. Et
tangit secundam petitionem cum dicit: s^akm v'ee gmto;
deinde tertiam cum dicit: e dimme la cagione perche
tanta discordia V ha assatUa. — E quelU. Hic autor ponit
responsionem Giachi ad interrogata, qui primo (^) respon-
det ad primam petitionem^ et dicit, quod cives civitatis
divisae devenient (^) ad vtilnera, mortes et expulsiones.
Ad cuius rei cognitionem est prdesciendum, quod FkP
rentia erat in maiori flore et potentia, quam unquam
fuerit, in MCCC, in quo anno autor noster inceperat C)
istud Qpu^ floridum. Sed, ut plerumque fit, res secundie
pepererunt (^) discordiam; nam tota civitas divisa est^
primo inter nobiles, secundo inter populares {\ in duas
sectasy scilicet Albofum et Nigrorum. Quae partialitas
primo babuerat originem in civitate Pistorii in domo
magna et potenti Cancellariorum, sicut dicetur infra ca-
pitulo XXXU(^^). Sed cito iste morbus contagiosus trans-
iverat Florentiam et infiacerat totum corpus civitatis,
repletum malis humoribus. Nam, ut dicit Valerius, nullum

(*) S. si quis justus eat io ea. (*) S. illos.

(*) S. sciant. (^ !!•, moTebat istam.

(') S. e £. et primo. (*) 116 e E. Tcnient.

C) E. inccepit. (*) 116, pariunt.
(*) 116, populares et in seoUs.
(**) 116, XXII, huiiu Infem. Sed.

CAimJS gEXltJS. 831

vitium finitar(^) ibi ubi oritur. Partis Klheb fliit princi-
I^m et captit quidam miles, nomine Yeriun tle CircuHs.
EraiBt aat^ Circuli tunc temporis arrogantes et ^uperif^i,
tum quia erant valde divites et potentes, tufti (pnB. ve-
nei^t paulo ante a rure ad diVitatem ; et tiulla erat tunc
tnaioi* sodetas in Florentia. Partis vero Nigras fuit prin-
Ciplum (*) et dux alter miles nomine Cursius de Donatis,
qui tempore suo non habebat pai^em in Italia. Erant
aiftem Donati nobiles ab antiquo, non divites, sed saga-
ces. Circuli habebant maiorem sectam in populo, quia
videbantur magis favere ReipublicaB, ideo penes eos erat
qiiasi totum r^men : Donati autem magis (^ videbantur
inlendere ad dominium. Sed Bonifocius Yni volens obviare
scandalo quod parabatur Florentiae, misit pro Domino
Verio, et rogavit, quod foceret pacem cum Domino Cursio,
vel (^) quoA committeret rem sibi, promittens se factu-
rum (^) sibi unum Cardinalem, et multas alias gratias.
Verhis, licet aliter prudens, noluit parere Papse; imo
dixit, quod tlon habebat guerram cum aliquo. Et sic in-
fecto negotio reveraus est Florentiam. Et (*), ut bteviter
dicam, uno sero ad iinum tripudium Dominarum orta
lite inter 0 aliquos de utraque parte, fuit amputatus
naros uni Recoverino de Circulis ; et hoc ftiit principiom
magni maK. Alia vice Circuli invaserunt Dominum Cur-
sium de Donatis (^), sed ftierunt repulsi turpiter. Deinde
Cursius> cel^rato consilio cum suis, decreverunt (®) mil-
tere ad Papam, ut faceret venire unum de domo Fran-

diB, qui deponeret Circulos (^^) et populum. Quo scito fuit

«■i«««i» ■ II ■■ ■ iiiiii I.... . II I

(*) S. fiuilor obi oritor.

(*) S. e 116, nigr» ftiit princeps et dux alius miles.
0 E. magis intendebant ad. (*) S. e £. et quod.

(') 116, facturum unum. (*) S. Bt breTiter, ono iero.

C) 116, inter otramqoe partem incoepta per aHqnos Ipsaroin partiom, fuit
aroputatu».

(*; 116, Donatis qoiem turptter repolermit. Deinde.

(*) E. decrerit. (**) £. Greiilos. Qoo «cllo.

232 GOMfa^TUM INFERNI

bannitus cum multis C) suis sequacibus, et multi (^) eoram
relegati. Bonifacius ergo, procurante Domino Gursio, qui
semper sequebatur (^) Guriam, et Domino Gerio de Spinis,
qui erat Mercator Bonifacii, vocavit Karolum sine Terra,
qui erat frater Philippi Pulcri Regis Franciae. Qui Phi-
lippus paulo post fecit mori istum (^) Bonifacium ; et fecit
venire istum Karolum tamquam paciarium, ut pacificaret
Florentiam, et deinde iret in auxiiium Karoli li contra
Siciliam; dans sibi intelligere {% quod facerel ipsum
eligi Imperatorem Romanorum, vei saltem locum tenen-
lem Imperii. Karoius ergo in MCGGI venit Anagniam ad
Papam Bonifacium cum quingentis equitibus francis (') :
Et non intravit Florentiam propter partialitates praedictas.
Regentes autem in Florentia, sentientes Karolum venire,
miserunl legatos ad eum ; quibus ille benigne respondit,
quod veniebat, pro bono pacis. Intravitque Tlorentiam
cum sua geule inermi et receptus fuit cum magno honore.
Post paucos C) deinde dies voluit dominium, et potesta-
tem pacificandi cives. Et continuo convocatis Prioribus,
nobilibus et multitudine populi, iuravit conservare civi-
tatem in bono et pacifico statu ; et conlinuo contrarium
fecit de consilio Domini Musatti Francesii, militis Floren-
(ini, qui venerat semper secum de Francia in Italiam,
el suis expensis conduxerat eum, et corruperal magnis
donis et denariis, quia erat pecuniosissimus in partibus
Galliae. Ante (^) ergo quam reverteretur domum, Karolus
fecit armari gentem suam, et introduxit Dominum Gur-
sium de Donatis cum aliquot amicis suis. Tunc quidam
Dominus Schiatta de Gancelleriis, Gapitaneus Florentiae,
cum GGG equitibus, offerebat se Prioribus et Girculis ire

(*) S. mulUs aUis sequacibiu suis.

(*) £. et mulli cum eo relegati. (') £. proiequebatur.

(*) 116, ipsum. (') S. iQtelligere ipsum eligi.

{*) 116, fraocis. Deiode irit Floreotiam, et ooo iotra?it Floreotiam.

C) S. paucos Tero diet. (*) 116, Aotequam re?erteretor.

CANTUS SEXTUS. 233

ad capieadum Dominum Gursium. Sed Domious Verius
dixit: permitte(^) taotum ipsum venire. Confldebat enim
in fevore et furore popuii. Populus autem (^) sine capite
erat totus territus. £t breviter : Cursius sine resistentia,
clamantibus suis : Vivat Dominus Cursius, ivit ad car-
ceres, liberavit (^ captivos. Quo (^) tumultu Priores ti-
mentes fugerunt de Palatio; et sic discursum est ad
prsedam ad domos Alborum, et duravit quinque diebus
cum magna ruina. Deinde haec pestis transivit in Comi-
tatum cum magnis incendiis et populationibus. His rebus
gestis, Karolus reformavit civitatem pro suo velle. Et
cardinalis (^) Matheus de Aquasparta venit Florentiam,
qui alia vice fuerat ibi, et non poluerat componere par-
tes. Et fecit 6eri multas paces et affinitates, et voluit
ordinare officia comuniter; sed Nigri, qui erant fortes,
non permiserunt Unde ipse turbatus recessit, et dimisit
civitatem interdictam. Pax parum duravil; nam Simon
61ius Domini Cursii interfecit quemdam Dominum Nico-
laum de Qrculis, et vulneratus ab eo decessit; qui Simon
erat iuvenis valentissimus. Tandem aliqui viri pra^ipui
de parte Alba citati, timentes comparere, recesserunt,
alii Aretium, alii Pisas, alii Pistorium, qui adhaeserunt
Ghibelinis exulibus de Florentia, de quorum numero fuit
Dantes ; et eorum bona confiscata sunt per Karolum. Et
sic vide, quomodo fuit destructa pars superba Alborum
per Karolum sine Terra in MGGCII. Karolus deinde cum
Roberto filio Karoli II ivil in Siciliam cum magna classe
et numeroso exercitu. Sed (^) inde cito recessit cum turpi
pace, et redivit in Franciam, perdita magna parte suo-
rum militum, sicut dicelur Purgatorii capitulo XX. Nuncj
vide literam quae de se obscura salis faciliter ex dicta

(*) 116, permitUte. (*) 116, emm.

(*) £. Uberafitque. (^) 116, Quod tomiiltnm Prioret.

(") S. cardtaial. (*) S. Sed cito reeescit.

284 GOMSNTUM INFSRNI

historia declaratur. Dioit eFgO: e qUdU a me: idest itte
Giachiis respondit mihi : iUi cives Florenties (^), qui 'iatn
nunc sunt divisi et discordes, verranm al sangue, idest
ad sanguinis fusionem (*), dq^o limga tenzone, q^ *diu
contenderunt intus 6t extra coram cardinali Mtitheo, et
Papa Bonifacio, e la parle selvaggia tcaccerd f altra con
moUa offensione. Hic nota (^ quod aliqui dixerunt ex
igttorantia facti quod autor loquitur hic de parte glidfo
et ghibelina, et quod vocat guel&m silvestrem, quia
est rebeliis et inobediens Imperatori. Sed hoc est penitus
falsum, quia expulsio ghibellinorum fuerat pw multa
tempora ante ; nec litera potest aliquo modo intdiigi de
illis. Gum (^) ideo autor dicat partem expulsam reditu-
ram intra tres annos ; el tamen pars ghibellina non est
reversa Florentiam usque (^) ad diem istam. Dicendum
ergo quod sicut patet clare ex dictis autor loquitur de
parte alba el nigra quarum utraque erat guelfa. Ideo
expone sic : e la parte selvaggia, idest pars Girculoram,
quam appellat silvestrem, idest (^) agrestem, quia vene*
rant C) d^ agris et rure, unde alibi saape male loquitur
de ista parte et pr^ipue Paradisi capitulo XVII. Scac^
cierd F attra, scilicet partem Donatorudi, quia Dominus
Gursius et multi (^) fuerunl expulsi con iikoHa offetmone,
quia fueruat banniti de (^) cere et persona. Deinde tangit,
casum istoram Girculorum et reversionem Donatorum
dicens : poi apressOy idest paulo post, convien che questa
caggia, scilicet ista silvestris cadat a statu suo^ e che
f altra, scilicet Donatoram, sormonti, idest super exal-
tetur ; et per principes partium dat intelligi oonsequenter
ipsas partes albam et nigram^ infra tre soH, idest tres

(') 116 0 £. floreQtioi. (*) S. e £. effusioQem.

(*) £. notandam. (*) 116 e £. Cum autor dicat.

(*} S. usque in diem. — £. osque minc ad diem istam.

,') £. et afrettem. C) S. e £. venerat.

(') £. mulli alii. {*) S. in «re. — £. de habm H penona

CANTUS SE\TUa. 335

drculationes soli^.hoc est infra tres annos. Curstis C) enim
sqUs per XH signa eiBcit ac^is annum, et dicit: conla
foTW (U tal, sciJicet Kardi sine terra, che testi jriaggia,
idest q«i nonc stat ad plagiam, quasi dicat, qui nondum
est in ipotu, nec in procinctu veniendi^ ita quod adhuc
stat in terra sua Parisius nec intravit adhuc iter. Et subdit
statum istius partis Donatorum dicens : alta lerrd hmgo
tempo la froHte, idest capita, quia erit multis annis in flore
respectu partis Circulorum quae 0 duraverat forte duo-
bus annis.; pars vero Donatorum per V, usque ad mortem
violentam Domini Cursii, de qua dicitur (^) PurgatoriiXXlV,
^ . tenendo P allra, idest partem Circulorum^ sotto gravi pesi,
— '^ridest gravamiaibus reaiibus et personalibus, quod autor
expertus est in se ipso, ut alibi sa^pe dicetur ; tamen (^)
postea tractu temporis pro maiori parte redierunl, unde
istud nomen partialitatis est hodie penitus extinctum (^)
et aboUtum, et modo actu novae discordiae civiles exor-
\xsi C) sunt, nescio quem finem habiturse, et dicit : come
che di dd pianga, quasi dicat quamvis doieam de hoc,
o che n' aonte, idest, et quamvis faciam contumeliam tibi
qui es de parte ista (!) tibi praenuncio quia sum de eadem
parte tecum. Et hic nota quod autor merito fingit se
petere de novitatibus Florentiae ab illo Ciacho, quia iste
tamquam ioculator erat solitus visitare domos nobi-
lium et praecipue principum partium, sciUcet Cursii et
Verii, ut pulcrius tangelur (^) capitulo octavo huius In-
ferni. — GiustL tlic autor ponit (^) responsionem Ciacht acT
secundam petitionem, et hic nota (^^) quod aliqui ad ex-

(') £. Cijrciiliis eniffD solis pcr XU signa facit nobis.
(*) S. qoi duraTerant. 0 116 e E. diceUir.

(^) 116, cum postea. — £. tamen panco tractu.
(') S. extinctum, et modo. (*) S. ort» sunt.

f) S., 116 e £., ista tam cito casura, ita quod roale lUMntar isla tiM prae-
nuncio. (*) 116» tangetur infni capitulo.

(*) S. oOendit. '•) £. notandum.

236 GOMENTUM INFERNI

positionem istius C) litera dixerunt quod autor loqui-

tur (^) de iustitia et iure sire de iure civili et canonico,

quibus duobus iuste regitur genus humanum ; sed istud

est alienum dicere. Nam cum peto simpliciter et abso-

lute si aliquis est iustus in ciyitate, secundum commu-

nem modum (^ ioquendi non debet intelligi nisi de homine.

Dicendum est ergo quod autor loquitur de se et Gui-

done Cavalcante, qui (^) de rei veritate tempore illo erant

duo oculi Florentice, sed autor non exprimit nomen, sed

relinquit intelligi iudicio prudentum. De se enim nullus

sapiens dubitabit (^) ; de Guidone autem et laudibus eius

dicetur infra Inferni capitulo X et Purgatorii capitulo XI,

Jiamen latenter tangit dicens : e nan vi sono intesi, quia

pars regens non adhaesit consilio istorum duorum : imo

Guido fuit missus ad confinia ex quo mortuus est; et

consilium Dantis spretum. Dicit ergo : giusH son dm, sci-

licet Dantes et Guido Gavalcante, e non vi sono intesi, sed

certe cito poenituit eos. — Et ultimo Ciachus respondet

tertiae petitioni autoris, scilicet causam istius civilis dis-

sensionis quam dicit esse triplicem, unde dicit : Superhia,

intyicUa et avaricia son le Ire facelle, vel favUle, idest quod

ista tria vicia sunt (^) tria incitamenta incendentia corda

eorum (j)^ ideo : cK dnno i cuori accesi, et (^) inflamma-

verunt animos Florentinorum ad furorem in se ipsos,

ita quod recte potest exclamari contra eos : Qtds furor,

o cives (^ etc. et autor imponit C^ finem verbis Ciachi

dicens : ille Ciachus qtii pose fine al lacrimabil suono, idest

iiic fecit finem flebili C^) sermoni, tum quia infirmus erat,

(*) S. hui09. (*} 116, loquitor hic.

(*) S. usum loqoendi debet intelligi de bomine.
(^ S. qui illo tempore erant duo. ('} 116, dobiuhat.

(*) S. sunt indtamenta. (*) S. bominum, et idoo.

(*) S. idesl flammaTeront.
(*) S. eives, qua tanta liemHa ferri,
(*•) S. e 116, ponit flnem. (>•) E. lacrfaDabUI.

CANTUS SEXTUS. 237

tam quia loquebatur de materia lacrimosa quantum ad
ipsum et autorem. — Etio. Nunc C) autor dicto de statu
Florentise in generali petit a dicto Giacho de statu quo-
rumdam clarorum virorum particulari (^), ut det eis
meritam famam; unde dicit: el io a M, supple dixi:
quamvis sis gravatus et extoediatusC'^), ancor vo'che me 'n-
segni, quasi dicat: dixisti mibi aliquid de futuris, nunc
velim (^) quod dicas mihi aliquid de aliquibus praeteritis,
e che di piii parlm^ mi facci dono, idest facias mihi libe-
raliter gratiam loquendi adhuc mecum parum, ergo:
Dimme ove son Farinala e 7 Teghiaio. Ita debet ordi-
nari litera ut feci: Farinata fuit magnanimus miles de^
Ubertis de Florentia princeps partis Ghibelinee, de cuius
virtute et gestu (^) dicetur plene capitulo X huius Libri.
Theghiaius (^) nobilis et prudens miles de Adimarris, de
cuius consilio dicetur infra capitulo XVI Inferni, et dicit ^
che for si degm^ scilicet honore et iaude. Et hic nota quod
aliqui (^) dicunt quod autor (^) loquitur ironice, quod est
penitus falsum; quia iicet sint damnati propter aliqua
vicia enormia, tamen sunt laudabiles et famosi mundo.
Unde autor £sicit magnam comendationem de eis in
suis locis, Jacopo Rusticucci. Iste fuit miles prudens et
liberalis, non tamen nobilis sed plebeius de humili genere,
quo (^ dicetur infra capitulo XVI. *Arrigo (*^). Istum num^
quam nominabit amplius(^^); debet tacite poni cum Musca,
quia fuit secum in eadem culpa; fuit enim nobilis de Sifan-
tibus, *e *l Mosca. Iste fuit nobilis miles de Lambertis de^
Florentia, de quo dicetur Inferni capitulo XXVIII et dicit :

(*) S. Hic aotor uoster dicto. (*) £. in particulari.

(*) S. tflBdiatus. — £. atediatus. (^ S. volo.

(") S.t li6 e E. gettit.

(*) S. Tbegiaius fuit nobiiis.— 116, Thegiaius autem nobilis.

a) £. aliqui hic dicunt (*) S. autor hic.

(*) S. e £. de quo.

(**) Manca nei Codice Eslense quanto 6 racchiuso fra i doe asterischi.
(**) S. anplius» sed debet.

239 COMENTUM INFERNI

•

ii/^' ^h'io ti co»o^>i qifeia nonssunb prfetereundi 0 ^
levtio^ «t aa^igmri; cau^m q«ia qcLterit (^) oognoscere eoa
dicens : cA^ §rm ^ksto m $iri$§e cU smpere, idest magaa
afiectio oogit mei/aeire, «r '£ oM glvadoMa (\ idest dul^
corat 006, q Vlnfemoi gh afo$6a,\ idest toxicat eos^ ideit
si infictuntur amaritudine ^amaatorum ; et sic nota quod
autor i^ult dicere tfdubito uArum (^) isti sint damnatian
2i0lvati (^)i quia iiabueruat magaa yicia et magnas vin-
tute^ jta qaod videbaptur.bene salvabiles si poenitentiam
hab\iissent in uitimis, quod ignoro^^iet subdit responsio*
iiem. eius ad se. dieon^ i e qutlti, scilicet Ciacbus re^ndit
ngdbi r a> idest/ilU (^) ^iritas pmAominati, sontruf amme
piii ft^re^.id^ ftiter^iiiimaspeccatriees magis denigratas
turpioribus yicils/ quam siqt luioriosi vel gulosi, quia
Parinata peccavit , in . fide, . cradens aidimam simul mori
cum;;QorpQre;.Theghiaius, Jacobus C) peccaverunt contra
naturaw; Musca.el; Arigu^conUraproximum. Ideo bene
dicit { t<li>)^l^ p^, quia ad diversa ¥icia sequuntur di^
versa . sqpplieia. ' Alii • !«ainl< istoruili puniuntur igne^ ali^
qui9 (^) f^ro^rut paMbit. i» sais capitnlis, gA H grava al
fondo, BHagi»<^) vetrsua xentnun, quia gravius peccare^
runi^ ide^. suoft rettotioces a Deo^^^et ideo: Id i' potrm
vedeK^, sciHoelt infn^^^iiOHto eoendi, idest si vadis tam
depnsuQi ut yfdeas omnium^ inferiomm poenas, sicut iam
vidisti nostras.-^'jrcLt Hic .•uttimo QiaeliQs Tacit flnem suse
brevi QArrationiitpetensLfamam !ab »utore, unde didt:
ma pretfote al» meate.^MrmL merecki, idest reducas me
ad memotiam 'baviimim.(^^'iacieas';imentionem de me.

(*) E. protennittepdi*. .:: (') £. qnm querat

(*) £. dulciat eos. — 116, dolcorat eos, idest si friMMMar daloediM beatoniin,
0 V Infemo.

(') 116, an istL . . (•] 8. salri. (*) & flli iaperM ftpiriliia.

C) S. et Jacobas. — 116, Jacobas et Arigus peccarerant oontra nitaram ;
Musca cofitra proKlmam.

(*) S. alii ferro. (•) 116, idesl magU. (••) 6.

GANTUS SEXTU8. 839

Aliud DOii poterat petere^.Ciacbus quia JiuUa^ qies . ren
demptioiiis potest 'osse in Inferao, ideo mortuus optat
Yiyere in mentibus hominum per ^eripturam' aotarisyet
bene habet C) quod petiit^ qtumde tusetaial dake mond&,
idest cum rediveris ad 'mundum vesbum (^)* Viventium
qui est duicis respeotu istius mundt amari niortuomm«;
quia in iUo potest hpmo nKereri^ et si demoeiretor (?)
potest reconeiliari Deo,-* non.(Y autemf/ihicL Et' imponit
autor finem huic Uvactatuii tangens -recessum: itlius^ (^
spirttus, unde dicit, quod ille Ciaehns ft)rie ator gli.oc^
cki dritti im M^cAi^/adest^reTol^it/tunc .oeulo» .in oUi-'
quom, guardame ti/»'pocoy scilicetcom visu isto (^) (dldiquo^
6 poi ckmd la testa: hsec fiieruat sigaadolentis qctasi
dieeret tacite: beu me miserum/.pro tam vili eulpa^^')
aeterne damnatuml oadde con essa, scilicet testa, a pm-
degH allri ciecki, quMi dicat^Tecidit in terram ubi primo
iacebat inflrmus pari poena cum: aliis golosis qoi fueruiit
ita coecati luce rationis -quod ita< ignorantes secirti sunk
brevissimam ddeetalionem guslQS. qui (^) taoK dmara
poena continuo implieatur. i

B*l dnuM. Ista est:quarta et ultimai pars generahs in
qua autw tractat de resufrectione malorum, ut osten*-
dat ampliationem po&n^ eorum; et videtur autor modi*-
cum eitravagari, quia ista digressio non ^videtQr bene
perlinens materi». pertractatee. Unde fingit Yirgflium di-
cere quod iste no^ *resurget usque (^) od diem judicii.
Bicit ergo: el ducmdiss^ a me: istespiritusyjMi^ miv se
desta, idest non excitabitur ulterius^^ quasi dicat, non
resorget (^^ a iacendo, di quadal son de rangeUca tromba,

idest dtra diem judicii quando Ai^ius elMnahit.' -mt-

■ I ' II » ■ ■ I 111. I ■ 1 1 , II ■ 1 1 .

(*) £. halMiit. (*) S. tuum.

(*) £• demerBatur. (') S. noo autem sic est hic.

(*) 116, ifthu. (*) 116, ita ohliquo.

(!) S. culpa dwHiatomf (*) 116 e £. qu».

(•) S. afqoe io M&m^ (**) S. surgeC.'

240 GOMENTUM INFERNI

gile, mortui, venite ad jiuUcium, et ideo dicit : quando ve-
drd la nemka podesta, idesl potestatem Dei inimicain
sibi et aliis damnatis, sed amicam salvatis. Per hoc au-
tem intelligil quod iste stabit semper iacens in ista poena
usque ad diem judicii et tunc resurget sicut et caeteri^
unde subdit: ciascun rivedrd la trista tomha, quia scili-
cet omnis anima(^) tunc revidebit sepulturam suam, quam
autor vocat tristem quia in ea iacuit corpus, quo tam-
quam organo et inslrumento anima usa fuit ad peccan-
dum, vel (^) duplicabitur eius poena ; ripiglierd sua came
e sua /Igura, quia unusquisque reinduet sibi propriam
carnem et figuram humanam et non aliam. Udird quel,
scilicet sententiam Dei, che rimbomba, idest resonat, in
etemo, quia, scilicet Christus, dicet: ite maledicli in ignem
wtermm. — Si. Hic autor concliidens tangit unum dubium
incidens circa praedicta, el primo continuans dicta dicen-
dis, dicit : st trapassamo, scilicet ita conferendo de ultima
resurreclione corporum, per sozza mistura de F ombre e
de la pioggia, quia animae ilte gulosorum erant turpes
et transformata^ propter varias infirmitates et pluvia erat
turpis, sicut grando el nix, sub qua isti macerabantur
turpiter, ideo(^) bene erat turpis mixtio, a passi lenM,
quia deliberate et apensate procedendo, unde dicit: toc-
cando un poco de la vita fulura, quia enim erat facta
mentio de die judicii per Virgilium, ideo autor conve-
nienter (^) movet sibi dubium utrum poende damnatorum
sitit augendae vel minuendae vel aliqualiter (^) mansurfle
post diem judicii. Unde dicit: ch'io, disse, ecce illud mo-
dicum quod tangit (^) de vita futura, quia dixit : dimmi
maestro, scilicet o Virgili, esH tormenti, idest supplicia
gulosorum et ca^tera inferna et ceterna, cresceran ei,

C) 116, aninui reTidebit. (*) 116 e E. et

('} S. ita bene. (*) S. confleqaeoter.

(•) S., 116 e E. «qualiter. (•) F. e 116, teUgit

CANTUS SEXTUS. 241

idest * erunt ae maiora? o fien minori^ idest ^ (^) an effi-
cientur minora et diminuentur, e seran si cocenH, idest
an erunt aequaliter (^) cruciantia sicut sunt nunc; dopo
la gran senlencia, idest universalem diem iudicii quando
aeternus iudex feret iuste sententiam diffinitivam a qua
nuUus poterit appeliare? et subdit responsionem Vir-
gilii (^) qui dicit quod ista tormenta erunt maiora per
rationem naturalem ; unde dicit : e queUi a me, scilicet
Virgilius respondit: riloma a tua sdenzia, idest ad
philosophiam naturalem cuius tu es doctus, che vuol
guanto la cosa S pHi per/elta ptii senta 7 bene, sicut gratia
exempli, homo magis sentit delectationem lirae quam
asinus, e cosi la dogHenza, idest et ita similiter magis
sentiat(^) dolorem et poenam, quia homo magis sentit
laborem vel verbera quam asinus, propter nobilitatem
complexionis, et ita (^) nobilis quam rusticus, et dominus
quam servus et ita de aliis. Ad quod est notandum quod
animae magis cruciabuntur post resurrectionem corpo-
rum, quia erunt perfectiores ratione compositi, non vera
perfectione sed mala et damnosa, ideo subdit: questa
gente maledetta, idest damnata, aspetta esser ptii di la,
idest diutius ultra diem iudicii; quantumcumque enim
tempus sit magnum usque ad diem iudicii, tamen est
finitum, sed postea non erit amplius tempus sed seter-
nitas, che di qua, scilicet citra diem iudicii, bitto, idest
quamvis, giamai non vada in vera perfezione, quia sci-
Hcet ista reconiunctio animce cum corpore cedet ad maio-
rem poenam. — Noi. Hic autor claudit capitulum et dicit :
Noi agiramo attomo queUa strada, idest circuivimus, quia
locus ille erat circularis, parlando piii assai cKio non

(') Le parole fra i doe asterischi sono state supplite dai Codd. 116 e Stroxz.
0 116, «qae cmdamiiia. — £. nque cmciantia.
(*) 116» TirgUU dicenf quod.
(*) S. senUet — £. sentit.
(*) £. iU plns horoo nobUis.

I. 16

248 GOMENTUM INFERNI

ridico, quia multa occurrebant meati eius drca mate-
riam prsetactam resurrectionis, quee tamen autor pruden-
ter omittit, ne videatur recedere a materia principali;
unde autor se apparat ad aliam materiam describendam
scilicet avaritiam, unde dicit : Venimo al punto dove se
digrada, idest(^) devenimus ad locum ubi iste gradus
sive circulus separatur ab alio ; et ecce novum monstrum
Inferni peius Gerbero occurrit mibi, quia : Quivi trommnu)
Plulo il gran nemico, idest ayaritiam maxime inimicam
humani (^) generis de qua iam dictum est in primo ca-
pitulo et plenius dicetur in isto sequenti et alibi saspe.

(*) S. idest, nlii iste gradus.

(*) S. humansD genti. — 116, e £. humaDK gentis.

343

CANTUS SEPTIMTJS, in quo ponitur Pluhm cUsmonem ad
custodiam spirUuum qui sunt in quarto cireido, qui fuerunt
avarii revdventes pondera cum peetore, sub titulo multorum
prodatorum; et in fine aliquanttdum de fortuna.

R

APE sathan. Postquam (^) in superiori capitulo
proxime preecedenti autor ooster tractavit de poena gu-
loisorum qui puniuntur in tertio circulo Infemi, nunc con-
sequenter in isto YII capitulo agit et tractat de poena
avarorum et prodigorum qui puniuntur simui in quarto
circulo, et de poena iracundorum et accidiosorum qui
puniuntur in quinto circulo. El praesens capitulom potest
dividi in V partes generales; in quarum prima describit
custodem et dominum istius circuli. In secunda tractat
de poena ayarorum et prodigorum (^) in generali, ibi :
Ah iusticia. In tertia ostendit in quibus principaliter et
generaliter yigeant ista duo vicia, neminem particula-
riter nominando, ibi : Et io cV avea U cor quasi comr
punto. In quarta facit unam digres»onem in qua tractat
de fortuna, ibi : Maestro mio. In quinta et ultima tractat
de poena iracundorum et accidiosorum qui puniuntur in
quinto drcuio, ibi: Noi recedemo. — Ad primam dico quod
autor primo describit dominum et custodem istius dr-
culi, sdlicet Plutonem. Ad quod nota(^), antequam ve-
iiiam ad expositionem literse, quod Pluto apud onmes
poetas dicitur rex Infemi, et ponitur pro elemento terrse ;
et quia ex terra nascitur omnis opulentia divitiarum
ex quibus nascitur ayaricia, ideo autor per Plutonem

(*) S. Poftqoam antor ia soperiori capit. proiimo prmedenli tractcfit

(*) E. prodigonuD, iliL

(*) S. Ad qood noti qnod Ploto apiid onmaa.— £• a iU. Ad qjmi BOlMidwn.

244 COMENTUM INFERNI

•

regem terrenarum et mundanarum diviciarum rq[)r8e-
sentat in generali universale vicium avaritiae. Modo ad
propositum autor fingit Plutonem clamare terribiiiter
viso autore vivo : pape salhan, pape sathan aleph. Hoc
autem figurat quod Pluto videns hominem vivum in re-
gno(^) avaricice, idest non mortuum in vicio avaricise,
venientem ad destructionem avaricisB, non valens (^) im-
pedire eius iter, miratur, dolet et implorat auxilium
alterius. Quod miretur patet, quia dicit : pape {% quod
est adverbium admirantis. Quod doleat patet, cum (ficit :
aleph, quod est adverbium dolentis ; cum vero dicit :
sathan, implorat auxilium alterius; nam sathan inter-
pretatur princeps dcemoniorum. Dicit ergo: Plulo comn"
cio, supple, clamare et dicere : aleph (*), sathan salhan, pape
pape, idest ah, ah, dyabole, dyabole ! quale monstrum est
istud quod vivus homo videatur in loco isto! Et nota
quod apud hebreeos akph est prima litera alphab^i:
Graeci vero dicunt alpha; latini(^) a, et ah aliquando
est adverbium dolentis, et tunc debet aspirari, et ita ca-
pitur (•) hic. Et dicit, con la voce cMoccia, idest rauca et
aspera, quia cum indignatione et ira clamabat. Aliqui
tamen dicunt quod aleph est vocabulum graecum, et tan-
tum (''') valet, quantum vide; et secundum hoc autor vi-
detur dicere quod Pluto ex admiratione coepit vocare (*)
Sathan et dicere : veni (^) et vide rem mirabilem quae
raro vel numquam accidit, et tunc dicetur con la voce
cMoccia, idest submissa. E quel. Hic autor ostendit quo-
modo Virgilius confortaverat (^^ ipsum, unde dicit : equel

0 116 e E. in regno aTariciae, TenJentem ad destrucUonem afaricic.
(*) £. Don Tolens.

(*j 116, Pape, cnm yero dicit aleph dolet, quod est adterbium dolentis.
(*) S. Aleph, Aleph. (') £. laUni antem dicunt o.

(*) £. accipitnr hic. (*) E. et quod tantum.

(•) S. coBpit ciamare. (•) ue, Tenl, Tlde.

(»•) 8. e 116, confortaferit. — E. confbrtaTlt

CANTUS SEPTIMUS. 245

savio gentU, idest nobilis Poeta Virgilias, qai quamyis
esset ignobilis genereO fuit tamen nobilis scientia et
virtute; vel gentU, idest paganus, che tutto seppe, quia
Virgilius(^) novit de omnibus scientiis aliquid, sicut et
ipse Dantes ; unde litera potest esse vera de generibus
singulorum, et non de singulis generum. Autor tamen
loquitur (^) yperbolice, idest superlative : disse per cofifor'
tarm,non H noccia la tua paura; hoc est clarum in primo
capitulo, ubi autor ostendit se plus timere avariciam
quam idiud vicium, et ibi assignavi (^) causas ; unde as-
signat causam quare non debeat timere, che poder che
r abbia, idest quamvis (^) avaricia sit potens, adeo quod
vincit sacerdotes et prophetas, tamen non poterit vincere
te, non ci torrd lo scender questa roccia, idest non eripiet
nobis descensum ad istum circulum quartum. Roccia
enim, idest ripa, appellatur (^) superficies scrupulosa rei
sicut saii, et bene dicit, quia (''') de rei veritate autor
non fuit avarus, imo istud vicium(^) plus displicuit
sibi quam csetera, et magis detestatur ipsum (^) ubique,
ideo audacter(^^ mtrabit istum circulum, et ostendet
istam pestem fore(^^) fugiendam. — PoL Hic autor ostendit
quomodo Virgilius quietaverit Plutonem dicens: poi se
rivolse a queUa infiata labia, idest (^^) ad superbiam PIu-
tonis, quia opulentia diviciarum inflat ; labia enim appel-
latur habilitas fociei apud Florentinos; unde nota(^^) quod
sicut scribit philosophus n Rhetoricorum describens mores

(*) S. genere, Umen erat nobilis scienUa. (*) E. ipee Virgilius.

(*) E. loqoitor hic hiperbolioe.

(*) E. atsignat cansaa; nnde hic atsignal causam qaare non deiwal timere.

(*) S. qnamiris halieat sacerdotes, et prophetas, tamen non poterit.

(*) 116, Roccia enim appellatur snperficies scropnlosa.

C) S. qnia antor non fiiit

(*) S. Ticinm dispUcnit sibi plns quam catera.

C*) S. ipiam : ideo. (**) £. audenter. (") S. ease.

C^ S. idesl snperbum Plutonem quia opulenlia. — 116, idesl ad snperbom
os nntonis quia opulentia diTitiamm inflal : nnde nola quod sicol scribit
('*) £« unde notandum quod.

246 COMENTUM INFERNI

diyitam, '''didt quod*(^) diYites inter alios malos mores ba-
bent (^) lioc qui sont elati, quia liabeiido divitias reputant
se habere csetera bona, quia(^) diviciae sunt quoddam prs^-
tium omnium aliorum; et adducit ibi dictum Symonidis
poetae, qui scribit (^) quod uxor Jeronis int^ogata utrum
csset melius fi^ divitem quam sapientem, respondit:
quod magis frequenter TidyMit sapientes frequentare
ianuas divitum, quam e ccmy^w; vident ergo (^ se di-
vites abundare his, quibus indigent s^epe etiam sapientes ;
sed cerle dirites indigent maioribus bonis quam sa[Men*
tes; ideo bene alius philosqihus dixit, quod medici vi^
tant domos segrotorum et non e contrario, et tamen non
sequitur quod aBgrotus sit meliorts conditionis quam me-
dicus; et ecce quomodo contumeliose Vii^Iius alloquitur
Plutonem : e disse : taci nuUedetto lupo; bene vocat ava-
rum lupum, quia in primo ca[Htulo vocaverat (^ avari-
ciam lupam; consuma dentro te con la tua rabbia, quasi
dicat: rode te anxietate curanim(^) tuarum qujbus(^)
semper mordetnr et eonsumitur avarus C), ut statim di-
citur C% £t as^gnat Vii^ius causam quare Dantes de-
scendat ad Infemum, quia hab^ hoc ex gratia divina (^^).
L* andar cU cupo, idest descendere ad profundum Infemi
*de gradu in gradum, non ie senza cagione, sed audi cau-
sam optimam, qnia : vuolsi cod cold dove Mickde fee la
vendetta del superbo slrupo, quasi dicat : in (^^ coelo, unde
tu et Lucifer superbos qum tu vocas in auxflium prae-
cipitati fuistis. Et hic nota (^^) quod autor appellat stu-

(*) L0 pmle fra fjH Mtarifcbi m M Codiee Sstflote.

(') S., tto e S. kabem huoe, qnod sdnt

(*) E. quasi diTiti» M pcBliiifli qooddam oaniiiiii.

(*) S. scripsit. (*) S. e S. ergo dlritei te dModm iit.

(*) £. Tocarit. f) lio^ cimnifliiy qoilNifl Mipo OHNdetur.

(*) S. quia ■emper BM>rdetur. (*) E. aTarltla.

('•> tl6, dioetor; et asaerit- Yirglllof.
(**) ttO, dlTina ; onde dkat: randat. (<•) S. do 0«lo.

(") £. Et Dotandum.

CANTU8 8EPTIMU& 347

prum elatioaem sive violeatiam quam Lucifer focere
voluit, quia stuprum est defloratio alieoffi virginis C) in-
corruptje, ita iste^ quantum iu ipso fuit^ votuit violare
alienam lucem et gloriam incorruptibilem, quia vcduit
fieri similis Altissimo. Nota etiam quod debuisset dicere
stvpro sine r in principio et cum r in finoi sed contra-
rium fecit, quia sic vulgariter profertur(^), et propter
consonantiam Rhitmi. — Quale. Hic autor osteodit oonfti-
sionem Plutonis quando audivit exprobari (^) siU et suo
maiori ruinam, et quod non poterat (^) noeere autori
qui (^) veniebat munitus clipeo divinae (^) grati» contra
eom ; et dicit quod vana superbia eius cecidit C) ad ter-
ram per comparationem velorum ddectorum (^) a vento.
Ordina sic literam. La fiera crudele, scilicet avaricia, quia
avarus iacit stentum de se ipso, nam luxuriosus, gulosus
et omnis peccans habet aliqualem delectation^ de vicio
suo; sed avarus (^) non, ni» curam et laborem ; cadde
tal a terra, scilicet victa et confusa ex verbis Yirgilii \^\
quaie le vele gonfiale dal venlo caggkmo awoUe, idest om-
tracta non extensa, pot che F arbor fiacca, idest postquam
arbor navis frangitur. £t nota quod comparatio est pro*
pria ; nam pro O^) vela inflata intelligit superbam gioriam
qoam habet avarus de sua possessione vanarum divicia-
rom, qua (^^ avarus non potest vincere virum virtuosum,
sed vincitur ab eo ; unde cupiditas numquam potuit pe*
netrare, neque expugnare pectus munitum ipsius autoris.
— Cod. Hic autor ostendit quomodo intraverunt circulum
libere et sine impedimento, unde dicit : coA, sicut dictum
est, quietato Plutone^ scendemo neUa quarta laoca, idest

(*) S. TirginiUUs. (*) S. proffertur propter ooosoiiantiam rithimonmi.

*;£. exprolNrari. (*) E. potnit

(*) S. 0 B. qnia. (*) S. diTiniCatia el fratie.

n 8. ooocidit (*) S. deTectororo. — E. d^iectorom a TtnMo ad larram.

(*) £. aTarof mmqoam nisL (**) E. ipaios Vtrgilii.
(") E. per Tela. (**) E. (|aa ipae Tinoere non poteft Tirom.

248 COMENTUM INFERNl

in quartum circulum. IMcitur enim lacca, idest costa,
ut patet Vn capitulo Purgatorii, pigHando piU de la do-
lente ripa, quia descendimus magis inferius et C) cepimus
plus de ripa Inferni qu» est ripa doloris et (^) continet
plus poensB, unde dicit : che 7 mal de funiverso tuUo w-
sacca, idest qu» ripa claudit et conservat intra se tam-
quam in sacco inclusa omnia mala et peccata mundi.
Ah iusUcia. Ista est secunda pars generalis in qua
autor tractat(^ de poena avarorum et prodigorum in
generali; et quia poena est difBcilis et quasi inexplica-
bilis, autor (^) incipit ab exclamatione, dicens admirative :
Ah iusUcia di Dio, chi sUpa, idest quis claudit et conti-
net ; ita ut litera legatur interrogative, Umte nuove U^a-
vagUe e pene quant io vidi ? quasi dicat durum est posse
dicere quot et quse sunt pQen«e(^) et curse avarorum
et prodigorum ; vel dicas ^\ che, idest quse iustida Dei
stipat, idest claudit; et est sUpa verbum literale et non
vulgare Bononiensium, ut aliqui dicere voluerunt Et
petit causam buius iusticise divinse dicens : e nostra colpa,
quasi dicat et (^) nos cur sumus in culpa, ne scipa ^,
idest ita vastat nos, et est scipa vulgare florentinum bic,
non bononiensium (^). Dicunt enim Florentini quod mu-
lier est scipata quando peperit abortivum. — Come. Hic
autor volens describere supplicium avarorum et prodi-
gorum, prsemittit (^ unam comparationem propriissimam
per quam ostendit qualitatem poenfle eorum. Ad intelli-
gentiam comparationis est sciendum quod in finibus Ita-
lise versus Orientem, scilicet inter Galabriam et Siciliam,
est unum angustum brachium maris quod appellatur (^^

(*) £. et sic oepimiu. (*) E. qoia eontlnet.

(*) 116, tangit («) S. ideo aator.

(') S. e E. et qw siat poBO» et care. (*) S. dicas quod, cA«.

(^) S. et not incurtinias in cnlpa. (*) E. bononienfe.

(*) S. pr»niittlt comparatkman. (**) S. rocatar.

CANTUS SEPTIMUS. 249

pharum Messanae, et est forte latitudinis trium (^) milia-
riorum, ita quod stans in uno litore potest yideri homi-
nem stantem (^) in litore alio. Istud pharum est famo-
sissimum, et (^) describitur ab Homero et Vir^lio et multis
aliis ; in eo enim sunt illa duo pericula formidata Scilla
et Caribdis, de quibus dictum est: Incidit m Scillam
cupiens vitare Caribdim. Est autem Scilla saxum undi-
sonum procellosum. Caribdis (^) vero est gurges profun-
dius in quo periclitantur saepe naves improvid», quia
mare currit ibi a Septentrione in Austrum et e conver-
so (^), ita quod fluctus obvii et contrarii concutiuntur et
colliduntur inter se cum magno fragore. Modo ad pro-
positum autor fingit quod a simili avari et prodigi con-
currunt(^) contra se cum magno ciamore impelientes
ante se gravia onera. Nunc ad iiteram dicit autor : cosi
conven che la genie, scilicet avarorum et prodigorum,
riddiy idest tripudiet et(^) dancet, qui^ idest in isto cir-
cuio; turpe tripudium est istud, come fa Fonda, idest
aqua maris concurrens, Id sopra Cariddi, scilicet in mari
siculo, cke se ftange con quella in cui s* incoppa {^), sci-
licet cum aqua Sciilae ; ut (^) videas quantum ista com-
paratio sit(^^ pulcra et artificiosa debes scire(^^) quod
mons Apenninus, qui dividit totam Italiam per medium,
oiim continuabat Itaiiam Siciliffi; sed impetus duorum
marium tantum percussit montem hinc inde, quod aqua
utriusque maris concurrit. Mons ergo medius altus figu-
rat virtutem liberalitatis (^^) quae est media duarum ma-
litiarum extremarum, quam (^^) ista duo contraria ma-

(*) S. daorun] Tel triain. (*) S. e £. stantem io alio.

(*) £. ut describitar. (*) S. Caribdif est.

0 E. e contrario. (*j 116, conGorrant

(^ S. et cantet (*) S. e E. tTintoppa,

(*) 116, Scill«: et at (>•) 116, sit propria et artiflciosa.

(>*) S. arUflcioM, scias qaod. (") 116, liberUtit.

(**) S. qoia iaU.

260 COMENTUM INFERNI

ria (') avaricia et prodigalitas cootinao impagnaiit, dooec
toUant de medio et destriiant; quo focto, continuo con-
currunt et se invicem concutiunt et coUidunt, et bene
avaritia flguratur per Caribdim, quie abeorbet et ingatigi*
tat aquas, et prodigalitas per Sdllam per quam discurrit
aqua cum ruina. — QuL Hic autor eipUcat poenam prae-
dictorum dicens :. lo vidi gente troppa ptek qui cK aUrove,
quia maior est numerus avarorom, quam ca^rorum
peccatorum, vottando pesL Et bic notandum (^) quod au-
tor dat debitam pcenam istis ; nam per ista onera repne-
sentat nobis magna pradera laborum et curarum quae
continuo premunt et gravant corpus et animum avari
et prodigi; corpora enim non quiescunt dum continuo
discurrunt per mare, per terram, per montes, per vaUes
exponendo (^) se ommbus periculis coeli, aqxkSdj pira-
tarum, latronum, et omnia incomoda tolerando, scUicet
famem, sitim, algorem, calorem ; et si forte corpus quie-
scat, numquam animus, imo semper (^) secum luctatur.
Didt (^) avarus intra se ipsum : si vendis frumentqm et ca-
refiat {% tu crepabis dolore : si non vendis et vilefiat, ta
morieris dolore. Nonne avari acquirunt cum labore, pos-
sident cum timore, perdunt cum dolore ? Bene C) Dyo-
genes proiecit sacculum pecuniae post fiirem, qui ssepe
de nocte tentaverat solidtus et tremens subtratiere (^)
iilum de sub capite eius. Quid prodigus (^ ? quaU onere
premitur cum defidt sibi ad expendendum ? violenter
rapit, ciam furatur, mentitur, periurat, prodit, saepe ven-
dit pudorem filiae, imo libertatem suam. Certe Caius Ga-

0 116, maria, idest duo TiUa amara, aTiritia et prodigalitai.
(*) S. e 116, nola «laod. (") 116, expoDeolea.

(*) 116, semper luctator. (') E. Dicit enim aTaros.

(*) S. careflat, crepabto dolore; si condis et gubemas, oiorieris dolore si
|H>stmodnm Tileflat Nonoe aTarL

(') S. £t ideo bene. (*) S. trahere.

(*) B. prodigi? qoali onere premuntur cum deflcit slbi ad ipeiidfiodiuBT

CANTUS SEPTIMUS. 251

l^uk cum flerarium vacuasset C) prodigaliter et insane,
constituit prostibulum (^) in palacio, et imposuit vectigal
meretricibus (^. Vere ista sunt onera importabilia (^) et
incredibilia inexpertis, et dicit : per forza di pcppa. In
hoc tangit actum impellentis onus, quia cum pectore to-
tus incumbens (^ impellit; per hoc innuit quod in pectore
stant (*) ista pondera ubi est cor sub mamilia sinistra ;
unde tusco yulgari mamilla appellatur (!) poppa, et dicit :
p cf tma parte el altra, quia scilicet a dextra stant prodigi,
tanquam minus delinquentes ; a sinistra vero avari. Ad
intelligendum autem modum istius poenfle debes imagi-
nari unum circulum rotundum, et in eius medio unam
limam rectam per longum ductam, quse ffiqualiter di-
vidat ipsum circulum in duas partes. Modo ex una parte
stant prodigi currentes usque ad lineam mediam, sed
nunquam attingunt illud medium signum ; e contra ex
alia parte pariter concurrunt avari impetuose, impausa-
biliter (^ usque ad idem signum. Hoc autem figurat quod
neutri attingunt roedium virtutis, scilicet liberalitatis,
aut SA attingunt interdum non persistunt in eo, imo ce-
leriter r^rofugiunt et recedunt. Unde nota quod vi-
cium (^) liberalitatis est medium duarum malitiarum, sci-
licet avarici» et prodigalitatis. Liberalis enim est qui dat
ubi, quando, et quo (^^) oportet. Avarus vero est qui de-
tia^ tenenda et non tenenda indifferenter. Prodigus e
contra dat danda et non danda indiscrete, et uterque
nocet sibi et alteri (^^) quod nulli prodest. Prodigus vero

(^) E. efacuMtet. — 116» taoaasset, et omoem pecimiam coiitomp«iifet pro>
(ligaliter et insaoe.

(*) 116 e £. postribalum. (*) S. maUedboa meretrieibos.

(*) S. e E. imporUbilia ioezperllf. (") E. ioeombit impelleat.

(*) S. Mot lita. (^) E. appellaot popam.

(*) 116, impeosabiliter. (*) 116 e E. qood tirtoi UberaliUtis.

(**) S. e £. quomodo oporUt.

(") E. alurii Md tTarafl lu nocet siU et alteri qood n<m prodest aliqaando
alicoi. Notaodom etiam.

252 COMENTUM INFERM

ita uocet sibi et alteri, quod tamen prodest aliquando
alicui. Nota etiam quod autor mirabiliter fingit ista duo
\itia contraria puniri simul in eodem circulo et eodem
supplicio, quia habent fieri circa idem medium et sepa-
rantur ab eodem medio(^)^ et avaricia est magis insa-
iiabilis et plus nocet, ut iam dictum est, et probat phi-
iosophus Libro Ethicorum. Ideo autor ponit prodigos a
dextra, avaros a sinistra; et avaros magis detestatur, ut
stalim videbis in tertia parte generali. Notandum est
etiam quod ista duo vicia sunt maxime damnosa publicffi
utilitati. Avarus enim recte potest assimilari gripho qui
eruit aurum ex terra, et tamen ex quadam naturali in-
vidia non permittit aliquem tangere. Prodigus vero (^) as-
similatur araneae quae se evisceral ut (^) faciat aliquid
opus vanum, et dicit: cum grandi urli, quia enim(^)
avarum iupo, ideo bene dat sibi vocem lupi; ululatus
enim est vox luporum. — Percoteansi. Hic describit mo-
rem istorum et(^) dicit, quod ita occurrentes percutie-
bant se adversa fronte, deinde vertebant sibi terga, do-
nec iterum obviabant sibi in alia parte inferiori circuli,
continuo improperantes una pars alteri (^), dicit ergo :
percoteansi inconlra, scilicet avari et prodigi ; e poscia
ciascun si rivolgea pur It, scilicet cum pervenerant ad
lineam mediam, voltando a retro, idest retrocedendo per
eamdem viam per quam venerant. Et C) hic nota quod
autor per hoc figurat quod avari, et prodigi semper
adversantur sibi factis(^) vel verbis, sicut videmus de

(*) 116, medio; Uinen aTaritia est peior, quia magit recedil a medio et est
magis iosanabilis.

(*j 116, autem etiam.

:*) £. ut aliquod opus faciat licet in ranum.

(*) S. e £• enim autor aiaimilaTerat aTarum. — 116, hic enim autor etc.

(') S. e 116, ifltorum, diceni.

(*) S. alteri et altera alteri, dioens ergo.

C) S. £t nota quod hic autor. — £. £t hlc notandum quod autor.

(*) S. e £. factis et TerUs. — 116, factis et dictis.

254 GOMENTUM INFERNl

mei faciebant hoc, sed continuo iterabant sine intermi»*
sione C) vel requie, unde dicit : pai se volgea ciaaem
com' era giunio, idest cum pervenerat ad lineam quBe
est terminus medius eorum per lo suo mezzo cenkio,
quia avari tenent unam medietatem circuli per quam
continuo currunt ; et prodigi aliam medietateuL Et sic
vide quod avarus et prodigus semper accedunt contra
se invicem contendentes (^) de medio, quia uterque vutt
defendere quod agat virtuose et tamen neuter potest
capere medium vel retinere, ideo bene didt: a FaUra
gioslra, idest ad alium concursum quem vocat giostram
metbaphorice. Sicut enim armigerantes concurrunt quiB-
rentes prosternere unus alterum (\ et habere victoriam
unus de altero, et de boc gloriantur, ita avari et pro-
digi, ut iam dictum est.

Et io cK avea il cor. Ista est tertia pars generalis^ in
qua autor tractat in generali de pra^ctis et (^) in spe-
ciali de uno genere hominum in quibus fundamentaliter
viget avaricia, et petit autor a Virgilio de duobus: primo
in genere, qui sunt (^) isti : secundo in speciO) si illi
avari qui sunt a sinistra fuerunt omnes clericL Dicit
ergo : et io cK avea il cor quasi compunto, scilicet ex tanta
contrarietate et repugnantia hominum, cUssi : o Maestro,
or me dimostra che genie S questa, idest, qu» genera
hominum sunt ista in isto circulo, qnm divisa per me-
dium continuo decertant linguis inter se, et nunquam
videntur facere pacem; et dic milii in speciali de istis
qui sunt ad sinistram qui (^) videntur habere extraneum
habitum ; se questi chercuH, idest C) clerici, sive habentes

*) 116, irremiMioiie. (') 116, cootnideiiles.

(') S. alium. (*) £. ei eli«Bi in.

(*} S. sint isti duo, in spetie, ii illi.— £. (lui siat itti; lecoodo, in specie.
(') £. et Tidentnr.

(') 116 e £. idest si iaU c&aricaU Yel habeiitet dericMn. •-- S. ideH dericati
ruerunt omnes Mcerdotes. £t.

CANTUS SEPTIMU8. 255

clericam, for tutH cherci, idest fuerunt omnes sacerdotes.
£t subdit respoosionem Yirgilii ad primam interrogatio-
nem dicens: et elH a me, suppie Yirgiiius respondit:
bUH for guerci, idest omnes quos tu yides (*) in ista briga
faenint caecati mente propter avariciam et prodigaiita-
tem, neUa vUa primaia, idest in mundo \iyentium, unde
tu yenis, che ferci nuUo spendio, idest quod (^) fecerunl
nullam expensam, con niisura, quia ayarus retinendo et
prod^us dando ubi, quando, et quomodo non oportet.
Et nota quod est conyeniens metbaphora; sicut enim
luscus yel strabo non recte respicit sed oblique, ita isti
non cemunt medium yirtutis recte sed indirecte. Et dicil
Yirgilius quod non expedit amplius declarare, quia ex
yeii)is eorum satis manifeste datur inteliigi, dicens: la
voce lor, idest oratio eorum damosa, f abaia asscti claro,
idest damat satis clare, quando vengon ai due punH del
cerdno, idest ad punctum superius et inferius, ut iam
sa^ dictum est^ dove colpa conlraria, scilicet ayaricia
et prodigalitas, H dispaia, idest disseparat (^) et dissociat
quia non possunt inyicem conyenire, quia contraria non
possunt simul (^) jungi. — QuesH. Nunc Yirgilius respon-
det(') ad secundam petitionem autoris, et conflrmans
dictum illius dicit : quesH for cherci che non han coper-
cUo piloso al capo, idest omnes isti qui sunt a sinistra
non habentes coopertorium pilosum (^) ad caput propter
clericam rasam fuerunt clerici. Qerica enim significat
in prdatis quod debent reiicere et resecare superflua
temporalia; nam capilli ex superfluitate nascuntur, et
tangit principaliores dicens : e papi e cardinali, tf? cui
usa aoaricia il suo soperchio, idest quod ayarida istorum

(*) S. qnos rides. — 116 e E. omnes isti quos tu Tides in ista.

C) E. qui fecenint. (•) S. dissipat et. (^ S. iaficeni jungi.

(*) 116, respondet fleeundse petitioni specitli autoris.

(*j 116» pilosum capillorum ad caput.

256 COMENTUM INFERNl

•

excedit avariciam aeterorum ; ideo beiie Zeno eptece-
pus Teron^isis dicit in suo libro de avaricia, quod ava-
ricia a mundo pro crimine non hab^ur, quia non in-
venit C) a quo reprehendatur. Et hic nota lector quod
autor loquitur hic tam aperte ex indignatione, quia in
istis nuUft videtur causa avaricia): primo quia ut plii-
rimum sine magno labore perveniunt ad ista beneficia
et bona temporalia, et nos videmus quod qui succedant
in alienis diviciis sine labore suo communiter solrat esse
prodigi; secundo, quia isti non habent uxores vel filios
pro quibus accumulent, et si habent, non audent dicwe
quod sint sui ; et quamvis autor videatur fuisse nimis
audax, tamen multi alii habuerunt hanc libertatem, sicut
Bernardus qui dicit : Vos autem sacerdotes fecisHs Deum
fabulam mundi. Sed certe nescio videre causam avariciee
in prelatis, nisi forte quia prohibitio auget concupisoen-
tiam. Nota etiam quod autor loquitur solummodo de
viciosis (^) et omnino laborantibus isto morbo. — £1 io. Hic
autor ostendit se avidum ex pra^ctis faciendi men-
tionem de aliquo famoso inter istos, unde dicit: et io,
supple dixi : o Maestro, io dovre' ben reconoscere akmi,
de quibus possem facere memoriam(^); che faoro imr
mondi di cotesH mali, idest qui fuerunt maculati istis
viciis, tra questi cotaH, idest inter istos prodigos et ava-
ros. Et subdit responsionem Virgilii, qui primo tangit
diffamationem vitae dicens : et elli a me, sciUc^ Yirgiiius
respondit : vano pensiero aduni, idest frustra cogitas dare
famam istis, quia fuerunt tam(^) miseri quod nuUam
moerentur famam, unde dicit : la sconoscente vita che fee
sozzi, idest qu«e ita denigravit eos infomia, quia sdlicet
in vita nesciverunt uti temporalibus (^) viUbus quibus

(*) E. non reperit. (*) £. de aTirit.

(*) £. mentionem. (^ 116» iU miierl.

(*) E. nti temporalibus, quibus.

CANTUS SEPTIMUS. 257

poteraat sibi emere honorem in mundo et thesaurizare
sibi in coelo, or H fa hruni, idest nunc post mortem
facit eos indignos omni gloria, et prs^ipue avaritia
focit homines odiosos; ideo ad maiorem infelicitatem
addit SBternitatem poenffi, dicens : in etemo verratmo a li
due cozzi, idest ad duo puncta praedicta sive angulos,
ubi cutiunt (^) et percutiunt se more arietum, qui saepe
retrocedunt ut durius se cutiant (^) ; quod est dicere
aeternaliter cruciabuntur in ista pugna cum gravibus
saxis quffi ante se semper trahunt. — E questL Hic autor'
tangit formam resurrectionis istorum, dicens breviter et
dare: quesH, scilicet avari gravius delinquentes sorge-
ramo del sepulcro, idest resurgent in die iudicii col pu-
gno chiuso, idest cum utraque manu clausa secundum
illud : Una sacerdoHs manus ojccipU, allera condit; TerHa
cum fUerU, tunc dare promptus erit. — E quesH, scilicet
prodigi, resurgent coi crin mozzi, idest capiUis tonsis,
quia omnia abiecerunt, et debes addere cum utroque
pugno aperto. Liberalis autem tenet (^) unum pugnum
apertum, alterum clausum. Et nota (^) quod praedicta Gctio
figurat quod in die iudicii avarus damnabitur propter
nimis retinere, prodigus vero propter nimis dare; unde
subdit: mal dare e mal tenere ha toUo loro, idest abs-
tulit (^) lo mondo pulcro, idest Paradisum ; vel construe
et expone literam sic : mal dare e mal tenere lo mondo
pulcroy idest mundum sive mundana, quae de se sunt
pulcra et bona si homines non abuterentur ipsis, ha
toUo loro, idest accepit eos, *e posH a questa zu/fa,
idest destinavit eos* (^) ad istam pugnam et poenam,
et ideo : non & e pulcro, idest non est delectabile, por-

(*) E. cornuit (*) £. se percatitot

0 S. tenet uoiim cUasom, alierom apertom.

(•) E. Et Dotandom. (") 116 e E. abttoUt eia.

(*) Le parole fra i doe asteriachi iodo atate foppUte da|^ altri tre Codici.

L 17

a58 GOMENTUM INFERNI

lar qual ella sia, scilicet in particiilari vel amplius, quia
nimis dictum est de ista materia. Or puoi. Hic altimo
£iutor ostensa fletwnitate poenae istorum, nuilc ponit ir-
remediabilitatem poenae, quia totum ffis muiKfi non pos-^
set prestare C) istis modicam (^) quietem nedum yeram
felicitatem, quam ista fortuna promittere yidetur. Dieit
ergo: o figHuol or puoi veder, sdlicet ex praemissis,
la corta buffa, idest breyem yanitatem, dtfben che son
commessi a la fortum, scilicet de temporalibus, per
'cui, idest propter (^) qaie bona fortnnae, F umana genk
si rabu/fa, idest altercatur (^) et rixatur ad inyicem, ut
patet, che tuUo Foro cN ee sotto la luna, qnod est di^
cere in tota terra, siye orbe terrarum, e che gid fU
di queste amme stanche, quia sunt in continuo discursu
et labore, non potrebbe far riposar una. Et (') hic nota
quod istud est totum yerum in isto mundo, quia si aya-
rus haberet quicqufd auri, «eris, gemmarum et diyida-
rum est apud omnes homines mundi, non quietaretur
eius animus cupidus, imo magis cupiditas inyalesoeret ;
et ita prodigus totum abiiceret et nihil suflBceret ad quie-
tandum animum eius. Exemplum ayari in Mida, exenH
plum prodigi in Nerone.

Maestro nrio. Ista est quarta pars generalis in qoa
autor digressorie tractat de fortuna: quia enim Virgilius
in rei^KHisione sua fecerat mentionem de fortuna (^), ideo
autor petit incidenter quid est fortuna, quae habet tam
amplam potestatem super bona temporafia, unde didt:
disfio, idest, ego Dantes petiyi, o maeslro mio, or me
df anche, idest ultra praedicta dic mihi adhuc, che Se qu^

(*) £. procorare istii.

('} 116» ipsis modicam qoietem. — S. modioim qnietit.
(*} S. per qnc. (^) 116, alteratur.

(*} S. £t Dota qood totom btad est Terom. — B. Et blc notaBdam qood
istad est totum Terom ia hoc mnado.

f) 116, d9 fbrtSBa, qoM kabel lam implim.

GANTUS SEPTIMUS. 259

sta forbma, (U che tu mi toccJd, quasi dicat : aliquid ma-
gouDi videtur esse licet ignotum, che haibendel mondOy
idest ista C) transmutabilia si bra le branche, idest omnino
in sua bailia. Et subdit responsionem Yirgilii (^) qui tra-
ctaturus de fortuna primo increpat ignorantiam morta-
lium qui multa et &lsa et vana dixerunt de fortuna ; unde
dicit : e queUo a me: scilicet Virgilius respondit : o crea-'
ture sdooche, idest o homines rudes et ignari, quanta
ignoroMia e quella che v'offende, quasi dicat magna, et
dicit in q)eciali (^) auctori : or vo'che tu imbocche mia
sentenzia, idest quod(^) capias(^) meam opinionem, et sen-
tentiam tamquam yeram. — CobtL Hic indpit declarare
quid est fortuna et (^) quod eius officium, et incipit mo-
dicum a Icmge, dicens: Colui U cui saper tuUo trascende,
idest Deus cuius sapientia est infinita, fece li deU, de nu-
mero et ordine ooelorum dicetur alibi saepe et pra^^ipue
primo rt secundo cajHtuIo Paradisi, e die lor cki H con-
duce, quasi dicat dedit orbibus motores suos qui appel-
lantur 0 intdligentiae siye angeli, qui moyent coelos et
r^unt et gubemant omnia inferiora; unde didt: si &ogni
parte ad ogm parte splende, quod declarat : distrUmendo
egualmente la luce, scilicet secundum debitam «quitatem
et proportionem ; ideo dedit yarios motus in coelo quibus
lux yariatur diyersimode, proportionabiliter (^) secundum
qualitatem materifle receptabilis (% — Similemente. Hic re-
stringit dictum suum ad fortunam; et breyiter yult dicere
quod sicut Deus omnia coelestia regit et gubemat per
angelos moyentes^ ita per influentiam coelorum C^) regit

(*) E. isU tranfibiUa. D S. yirgiUi dicens quod IracUturus.

(*) 116, •pedall mitor. (*) £. quod acdpiM ineni ete.

(*) S. qood capiu et inteilJgaiieaBi ■BDliBii— el opWoneM tiwqwaii Teram.
(*) 116» et qool eioa eflbetut et incipit.

0 S. Tocentur. (*) 116 e E. el propoHlooaHler.

(*) 116 o & veeeptilrfUa.
C*) E* ooBlomm moTet et muUt omnia inferion. Ueo.

260 GOMENTUM INFERNI

et gubernat ista temporalia, ita quod sicut motores mo-
vent et volvunt coelos^ ita influentia coeloram movet et
mutat omnia inferiora. Ideo bene dicit : similemente^ ille
Deus cum summa sapientia sua, ordino general mimstra
e duce, et ista est generalis influentia coeli, quia omnes
coeli operantur circa ista fortuita dando, auferendo, mu-
lando. Unde Martianus libro de Nuptiis dicit quod for-
tunae perveniunt ab omnibus planetis, agU spletidor muH'
dard, idest temporalibus bonis quae sunt quaedam organa
ad felicitatem, ut dicit pbilosophus in C) suo libello de
bona fortuna, et dicit: che permutasse a tempo H hen
vani, idest ista mundana quse non sunt vera bona, sed
habent imaginem boni, quia scilicet nunc recedunt ab
illo, nunc accedunt ad illum. Dnde coelum facit more Za-
batarii(^) qui aufert hinc et confert illuc. Ergo non ab
una spera sed ab omnibus fortuna causari videtur; se-
cundum (^) enim diversos aspectus et coniunctiones (^) pla-
netarum diversae sunt fortunse nascentium ; di gente in
gente e d^ uno m allro sangue. Lege historicos^ lege poe-
tas et videbis fortunam semper variatam apud omnes:
imo, quid oportet (^) legere scripta antiqua cum continuo
videas mirabiles vices et mutationes (^) fortunarum de
quibus * possent fieri magna volumina si haberemus ali-
qua ingenia, et dicit : oltra la diffensUm di senni kumani,
sicut videmus de facto quod consilia hominum non pos-
sunt impedire mutationem fortuitoram de quibus * (^ non
habetur certa scientia; quod declarat per efliectum, dicens :
perch' una genle impera e T altra Umgue. Ubi sunt im-^
peria (^) mundi^ Assyriorum, Medorum, Persarum, Gne-

(') S. io libello.

(*) E. cabttatarif qaia aofeit binc et coofert illliic.

(*) S. secmidiim diTenos. (^) 116, commotatlooef.

(') £. qold opot legere. (*) S. cooditlooet.

C) Maoca nel Codice Esteose qoanto 6 racchioflo fra I doe atterltfki.

(*) S. imperla Anyrlonim.

CANTUS SEPTIMUS* 261

coram, Romanorum? imo quotidie videmus de focto
mutationes regnoram. Nonne 0 diebus nostris Rex Fran-
ciae potentissimus Regum christianorum, victus et ca-^
ptus a Rege Angiifle; et Rex Hispanide superatus et^
interfectus a fratre naturalil ut dimittam alia dominia
particularia ; et statim reddit causam quia (^ non possit
provideri, dicens : seffitendo lo giudicio di costeii^) che v'ie
occulto. £t hic nota quod autor ex hoc ostendit quid
proprie sit fortuna ; est enim efTectus particularis non co-
gnitus ab humana scientia. lUud enim appellamus (^) for-
tuitum cuius causam ignoramus, cum tamen causa sit
in se, sed occulta ; et dabo exemplum grossum ad decla-
rationem huius. Quidam pauper(^) lentus et negligens
habitabat sub vili tugurio in riperia (^) Januae cum uxore
et filiis parvulis; qui dum saepe increparetur ab uxore
quod C) Don laboraret, ex quo caderet a paupertate in
miseriam cito, semper respondd)at per istud unum (^)
dictum vulgare : A cld Dio vuol bene dormendo gU vene:
Et hoc rei probavit eventus. Nam uxor eius, ipso ster-
tente de mane in lecto, invenit magnum cumulum aureo-
rum in sti[Ht6 eiecto ad litus per tempestatem, et sic
Caictus est dives dormiendo. Hunc ergo casum appeUamus
fortuitum, quia nescunus causam quare iste tristis in-
venerit(^ aurum, qui dd)uisset potius invenisse stercus;
unde Philosophus in (^^ suo libeUo de bona fortuna dicit :
quod si quis interroget fortunatum(^^) quare sic agat, re-
spond^it se nescire. Unde ibidem didt Aristoteles, quod
fortuna est sine ratione natura, idest impetus naturalis

(*) E. Num ne. (*) E. qjam,

(*) ItC» eotiH, scilicet fortuiHB, ehe,

(*) S. appdlitor. (*) 116, praper piger, leDtiit et.

(*) 116, rlpe iMMUB ioxta mare cum nxore.

0 S. «iuie. (*) S. aim coniimiiie Tvlgafe.

n E. balwlt (*•) S. 10 Ubello.

<") Su» 116 e E. qah ioterroget fortooam.

S6S COMENTUM INFERNI

adveniens homini sine ratiQne. Sic ergo patet quod igno-
rantia humana(^) imposuit istud nomen fortuna, nam
unum et idem appc^latur fortuitum ab uno, quod mm
appellatur fortuitnm ab alio, sicut patet (^) in casu queni
ponit philosophus II (') physicorum, et Boetius in V. 81
cultor conductus prs^o a Domino agri dum foderet
agrum reperit thesaurum) modo ista inventio auri (^) vi-
detur fortuita apud ignorantes causam : tamen unus ma-
gnus astrologus qui cognoscat nativitatem illius rusticl
et videat causam quare (^) iile invenerit aurum, non re-
putabit hoc fortuitum: et declarat occultationem fortuno^
pei* simile (^) dicens: came w erba F angue, idest serpens;
anguis enim qui latet in herba prius mordet hominem
quam perpendat: et ita fortuna praevenit hominem et
prosternit antequam cogitet, dum est in flore prosperi-
tatis et r^putat se magis securum. Et subdit: Vogtro
sQver non ha conbrasto a Id, propter iam dicta, quia for-
tuna est ignorata, et liberum arbitrium non est ubi non
est electio, et electio non est in ignoratis. Fortuna enim
est praeter propositum, et per accidens ; unde Augosti-*
nus lY de Civitate Dei : eas cdusas, qwB fortuUcB dicunkar,
mm esse dicimus nullas sed occultas. Et Thomas de Aqui*
no : ea quce per accidens hic aguntur sive m r0bus natik-
raUims sive humams, reducuniur in aHqvam causamproMr^
dinantem, qucB est C) providentia divina. Et hic nota (^)
lector quod non solum tbeologi diristiani^ sed et multi
philosophi et poeta^ pagani negant fortunam ; unde Macro-
iHUa libro Satumalium V, dicit : Homerus moMl nncme
fortunam, et soli Deo omnia regenda committU. Virgilius au-
tem attribuit ei omnipotentiam, quam et philosophi qui

(*} E. hominum. {*) n^ apptret.

(*) £. primo Phyiiconni. (*) 116, thesauri.

(*) S. qoare in?eiiorit, noo repaUbit hoc (*) S. BimUitadlMn.

f ) S. etf ipta providenHa. (•) g. noU quod irim tolam.

CANTUS SErriMUS. 263

eam nominant voluerunt nihil posse sua vi, sed ministram
decreti et divinffi providenti®. Unde Juvenalis : sed te Nan
facimus fortuna Deam cceloque locamus, quasi dicat : cum
nihilO scis. Ergo bene dicit autor: Quesla, sciticet fortuna,
slve sit ab influentia orbis, sive inteUigentiae moventis,
sive ab utroque, ut aliqui volunt, sive ab ipsa proyidentia
immediate, provede, dando cuique quod convenit, licet
Qos ignotemus ; giudica, ita quod nihil est causale (^), imo,
ut dixit Plato, nihil fit cuius ortum legitima causa non
precesserit ; prosegue, idest mandat sententiam executioni
secundum praeceptum (^ providentiae ffiterni Judicis, suo
regno, idest potestatem sive iurisditionem temporalinm,
quorum fortuna est domina; et dicit a simili, come gU
aitri Dei, idest planetae qui colebantur (^) pro diis apud
paganos, vel dic : sicut intelligentiaa ave angeli qui saepe
appellantur dii in sacra Scriptura, i loro, idest eorum
regna et potestates prosequuntur ; et dicit idem qnod
supra (^), ubi dixit : similemenie, quasi dicat quod sicut mo-
tores movent orbes, ita influentia coeli movet ista ibS^
riora quae fortuna est^ quam etiam pagani colebant pro
Dea. Unde multum miror de aliquibus qui hic muHi-
plicant verba et conantur defendere dietum autoris^ vdut
d esset dubiilm vel erroneum ; unde dicunt, quod ex faoc
non sequitur quod providentia cuiusquam don possit re-
fraetiare pravas cogitationes ; sed nescio videre quare
oporteat istud dicere, quia autor non vult dicere nec
aliquid dicit, quod fortuna possit aliquld in animum vel
liberum arbitrium, imo solum habet vires circa tempo-
ralia bona, quorum mutatio est occulta quia ignorata;
unde multa futura contingentia possent vitari vel mutari
si prsGfviderentur, sicut dicit Tholomeus et Haly comen-

0 E. niliU sif. (*) £. tmmU.

n ii^ pnBcepla. (*) E. celebrantiir.

n £• qiMld ntpTM dixit

264 GOMENTUM INFERNl

tator eius et Albumasar (^) smulus eius. — Le sue. ISc
autor tangit continuam mutationem fortunffi dicens : Le
sue permutaHon non hanno tregue, idest quietem yel pau-
sam, quia continuo ut yidemus yices fortunae mutantor,
uttde subdit (*) : necessUd la fa esser veloce. Et hic nota (")
lector quod circa literam istam (^) est toto animo insi-
stendum, quia istud dictum non yidetur bene sanum;
ideo multi multa dixerunt, alii pro autore, alii contra
autorem, sicut Gechus de(^) Escuk) qui saUs improvide
danmat dictum autoris exclamans : In cid failasti fiorenr
Ixa poela. Sed parcat mihi reverentia sua, si fuisset tam
bonus poeta ut (^) astrologus erat, non invexisset C) ita
temere contra autorem. Debebat enim imaginari quod
autor non contradixisset expresse sibi ipsi, qui dicit Pur-
gatorii cap. XYI: El cielo i voslri movimenti iniUa, Non
(tico tuUi, ma posto cV io 7 dica, Dato v* Se lume a bene
et a maHtia. Est ergo notandum quod istam (^) literam
per autorem (^) aliqui exponunt sic : si fortuna est, de ne-
cessitate est mutabilis, quia ut dicit Boetius : Si manere
incipit, sors C^ esse desistiL Unde est hic necessitas con*
sequentiae, sicut verbi gratia, si dico necesse est futnra
contingentia ad utrumlibet se habere; aut si dicam ne-
cesse est hominem esse rationalem (*^), yel necesse est
me habere liberum arbitrium; yerumtamen quidquid
dicatur potest exponi breviter et clare, quod necesffltas
sit ex parte hominis C% quia semper et subito unus oc-
cupat fortunam alterius, quod indicat litera sequens : SA
losto ven che vicenda consegue. Nam ut yidemus C^) con-

(*) S. Almansor. (*) S. dicit (*) S. nota quod.

C) S. itUm toUs Tiribot intitteodam ett, qoia. (*} S. de Etcolit.

(*) S. poeta qoam booos erat astrologof. (^ E. loTehisaeL
(*) S. hanc llteram. — 116, qood aliqol per aotorem eiponoot istam literam
iiic : sl fortooa, de oecessitate est.

(•) E. pro aoctore. (••) 8. fortooa. (••) K.

(**) 116, hominis oteotis» ot semper. («^ E. yidotv.

>

CANTUS SEPTIMUS. 265

tinao quando unus moritur yei deponitur a statu suo,
statini alius subit et succedit in vices eius, puta(*) di-
gnitatem, potentiam(% divitias et honores, imo s»pe
prsyenit (^) cum yi vel fraude, yel alia quacumque via.
— Quesle. Hic autor ponit e(fectum(^) islius mutabilitaUs
fortunfle, et dicit quod ex hoc sequitur quod illi conque-
runtur et obloquuntur de fortuna, qui rationabilius de-
berent ipsam laudare. lUi enim damnant et blasphemant
fortunam quibus(^) ipsa est mutata de prosperitate in
adversitatem, et tamen fortuna adversa est utilior pro-
spera et melior, et per consequens laudabilior, sicut trar
dont omnes autores, et Boetius in IH. Adversa enim fodt
hominem prudentem, sobrium, temperatum ; '''prospera
vero infatuat sensum hominis et reddit ipsum intempe-
ratum^^^^^^ymoUem, effoeminatum, et vere difficiUimum est
scire regere prosperam fortunam, quae non patitur froe-
num. Unde Alexander Macedo dicebat mUitibus suis : fa-
cUius est vobis adversam quam secundam regere fortunam,
ut refert Quintus Curtius ; imo ut accipiam notiora exem-
pla, Romani durante adversitate fecerunt omnia memo-
randa gesta et virtuosa; adveniente prosperitate C) fece-
runt (^) omnia horrenda et viciosa facinora. Dicit ergo
bene: Quesfee colei, scilicet fortuna, ch' ee tanto posta
m croce, idest quffi (^ tantum cruciatur quaerelis vel ma-
ledictionibus, pur da color che li dovrian dar loda, idest
ab iUis qui habent eam adversam; tunc enim fortuna
parat insidias homini, quando sibi applaudit prosperitate;
ipsa enim est famiUaris inimicus efficacissimus ad nocen-
dum. — Ma. Hic ultimo autor concludit in ista materia, et

(*) S. at puU. (*) E. potestatem.

(*) E. pnBTenit ri, aea fraade.

C) S. elllectam matabiliUlis. (■) S. qaibai maUta ett.

(■) Le parole fra i doe asUrischi sooo del nostro testo e dello Stroiziano.

C) £. feUdUte.

C) S. fecerant horrida ct Titioea. (^ 11«» qpm tam.

266 COMENTUM INFERNl

dicit quod forluna Don curat C) sibi de lameutationibus (^)
hominum. Unde dicit : ma eUa s' ee beata e cid rum ode,
idest non videtur audire vel curare, quia non potest
recipere laesionem ; ipsa dico : con F altre prime creature
liela, idest cum intelligentiis, quia Angeli fuerunt creati
simul cum coalis (^), quae habent movere et gubernare,
et ita influentia coeli quaa habet moyere(^) omnia infe*
riora: ergo fortuna fuit simul creata cum coeiis et mo-
toribus coelorum. Volge sua spera, idest rotam quae at-
tribuitur fortuna3(^), e beata si gode, quasi dicat, bcii
officium suum et permittit homines clamare (^) et latrare
in vanum. Unde nota quod fortuna merito figuratur cum
rota ; si enim appiices candelam rotse quse continuo mo-
veatur C)j nunc praestabit lumen huic parti, nunc illi, et
ita facit influentia coeU.

Or discendiamo. Ista est quinta et ultima pars genera-
lis, in qua autor agit et tractat breviter et succincte (^) de
poena iracundorum et accidiosorum qui puniuntur in
quinto circulo: et primo Yirgiiius invitat autorem ad istam
materiam pertractandam dicens: Or discendiamo omai
a maggior pieta, idest transeamus inferius ad maiorem
poenam, ubi puniuntur maiora vicia quam sint avaritia et
prodigalitas ; et probat quod non est amplius immorandum
ctrca dictam materiam propter temporis brevitatem, quia
scilicet iam steterunt in Inferno per medietatem noctis;
unde dicit: gid ogni steUa cade che saUim qmnd'io mi
mossi, vult dicere in e(f6ctu quod iam transiverat prima
medietas noctis, quia steliae quae ascendebant in principio
noctis quando intravit Infernum nunc cadunt, idest va*
(lunt versus occasum, quia iam transiverunt (^) medium

i") S. curat de UroenUUonilNis. (*) 11«. de maledktioaibiii.

(') £. cabUs, qo» habent moTere omnia inferiora ; erfo fortanc

(*) S. movere et gubemere omnia. (') £. ipti fortniMB.

(*) 116, clamare in vanum. C) ^- mo?etar. (*) £» MmiMrie.

(*).£• tranfiferaot ipMB stelte medium.

GANTUS SEPnifUS. 267

ccBli, ideo bene dicit : el troppo star si vieta, idest {Nrohi-
betur nobis (^) quia non habent stare nisi per tres dies (^),
ideo non poterant amplius stare in dicto circulo si vole^
bant visitare (^) c^tera loca Inferni, in quibus puniuntur
tot alia vicia. iVot. Hic autor describit introitum ad quin-
tum circulum dicens : Noi ricedemmo^ idest transyersa-
vimus, el cerchio, idest praedictum circulum quartum,
a F allra riva, quae scilicet est media inter quartum et
quintum circulum. Sed hic notandum antcquam ulterius
procedam, quod autor hucusque tractavit de quatuor
peccatis corporalibus et laevioribus, scilicet luxuria, gula,
avaricia et prodigalitate : nunc compendiose tractaturus
est de quatuor spiritualibus et gravioribus (^), scilicet acci^
dia, ira, invidia et superbia. Ad propositum ergo autor
tractaturus (^) novam materiam ostendit quod(^) primo
invenerit introitum istius quinti circuli, et primo fingit se
invenisse unum fontem ebuUientem et eiTundentem aquam
quae facit unum rivum decurrentem per unum fossa-
tum, qui rivus C) stagnat et facit unam paludem quam
vocat stygem. Ad quod ulterius est notandum quod per
lioc autor figurat quod ista quatuor vicia, de quibus
mpdo intendit tractare, sunt quasi fraterna et habent
eamdem originem et tendunt ad tristitiam. Ideo autor
punit ipsa in stygia palude qum interpetratur tristiUa.
Alii tamen dicunt quod iste fons figurative est creatk)
irae, ideo autor dicit : sopra ma forUe che boUe e riversa.
Nam ira est accensio sanguinis circa cor; ideo in fonte
nuUus punitur^ quia non est in culpa nec moeretur poe-
nam, quia (^) irascimini et noHte peccare. Rivus manans

(') E. nobis et merito, quia dod babebant illic slare.

{*) 116, dies in lafenio, ideo. (*) S. videre.

(*) £. gravioribus peccatis, sdlicet. (*) 116, intratnriit oofasi,

(*) 116 e £. quid primo in?enerit in introitu islius.

0 S. riTos factus stagnat uoam paludem.

(*) E. quia per Prophetam dicitur in psalmo : iroidminL

268. COMENTUM INFERNl

a fonte est ira cito transiens, ideo bene figuratur in
fluxu cum dicit: per un fossato che da lei dirim: nam
teste Horatio : Ira furor brevis est etc., et in rivo etiam
nullus punitur; nam ira aliquando laudabilis est quando (^)
homo irascitur ubi, quando, et quomodo oportet, ut vult
philosophus libro Ethicorum; sed ira inveterata et in-
durata punitur in styge quia effectus talis irae est tri-
stitia. — V aqua. Hic autor describit(^) qualitatem aqua^
quae oritur ex fonte praedicto dicens: Faqua era buia,
idest bura (^) more lombardo, assaipik chepersa, idest (^)
plusquam sit color persus qui non est in totum mger,
et bene fingitur obscura, quia ira et tristitia obfuscat (^)
animum cuiusque. Et(^) ostendit quomodo intraverunt
viam suam sequentes cursuro istius aquffi nigrae dicens :
e noi intramo gik per una via diversa, scilicet a prima^
in compagnia de Fonde bige, idest aquarum fuscarum
qualis est pannus qui dicitur bisus(^); unde hige, idest
brunae, et subdit locum in quem tendit ista aqua dicens :
questo tristo ruscel, idest rivulus qui tendit ad tristitiam (^,
va in la palude cK d nome Stige, vel secundum aliam li-
teram, fa una palude cK d nome stige, et videtur melior
litera, quando ee disceso appie de le maligne piagge grige.
idest postquam pervenit ad (^) plagias grisas quae habent
colorem subnigrum, qualis est veslis nigra monacalis,
ita quod locus conformatur aquae, quia scilicet aqua erat
grisa, et ripa per quam decurrebat in yallem erat grisa.
Et io. Nunc autor describit poenam iracundorum dicens :
Et io che mi stava inteso, idest attento, di mirar, idest
speculari novam pcenam, vidi gente fangose in quel panr^

C) E. quando sdlicet (*) S. icribit.

(*) E. idest obscara. C) S. idetl qoaa lit.

(") E. obfbsciDt. (•) 116, et dicit

C) 116, biscios. — S. bisfos.

(*) S. trisUtiam, oam rimlas qui tendit ad tristitiamy «mb.

(*) S. ad plagas.

CANTUS SEPTIMIJS. 269

ta^io, scilicet in Styge, ignude tuUe, idest nudae; omnes
animse dicuntur nudae quia spoliatae veste carnis, con
sembiante offeso, idest apparentia offensa, et statim mani-
festat offensionem, dicens : percoteansL Ad quod notandum
quod autor dat propriissimam (*) poenam istis iracundis.
Fingit enim quod inter se furiose saeviunt lacerantes se
in^icem membratim et frustratim mutilantes. Hoc enim
figurat quod (^) iracundi in isto mundo habent istam atro*
cem poenam, quia alios crudeliter lacerant et obtruncant,
sicut patuit in Mario vel (^) Silla tot millia hominum cru-
deliter lacerantibus, et saepe convertunt furorem*in se si-
cut ipse Silla qui in niihio furore*(^) iracundiae suaei, evo-
muit simul spiritum et iram, et ita de multis dicere
possem, et ultimo iratus, cum desinit irasci alteri, irascitur
sibi, sicut recte Alexander Macedo qui voluit se ipsum oc-
cidere cum occidisset in furore Clitum familiarem suum,
ut alibi dicam plenius. Dicit ergo bene: quesHy scilicet
iracundi, percoteansi, idest feriebant se invicem, non pur
con mano, sicut solent facere praeliantes inter se, ma con
la tesla, col pello e coi pediy quia : furor arma ministral :
— ironcandosi coi denH a brano a brano {% membratim^
quia saepe irati, deficientibus armis, se ferarum more di-
lacerant, tantum potest ira quae est appetitus vindictae,
sicut dicetur infra de Tideo capitulo XXXII. Et ego vidi
de facto in duobus scolariis meis {% qui non contenti ceci-
disse, se C) pugnis et unguibus lacerasse, momorderunt^
se cum dentibus. Et subdit quod Virgilius ne procederet
obscure in tractatu suo explicavit qui essent spiritus prae-
dicli, unde dicit : Lo bon maeslro, scilicet Yirgilius qui
bene me instruebat de omnibus necessariis, disse : o figHo

(') S. propriam. (') S. quod in isto mundo. (*) S. e E. et Silla.

(') Le parole Tra i due asterlschi sono dci Codd. 116 ed Eslense.
(') S. e £. idest membratim. (*) 116, S. e £. scolaribus meis.

C) S. seque pugnis. — £. Se se pugnis.

270 GOMENTUM INFERNI

ar vedi, idest ridere potes per talia signa: Fanime
color cui f ira vinse : quia enim nesciverunt vincere iram,
kieo maie victi sunt ab ea. £t vide quam breviter (*) et
pulcre autor perstrini.it istam materiam et sequentem,
de qua tamen (^) diffusius et curiosius tractabit in Pur-
gatorio. — Et anco. Hic autor detegit pcenam accidiosorum
quos fingit occulte puniri sub iracundis, et dat eis poenam
verissimam quia portant intra se poenam occultam, sci-*
iicet tristitiam suam. Dicit ergo : El anco vo' che tu per
certQ credL Hoc dicit quia non videbatur bene credibile
(|uod sub aqua punirentur aliqui graviter, et tamen sic
est de accidioso, che gente ee sotto Faqua che sospira,
quia non videtur manifesle planctus eorum, qui fit sepul-
tus sub aqua, et non apparet nisi per quaedam parva (^
signa exteriora ; ideo dicit : e che fan puUular quesf aqua
al sommo, quia superficialiter aqua ibi fociebat bullas ex
murmure quod fociebant isti sub aqua, come F occhio le
dice, idest sicut visus (^) intellectualis indicat tibi, o che
s' agiraj idest ubicumque circumsfMciat, quia ubicumque
est magna copia istorum accidiosorum. — FitH. Uic au-
tor explicat qui sunt isti, ponendo orationem eorum;
unde dicit quod isti accidiosi, fitti nel Hmo, idest fixi
et submersi in palude, dicon: tristi fommo ne taire
dolce, idest in vita temporali dulci ad differentiam istius
infernalis amarae ; die dal sol s" alegra, quia in Inferno
non lucet sol neque sen^ilis, neque divinus, et vult
dicere: nos merito tristamur in ista vita poenali quia
fuimus tristes in vita temporali ubi debebamus Isetari (^)
in claritate solis. £t specificat nominatim vicium ipsorum,
cum (^) dicit : portando dentro, idest intra animum clau-
sum, accidioso fumo, idest tristitiam accidi® quam vocat

(*) £. lefiler. (*) 11«, Um diAuiat.

(") S. aperU iigiia. ~ £• qamdm figoa. (^) £• ociilnt.
(*; S. delecUri. (•) S. niide

€ANTUS SEPTIMUS. . 271

fbmum, quia ita (Ascurat hominem quod(^) nihil praBclari
facit, imo marcet turpi ocio. Et quia sic (^) tristati sumus
in luce serena, ideo bene nunc tristarour in tenebra
obscura. Ideo dicit: Or d atrisUm nella belleUa negrd)
idest in ista palude nebulosa. Belletla enim est proprie
illud liquidum lubricum quod remanet in superficie terra^
quando modicum pluvit (*), sive quod flumen reliquit (*
ettra alveum, et est vulgare florentinum, et alibi iii
Tuscia dicitur melma et melmeUa, quasi dicat: semper
fuimus tristes in vita et semper sumus (^) post mortem^
Et subdit autor modum pronunciationis istorum, quia
imperfecte loquuntur, dicens : questo iimo si gurguglian,
idest gurguliando dicunt : nella slrozza, idest intra gu-
lam. Et hic nota quod hymnus est laus Deo debita, qua?
cantatur in ecclesiis; et ideo autor bene dat hymnum
istis, quia sacerdotes, quorum est cantare hymnos, maxime
laborant vicio accidise et asinitatis, unde tales accidiosi
saepe dum canunt divinum officium vix possunt labra i^)
movere, et dum dicunt pigriter (J) et tacito murmure :
Domine labia mea aperies, ponunt se ad sedendum, ideo
bene addit (^) causam talis gurguliationis dicens : che dir
nol posson, scilicet praedictum hymnum con parola m-
tegra, quia ssepe non exprimunt verba (^ psalmorum in-
tegre, imo diglutiunt. — Cosl Hic autor ultimo concludit
imponens finem dictae materiae, et aperiens viam ad C^'
futura. Unde dicit : cosi girammo, idest, ita, sicut dictum
est, circuivimus, grande arco, idest magnum circulum
vel girum, de la lorda pozza, idest paludis turpis e\
luto et fcetore, Ira la ripa secca e 7 mezzo, idest inter

(*) 116, qui nihll. («} 116, sicut trisUU.

i^ 116 e E. pluit. (») 116, relioquit.

(*} 116, ftiimos post mortein, et semper Deus faciat not trittes; et subdit
(*) 116 e £. labia. C) S. pigre.

(*) S. dicil. (•) S. yerba integra sed deglutiunt.

{'•) 116, ad ibUiram.

272 COM£NTUM INFERM

ril)ain [^} extrcinam quse sicca est, et medium, quod est
ipsa palus; et in extremo circuitu Stygis erat una turris
(le qua statim dicetur in sequenti capitulo, unde dicit:
vemmmo a piS, idest juxta, (T una torre al da sezzo, idest
ad extremum.

(*) S. ripain ticcani exlreniam et mcdium.

273

CANTUS OCTAVUS, in quo tractatur de iracundia is enHbus
in palude a StygiSy et sicut Phlegias dtsmon transivit eos t»
nave sm sub tituio multorum istius vitii, et maxime Phi''
lippi Argenti de Florentia; et m fine appropinquaverunt
civitatem Infemi^ et non fuerunt dimissi intrare.

L

o Dico seguitando. Postquam in praecedenti capitulo
circa finem autor noster tractavit de poena iracundorum
et accidiosorum qui puniuntur in quinto circulo infer-
nali (!), nunc consequenter in isto YIII capitulo praesenti
agit et tractat de vicio et supplicio superborum qui pu-
niuntur in eodem circulo praedicto (^) quem facit Stigia
palus; et totum istud capitulum potest dividi in quatuor
partes generales, in quarum prima describit custodiam
quae (^) fit in fine istius circuli, et nautam qui transpor-
tat animas (^) per aquam ad civitatem infemalem, quam (^)
autor Yocat civitatem Ditis. In secunda tractat de uno
spiritu particulari (^) superbissimo qui hic punitur, ibi:
Mentre noi. In tertia tractat de signis quae a longe in-
dicant infelicitatem huius civitatis, ibi: Qui il lassamo.
In quarta et ultima autor describit resistenciam magnam
quam habuerunt volentes intrare dictam terram, ibi:
lo vidi pih di mille. Ad primum dico quod autor tractat
de custodia quse fit^*^) in turri in fine istius circuli^ et
continuans dicta dicendis, dicit : lo dico segxtUando. Sed^
antequam descendam ad expositionem literae, ad claram
intelligentiam istius continuationis est praesciendum, quod

(*) 116, Infenii. (*) E. circnlo pnBdictomm.

(■) 116, qiUB flt in tnrri in flne. (*) S. animat ad ciritatem.
(*) S. qoam Tocant. (*) E. in particolari.

C) £. fit in circoitn et i» fine liaiaa circoli.

I. 18

274 COMENTUM INFERNI

Dantes quando expulsus est de patria, sicut plene iam
patuit supra capitulo VI, fecerat de opere suo sollum-
modo YII capitula praecedentia. Cum autem ipse C)
more exulum incertus suse fortunae pluribus annis va-
gus moraretur cum diyersis dominis, noluit divina pro-
videntia quod tam egreg^ium opus perderetur. Accidit
ergo quod cum quidam rimaretur (*) inter caeteras (^;
scripturas Dantis in quibusdam cofinis portatis ad loca
sacra, quando ignita (^) turba magis avida prsedae, quam
iustsB vindicbe, cucurrerat ad domum ^us, reperit dicta
VII capitula ; qaibus^ cum admiratioiie lectis ^ in^pectis,
subtraxit sagaciter de k>co ubi erant, et portavit ad quem-
dam civem nomine Dinum eo tempore famosum elo-
quentem in Florentia; et breviter (^ cognita perfectione
operis imperfecti miserunt ista capitula Marchioni Mar-
cdlo Malespinae cum quo tunc Dantes erat. .Quae ille
satis intelligens dominus bene notata ostendit(^) fide-
liter Danti rogans, ut non dimitteret sine flne opus ciii
fecerat tam altom principium. Dantes opere tIsd fertur
dixisse: redditus est mihi maxtmus labor cum honore
perpetuo. Ergo fota volente et Harchione instante, non
sine magno labore ccHiatQs est resumere altam fanta-
siam quam omiserat, et inccepit de novo procedere et
^ntinQare materiam incboatam dlcens: /b dico segut-
tamU), idest prosequendo materi^ IntermiBsam propter
exitium ; sed antequam ulterius procedan {\ lector, yoIo
te notare qnod istud capitulum, quod quibuddam (^ vi-
detar lEM^ife et(^ de materia commwif, est valde diflS-
cife et pulcrara, in quo autor faeit noTas et arfflBetosas
flctaones. Primo ergo flngit qaod in ista turri fiat specnla-

(') E. Com aaleni more exalum. (*) 116, rfanaret.

(*) S. e E. oirtM. C) S., £. e 116, ingrali

(>) E. breirUer ftflbeUoM. (*} E. Mtaidil iitai

(') S. procedim, J9k^ ^ lein. (•) E. in ^busdnib
(*) E. facile de materia.

CAVm OGTAYOB. 275

lio vel fligiiimi ad ciyitatem Ditis, ut Phlegias nauta yeniat
et portet animas supery^eMses cum nayi ad ipsam ci-
vitataii {% 6t intelligas de animabus iilis quae sunt pu-
niendB iirtra terram, qaia (^ quie puniuntur extra num-
quain reoedunt a k>co suo, nec accedunt ad fortilicium.
Et yalt breyiter dicere quod yiderunt duo luminaria in
sammitate istius turris ertgi(^), et duo aUa respondere
istis ex snmmitate alterius turris, qu» erat supra portam
dvitatiik btud autem signum signiflcabat quod duo ye-
nerant ad portum (^) peregrini ignoti yolentes tendere
ad dyitatem. Ad literam ergo didt autor: lo (Uco $e-
guUando eke gH occhi noslri, scilicet intellectuales, andar
mso a la cima (f m' atta torre, quffi erat in extremo (^)
margine istius Tallis, assai prima die noi gimgessimo al
piL Et hic nota quod aulor retrocedit ordine artiflciali ;
nam dixerat in fine capitufi prescedentis quod peryene-
nxA ad pedem turris, nunc yero narrat quid (^) yiderint
a loiige antequam peryenirent ad ipsam turrim, et est
usitatns modus loquendi ; s»pe enim homo narrans suum
iter, dicit : nos peryenimus tali die ad (!) urbem, sed an-
teqntm apjrficaremus ad ipsam vidimus a kmge in qua-
dam turri duo laminaria extra; et conCintto assignat
cauaain quare direxerunt oculos ad apicem turris, cum
didt : fwr dae fiammetk, idest fkces ardentes, che vedemmo
pom, et iste du» flammfle indicabant quod duo erant
qui veoiebaiit; et ideo custodes alterius turris dvitatis
statim reqMmdentes reddiderunt simile signum (^, scilicet
duas alias faculas, sicut yidemus de facto in mundo no-

(*) £. ciTiUtem; intelligas.

0 S. quia aninuD qu» paniiintur extra terram nonqtiatti.
(•j 8. • K. tMfh wigl •! alli iM mp^nfcre Mls «k Mnmitate Miof al-
terioi. — 116, tanrli «rlgi et duo alia retpondentia iitis ex iommitale illerios.
(') E. ad portom Ignott v#toniei «d etniatem adire.
(*) 116, in eilrmna. (•) B. qoad tiderditt

' C) S. ad talem nrtiem. (•) S. ilpgm per do».

276 GOMENTUM INFERNl

stro C) quod aliquis stans in turri ad custodiam fortis
passus, videns novam gentem yel hostilem appropinquare,
facit certum signum civitati et statim recipit simile si-
gnum. Dicit ergo : et m* albra, dicunt aliqui scilicet fla-
mellam, sed hbc est falsum, imo aliam turrim civitatis (^),
render cetmo, idest simile signum duarum flammarum,
da longi, quia magnum spatium erat inter turrim et tur-
rim, ideo dicit : Umto ch' a pena U potea F occ/uo torre,
idest accipere vel comprehendere' propter nimiam di-
stantiam. Et hic nota quod ista litera potest simpliciter
intelligi sicut expositum est, tamen moraliter potest ex-
poni quod turris figurat ipsam superbiam quae est alta,
et ignis similiter qui (^) semper tendit in altum, quem (^)
autor fingit se vidisse a ionge (^\ imo interdum per to-
tum mundum sicut patuit in(^) Alexandro magno, Cae-
sare et (^) multis. Et ponit autor duas turres et in utraque
duas flammas; '''prima turris est superbia extrinseca et
apparens et ideo prima oifertur visui, idest speculationi
autoris, et habet duas species quae figurantur per duas
flammas (^) * scilicet superbiam in (^) benefactis et super-
biam in malefactis; nam istud vitium non solum habet
locum inter mala, sed etiam inter bona; puta quando
quis superbit de scientia, de virtute, de sanctitate, de
bonitate dando gloriam sibi et non Deo; de (^^ malefoctis
habet locum superbia, quando quis arroganter ascribit
sibi iilud bonum quod vere non est in eo. Secunda turris
est superbia intrinseca quae detegitur et manifestatur per

(*) £• mundo» qnod.

(') £• ciTitatb. Ideo dicit: tanio che a pena,
(") 116, qoia seinper teadit ad tltam.
(^) 116 e £. qiUB autor.

(*) 116, a longi% et ad oitandendam ^pod loperfaia flKiit te leatiri a longe, imo.
(*) £. de Aleiandro. C) S. e £. et aliit mniUs.

(*) Mancano nell' £tteoie le parole cliioie fta i dne asteriiciU.
(*) 116. £. e S. in Inois fiictis et toperliiam in malif HMtia.
(«*) S. in malefiMitii. - 116, et in malefSMtif.

CANTUS 0CTATU8. 277

eKteriorem; nam (^) aliter cognosci non potest; et ista si-
militer habet duas flammas correspondentes illis primis,
quia similiter habet locum in benefactis et malefactis : et
est hic bene considerandum quod aliqui exponunt istum
passum perverse et per contrarium. — Et io, hic autor
petit a Yirgilio quid significet (^ primus (^ ignis et secundus
correspondens iili, et qui sint autores ignis, unde dicit :
et io me volsi al mar de tutto el senno, idest ad Yirgilium
profundae (^) sapientise, quia, ut (^) iam alibi dictum est,
novit aliquid in omni genere scibilis ; loquitur tamen hiper-
bolice : e dissi : questo foco che dice, idest quid sibi vult,
quid importat? e quel aUro che risponde, supple(^), quid vult
dicere : e chi son quei cV el fenno, idest an homines, an
daemones ? et subdit responsionem Yii^ii dicens : et eUi
a me, scilicet ille sapiens respondit : gid scorger puoi, idest
perpendere et comprehendere potes, quello che s' aspetta,
scilicet unum nautam cum navi, su per le succide onde,
idest C) aquas turpes paludis, unde dicit : se 7 fumo del
pantan nol te n'asconde, et loquitur proprie; nam ex valle
palustri, ut plurimum exalat nebula quae ssepe non per-
mittit videre rem parvam a longe, sicut hominem navi-
gantem ; quamvis ergo autor vidisset a longe (^) turrim,
turris erat alta cum igne lucenti. — Corda. Nunc autor
describit nautam prsdictum. Ad cognitionem cuius opor-
tet prsescire quod Phlegias rex Laphitarum in Thesalia fiiit
pater Isionis, qui primus in Graecia exercuit violentiam (^)
tirannice cum Centauris suis; ideo bene Yirgilius YI Enei-
dos dat congruam poenam sibi et aliis superbis. Fingit (^^)
in altis lectis super cultris aureis et(^^) habent epulas

(*) £. Dam et aliler. (■) 116, signiflcat

n S. iste igois primiu. (*) S. profbnde, quia.

(*) £• ot alUii. (•) S. adUcet qiiid Tult.

0 S. idest io aqoas. — £. sdlioet aqoas torpis paludit. Inde didt.

(*) 116, a loDge, tamen torris. (*) £. Tiolentam tymnniieBi.

('*) S., £. e 116, Fingit enim quod sedent in altis.
(*') £. et qood habent.

278 COMENTUM INFnNl

splendidas super mensas paratas regaliter nec possant
illis vesci, quia una maxima furia infernalis non permittit
porr^^e manum in mensam C); habent et saxum pen-
dulum supra caput quod continuo cadere videtur ad (^)
domandum eorum superbam (^) cervicem (^). Nunc ad
propositum I^legias iste fuit superbissimus in mundo, qui
interfecit fiiiam suam et incendit tempium Apoilinis ; ideo
autor inducit eum liic ut per ipsum repraesentet nclbis
vicium (^) pessimum superbiae in generali, et dat sibi ofS-
cium transportandi animas ad civitatem infemalem intra
quam punitur violentia et fraildulentia, quia superbia est
recta via quse ducit homines (^) ad omnia magna mala
et peccata, unde Salomon : Initium (^) omnis mali est su-
perbia. Ad literam ergo veniendo autor volens describere
velocitatem istius nautae venientis {\ praemittit compara-
tionem pulcram et propriam de sagitta quae cum summa
festinantia emittitur ab arcu vel balista. Sicut enim sa-
gitta velocissime scindit aerem, ita navicula aquam; et
sicut sagitta laevis, acuta penetrat et ferit pestifere, ita ista
navicuia superbise (^); ideo bene dicit: Corda non pmse

(') £. in mensas. {*) 116, ad domandam.

(*) £. eonuD tuperbiam. Nanc ad propotilom.

(^ 11 Cod. 116 qoi agginnge : Exeroplo Dionysii Siragnsani de quo refert Tul*
lius V Tascolanarum qucstionum quod cum quidam ex adulatoribus eius no-
miae.... memoraret in amnoDe abundantim difitiamm, malestatem, potentiam,
magnificentiam domorum regalium et dioeret nuUum fuisse unquam beatiorem
00, ut dixit Dionysius, Tte tu gnstare o Damocle qnomodo hmc yita te deleclet et
experUi fortonam meam? Illo re^ondeote qaod slc, Inssit illum collocfri In loco
aureo, picto et pnrato pulcerrime et plures mensas parari cum rasis ex argento
et auro et pulcros paeros asatotere et omnla ministrare ad dus foluntalem e(
apponere epulas splendidissimas et in hoc medio apparatn mandaflt sospendi
gladium lucentem ad trabem cum seta equina super caput illius beati. Itaque
namocleB doo aspiciebat pneros illoa adminlstratores, nec argenlum artificiose
laboratum, nec manum porrigebat in mensam, et brefiter rogafit (irannum ut
posset recedere, qula nolebat ampllus esse beatus, et conclndit Tulllus quod sane
Tidetur declarasae Diosiysias nllill esse beatnm quod aemper habeat in se ali-
quid terrorls, eC didt qnod Diooysius in iuf entute commiserat ea propler qusp
salfus esae non polerat si ompiaaet ease sapleaa de centanrto: de Dionysio dicc-
tur plene cap. Xn. Nnno etc

(') S. fitam pessimam.--£. Tittam auperbi». (*) 116, homioem.

0 £. IniUum mali. (•) 116, perfenientis. (^ £. aoperMt

GANTUS OGTAYUS. 279

mai da se saetta, impulsa a maDU homiiiis, cke si cor--
resse via isneUay idest vdox, per F aire com' io vidi ma
tiave piccioletta venir^ scilicet impulsa a manu hominis,
verso noiy quia veniebat pro eis, m queUa per Faqua^
sdlicet stygiaiem. £t hic nota quod ista navicula figura-
iiter est vita superbi sive eius superbia quse est parva,
brevis et velocissimi cursus ; ideo bene repraesentatur per
navim quae est avis(^) lignea, domus sine fundamento,
ut ait Secundus(^) philosophus: et ita vita superbi est
sine firmitate, quia nuilum violentum est diu durabile ; et
ista navis ducitur per vallem tenebrosam et continuo
instabilis vacillat (^ in undis et imminet naufragio, et dicit
notanter : sotto 7 governo cF un sol galeoUo, idest guber-
natoris ad denotandum quod nunquam supeii)us vult so-
cium, et est oppositum aliorum viciorum (^) ; nam com-
muniter simile gaudet simili, sicut avarus avaro, prodigus
prodigo ; sed superbus non potest convivere (^) superbo,
imo semper conatur destruere eum, unde duo sunt qua^
prsecipue nolunt consortium, scilicet dominium et (^) ma-
. trimonium, ut dicit Seneca tragoedia secunda; et subdit
quomodo se liabuerit ille Phlegias erga ipsum autorem,
quia dixit : Or sU^ giunta anima feUa, putabat Phlegias por-
tare istos ad certam poenam intra civitatem, ideo excla-
mat, venies ad standum cum aiiis damnatis crucianda. —
Flegias. Hic autor ostendit quomodo C) sedaverit clamo-
rem impetuosum illius nautae, unde dicit: disse^l fmo
Signore, scilicet Yirgilius, o Flegias Flegias, qua^ dicat :
o superbe superbe; et replicat ad maiorem contumeliam
et despectum, tu gridi a vuoto, idost tu minaris frustra,

; ') E. naTis. (') £. ut ait sanctos philosopfaut.

(*) £. Tolat iD oBdis. — 11«, Tacillat io oodaa. (*) £. Titiatonmi.

(') S. TiTore cooi foperiM. — S. e 110, ooa poteit couyeoife toperbfa.

(*} £. et coniagiom, Tel raatrlBiODloBiw

(^) S. qoumodo Virgilius sedaTerit clamorem istios. — 116, qoonedo Virgi-
lios sedaTerit clamorem etc. — E. 4|oomodo VirgHtos •edaTerit damaDtem IDom
impetoosum naotam: oode etc.

280 COMENTUM INFERNI

quia iste non venit ut damnatus, imo ut praiudicet iuri
tuo, ut scilicet retraliat homines ab Infemo docens vi-
tare superlnam, et parum stabit hic, unde dicit : jriii non
ci avrai a questa v(kta, che solpassando U loto, idest coe-
num C) istius paludis, quasi dicat : non faciemus (^) mo-
ram tecum, nec habebis nos in potestate tua, nisi in quan-
tum veiociter transcurremus istam paludem. Hoc dicit
quia autor breviter percurrit (^ istam materiam superbia^
ut de se patet, quam tamen diffuse pertractabit (^) in pur-
gatorio. — Quale. Hic ponit confusionem Phlegiae per unam
comparationem claram qui (^) conquerebatur amare, unde
dicit : Flegias si fece, supple talis, ne Fira accolta, idest
concepta mente et facie^ <piale coltd, supple fit, che ascoUa
grande inganno che K sia fatto, poi se ne rammarca, idest
conqueritur et dolet. Phlegias enim solitus portare animas
defuntorum damnatorum (^) sperabat nunc fecisse lucrum
et reperit magnum damnum, quia cogebatur portare
hominem vivum et positum in gratia Dei licet aliquando
fuisset superbus. Lo duca. Hic autor ostendit quomodo
intraverit C) barcam Phlegise dicens : Lo duca mio, scUicet
Virgilius, discese nella barca, quia (^) ratio semper prse-
cedit, e poi mi fece intrar appresso lui, quia ipse bonus
dux alias (^) fecerat istud iter, et dicit : et illa barca,
parve carca, idest onusta, sol, idest solummodo, quando
io fui dentro. Hoc ideo fingit quia ista barca erat solita
portare animas separatas qu» sunt sine pondere; ipse
vero erat vivus cum pondere corporis vel moraliter lo-
quendO) quia vir sapiens prudentia sua aliquando fir-

(*) £. terrain. (*) £. noa IMmus.

(■) 116, transciirrit. (^) £. tracUUt.

(■) £. qna comparator breTiter ad mare^ onde didt : Fhgioi ti ftee, sopple
taliSy neWira aecoUa, idett confeeta meote el ikcie, quak.
(*) £. danmatorom loperbas ooo fedt hicrumt sod reperit.
Ci £. intraTit.

(*) S. qoia Virgilios qoi eat rolio hic lenper.
(•) 116, aliqoaodo.

CANTUS 0GTAVU8. 281

mat nayinai superbi (^) qui est in se semper mobilis, sicut
saepe Aristoteles circa Alexandrum quem retraxit a mul-
tis erroribus et furoribus consilio suo, et ita Seneca Ne-
ronem ; et subdit navigationem ipsorum (*) dicens : V an-
tica prora, idest navis; est enim prora prior pars nayis;
et dicit notanter antiqua, quia nulla navis est antiquior
ista ; nam superbia generata est in ccelo et (^) fecit pul-
cerrimum angelum deiici (^) de coelo, deinde primum
hominem expelli de paradiso deiiciarum, sm va secando,
idest navigando (^) et scindendo, pHi de F aqm, et non
intelligas quod irent velocius, imo lentius, sed vult dicere
quod navis magis profundabatur sub (^) aquam, unde di-
cit : che non sol con aibrui, scilicet quando portabat ani-
mas incorporeas laevissimas, et dicit : tosto che 7 ^a et
io nel legno firi, idest quam cito ego et Yirgilius fuindus
) in barca, et per hoc innuit quod nullam moram fecit
Phlegias ibi, imo statim coepit navigare, ut cito expedite C)
exoneraret se istis qui non erant sibi grati, quia non
erant luituri poenas ibi.

Mentre noi. Ista est secunda pars generalis in qua
autor tractat (^) de uno spiritu modemo arrogantissimo, in
quo clare ostendit qu» et quaUs sit poena superborum.
Ad quod notandum quod autor dat meritam poenam istis
superbis; fingit ipsos trahi et raptari (^ inter se invicem
per lutum et foetorem istius vallis, per quod figurat(^^)
quod superbi semper rixantur inter se, et unus deiicit
alium et alter fodt ruinam alterius, et sic alta gloria
superbi cadit in Intum, quia eflScitur (^^) ludibrium for-

(*) £• foperbte qvm. (*) E. eomm in portn, dlcen?.

(*) B. qw fedt. (*) E. eUd de oibIo.

C) E. naTigiBdo et aio aqoas toiiideiido. (•) S. e E. tab aqfiia.

rO S. dlo et ezpedite. — E. dlo, expeditMiiie exoneniret m ittis sibi oon
gratis qaia nullas pcBnat loltiirii Ibldem.

(*) 116, tracUt in generalL (*) E. captari. (**) E. Ilgiiratar.

(**) 116, eflSdtnr rldiculmn forton», Indibrhm popnlL

282 COMENTUM INFEBNl

tunae, ridiculum populi et fabula vulgi; nam post lapsum
venit in odium et coptemptum omnium etsuorum(^) et
amicorum ; modo ad literam dicit autor : Dmanci a me
si fece un pien di fango, idest occurrit oculis meis men-
lalibus, mentre noi passavam la morta gora^ idest interim
(lum transiremus per iilam vallem stygiam, cuius aqua
erat mortua, idest immota ; gora enim est vulgare flo-
rentinum, et est aqua quse currit per duciam ad molen-
dinum. Sed ne procedam ulterius obscure ad cognitionem^
istius hominis est sciendum (^), quod iste erat quidam mi-
les florentinus nomine Philippus Argenti de Adimaris, vir
quidem superbissimus, iracundissimus, sine virtute yei ci-
\ilitate, displicentissimus, quia erat de stirpe numerosa
valde, et pulcer et fortis corpore et dives valde, quas
omnia ^i materiam arrogantiae ministrabant, habebat
summe odio populum florentinum, habebat unum equum
quem vocabaf equum populi Florentiae, quem promit-
tebat omnibus (^) petentibus eum mutuo; de mane equus
erat paratus tempestive et dabatur primo venienti; po-
stea aliis supervenientibus (^) dicebatur : tarde (^), tu fuisti
preeventus, et sic eludebat (^) spes multorum, et de hoc^
habebat solacium et risum. Yide ergo quomodo autor (^)
bene solvit sibi de vectura si aliquando fuit delusus (^) ab
eo. Hunc equum fecit aliquando ferrari argento, ideo co-
gnominatus est Philippus Argenti. Autor ergo ponit pe-
titionem Philippi (^ ad se dicens : e disse : chi sie tu che
ineni anzi ora, idest qui venis ad Infemum ante tempus
mortis? Et subdit autor responsionem suam ad iilum di-
cens : et io a luiy supple respondi de modo mei adventus

('} S., £. e 116, eliam sooruiii. (') 116, aotantaD.

(') £. oainib«ift cmn matoo. De mane eqout eral. — 116, eqoot erat

(*) £. saperrenieotibosi terde, dicebator, to fbisti pnBfenlot.

(*) S. larde ▼enisti, ct sic eludebatur spes.

f*) 116, iUudebat spem. —- £. elodebat spem.

n £. Autor solvit. (*) E. etesos ab eo. (•} K Pbilipfii «<

CANTUS OGTAVUS. 283

non de nomine meo, dicens : s' i' vengo nan rimango. Et
liic nota quod autor de industria sic respondet C) illi ad
augendam {KBuam, quasi C) dicere yelit, non venio ut
remaneam, imo (^) ut statim recedam ; sed tu aeterna-
liter remanebis in poena, quia si fui aliquando superbus,
tamen semper (^) amator virtutis et scientiae, recedo a loco
superborum, et te superbum, inutiiem, pertinacem di-
mitto in mala hora, et ideo petit de eo dicens (^) expro-
branter : ma tu chi sie' cki sie' sl fatto bruUo, scilicet in-
Yolutus tam turpiter in isto ccBno, ubi est argentum tuum?
et ponit responsionem Pbilippi dicentis : vedi che sono m
che piango. Yerecundatur (^) se superbum nominare cum
videt se in miseria, imo dolet cognosci. — Elio. Hic autor
apertius replicat(^) contra eum cum maiori improperio
dicens : et ioa M, scilicet respondi acerbe : O spirto ma-
ledettOyScihcet a Deo et ab hominibus, quia de te nulla re-
manet laus, ut statim dicetur, Ui rimam, idest remane (^)
ibi in ista poena in qua semper stare possis, cKio te co-
nosco, quasi dicat bene te cognosco, superbe, ancor sii
lordo tutto, idest quamvis sis (^) ita deturpatus in isto coeno
et transformatus, nihilominus (*^ recognosco te quamvis
taceas nomen tuum et solum poenam dicas ; quasi dicat
es tu ille qui paulo ante ita alios superbe spernebas:
es tu ille tam gloriosus, sicut dixit asellus dextrario:
uIh(^*) sella nitens, ubi nobile froenum? Vive diu, sed
vive miser, — Alvr. Hic autor ponit effectum sui dicti,
quia scilicet ille Philippus offensus verbis autoris exarsit
in iram volens facere vindictam de eo, unde dicit : Alor
distese ambo te mani al legno, quia scilicet totis viribus

(*) 116 e £. i-Mpoodit. (^) S. quasi dirat noo ▼eoio.

C; S. Md ut cito. (*) S. semper foL

n £• diceoi: ma tu.

(*) E. Tereciindatar ille soperbas se nomiDare.

C) S. e 116, explicat (*) S. remanet In iata poena.

(*) S. sia totus deturpatus. ('*) S. tamcn. (*') 8. die «hL

284 COMENTUM INFERNI

voluit submergere nayim. Et in hoc autor tang^t morem
superbi insani, qui constitutus injsi&mo statu miseriffi,
non potest pati contumeliam verl^riim ; et subdit defen-
sionem Virgilii dicens: perche'l maestro accorto, ide§t
Virgilius providus circa salutem autoris, lo sospmse, idest
repulitO a navi, et transivit ultra, dicendo: via costd
con gU albri cam, idest vade cum aliis superbis qui ira-
seuntur ad omne yerbum, sicut canis ad omnem mu-
scam, et per hoc notat (^ prudentiam sapientis qui cito
cedit furori, et dimittit talem dicens: vade, morde te
rabie (^) canis rabide. Sed ut appareat clare qualiter iste^
canis rabidus non potuerit (^) pati aliquam contumeliam
verborum etiam iocosam, volo te scire novum ioco-
sum per quod evidenter appareat eius natura (^) clara
displicenter. Est ei^o breviter sciendum, quod tempore
istius Philippi, paulo ante expulsionem autoris, fuit in
civitate Florentiae Qachus maximus gulosus, de quo di-
ctum est supra capitulo VI, et quidam alius ioculator
leccator, nomine Blondellus, homo parvulus de persona,
sed multum politus et ornatus (^), cum caesarie capiUo-
rum flava, non habens pilum tortum in capite. Hic Blon-
dellus una die, tempore quadragesimae, profectus ad pi-
scariam, volebat emere duas lampredas pro domino
Verio de Circulis, qui tunc erat princeps partis Albae.
Quod Ciachus videns accessit ad Blondellum, et petiit
quid esset. Blondellus subito finxit quod heri de sero tres
pulcriores lampred®(^) cum uno magno sturione prae-
sentata; fuerant Domino Cursio de Donatis, qui erat prin-
ceps (^) alterius partis Nigra^; et dixit, quod ideo facie-

:') £. repuUt illum a iia?i. (*) S. notat sapientiam pradentit qai.

(*) S. rabie canis rabidi. — £• te, rabide eanis, rabie.

(*) £. potuit. ("; S.» £. e 116, natara elata.

(*) S. ornatus, csDsarie.

C) £. pulcriores lampredsB prasentat» faerant.

(*) S. princeps partis nigr».

CANTUS OCTAVUS. 285

bat (') emi alias duas, quia crastina die erat datums
prandium quibusdam nobilibus, petens : nonne (') venies
tu ? Cui Ciachus respondit : bene scis, quod veniam. Ivit
ergo Ciachus die sequenti, hora prandii ad domum Do-
mini Cursii, quem reperit ante ostium suum cum qui-
busdam vicinis suis. Qui dixit : bene vadat Ciachus ; quid
vadis faciendo ? respondit Ciachus : Domine, venio pran-
sum (^ vobiscum. Et ille : vadamus, quia hora est. Quum
autem discubuissent, Ciachus perpendens, quod nullus
erat ibi forensis, putavit se deceptum; sed multo maio-
rem delusionem habuit, quando vidit se non habere
nisi de ciceribus et pisciculis (^) Arni; et continuo coe-
pit (^) facere vindictam de Blondello. Post paucos ergo dies
ivit Ciachus ad (^ forum vetus ; ibi ex aliis ribaldis ele-
git unum, qui visus est habilis sibi ad id quod volebat;
et explorans ab eo, si erat bene agilis in pede, promisit
sibi unum grossum, si faceret quod petebat. Imposuit
ei^o sibi, quod iret ad Logiam Adimarorum, cum uno
flasco vitreo in manu, et diceret domino Philippo Ar-
genti, quod Blondellus mittebat eum et rogabat, quod
rubinaret sibi illud vas cum suo vino rubeo, quia vole-
bat modicum solatiari cum (^) quibusdam suis zanQariis.
Ivit ergo iste ribaldus plene informatus a Ciacho (^), Ciacho
sequente parum a longe, et fecit ambasiatam Domino
Philippo ex parte Blondelli, et statim aufugit, ne ille iam
insurgens iniiceret manus (^) in eum. Ciachus, qui nota-
verat totuni C% telus dedit denarium ribaldo et recepit
flascum suum. Et sine mora ivit, et invenit Blondellum, cui
dixit, quod Dominus Philippus faciebat eum (^*) conquaeri ;

(*) S. facielMit eom emere. ('} £. nnin. (*) £. pranfonu.

(*) 116, piflcUnit. (*) B- e 116, conoepit.

(^ S. in fonim Tetot. — E. In fomm, obi ex alils.
C) £• com qoONiadam loia lacarinia.

(*) S. a Ciacbo teqoente parom. (*) B. manom.

C*) 116, totom, bene l»tos. — £. totom, dedit. (") £. eom qocri.

286 GOMENTUII INFERMl

quare C) BtondeUus ivtt yerms logiam Adimarorum, et
Ciadius sequutus est eum, expectans wldere eyenUim rei.
Sed domiuus Philippus, qui non potuerat contingere ba-
ratarium (*), stabat totus turbatus et rodebat se ipsum
in animo (^), quia extimabat, quod Blondellus ad (^) po-
stam alicuius fedsset sil» unam (^) truifam. Et ecoe in-
terim Blonddlum; cui statim dominus niilippus venit
in occursum. Et quum Biomlelius ignanis firaudis factr
contra eum, salutaret iUum, PfaiKppus, qui erat corpore
magnus, nervosus, fiortis, iracundus, indignans dedit sibi
cum pugno magnum ictum in fisiciem. Et UondeOo cla-
mante : Heu mihi ! quid est hoc, Domine mi ? Philippus
apprdiendens eum per crines, abiecto caputio, fulmina-
bat super eum manu, et lingua clamabat : Proditor ! bene
videbis, quid est hoa Quale rubinare mittis tu ad me?
Bene rubinabo te. Videor ne tibi puer irridendus (^) ? Et
sic dicendo cum pugnis suis, qui viddMUitur sibi ferrei,
fregit sibi totum visum, et totum caput depflavit, volu-
tando ipsum per lutum; et cum tanto studio C) repet^t
verl)era, quod nuraquam Blondellus potuit dicere unum
verimm ad veram excusationem sui. Demum quum mul-
tasset eum multis bussis, et multi concurrentes cum
maximo labore eruissent (^) iOum de manibus suis (^, di-
celMmt Blondeilo, quod ipse fatue egerat mittendo Phi-
li^ (*^ ribaldum cum flasco et truflBs, quia C^) bem de-
bdiiat sdre, quod dominus Philippus non erat homo
mottezandus. Blonddlns autm pliorans, excusabat se,
quod nunquam miserat ad eum pvo vino; et statim co-
gitavit, 1k>c factum fuisse opera Ciachi, qui (^^) solici-

(*) £. quMn ipee filoodeUiu. {*) E. baratlornaB.
(") £. «oimo exiflliiiMiis. (*) S. ad postalatloMnu

{') £. hanc troffam. {^ S. rMeodoai

f) £. tanlo lUrore. (>) lic, en^oteMl. — £. «itmiraot.

(*) £. et dicebaot (<•) S. domteo PUlippo.

('*) 116, et quod beoe. (**) E. ^oia.

t^iNTUS 0CTAYU8. 28?

tarerat eum ut C) mt ad dominum Pbilippum. Deiiide C)
aliquantuhim rafodlatus^ leversus est domum, ut» phi-
ribas diebus stetit^ quod dod potuit apparere trislis et
dolens. Tandem egredieos occurrit Giacho, qni petiyit^
qnaie fnerat vinum domini Philippl Blondellus re^KHi-
dit: tales Tis» iuissent tibi lamprede domini Cursii.
Tunc Ciachus subridens (') : in te amodo stat, si velis
mihi dare (^) tam bene ad oomedendum, dabo tibi tam
bene ad bibendum. Ad prcqposikam ergo yide, qualiter
PbiUppiB Argenti pro una yana buflb distratiayit crude-
liter yiiem homundonem (^ per hitum cum furore. Ideo
bene nunc distratiatur Tiliter, ut canis rabidus ab alife
canibtts per trtste coenum infernale (^). Lo coUo. Hic autw
ostmdil quomodo Yirgihus ratificat td iustificat quid-
qttid dixerat vitupoooe C) ooBtni ilhini Philippum, unde
dicit : et ille Yirgilius, m cmse poi il coOo eon le braccia,
scilicet amplexus fuit me ad collum, baciomme tivoUol^),
aM^udendo mihi cum laetitia^ e dUsse: ahm sdegmea^
idest^ o anima iBdignans^ in hmia parte ca|»t istud to-
cabnlunv quasi dicat : hene et iuste habes ad indigna-
tionem et aJ)hQmiaationem istos fluparbos sine diqua vir*
tute, et quia nobilis est mdignatio tua^ ideo baie(^:
Benedetta eoki ekentteee 'twinse, quui dici^ beoedicta C^)
mater tua qfm portaviC te im utero, ilA quod qiuando
etat gravida de filio eingebat se super ipsum. Et hic
nota lector quod mater Dantis fiiit vere bea^; vocata est
enim Geaima, et tamquam gemma pra^osa misit tantam
luoem in mundum. Alius tanmi teitua biybet : s^ incese,
et tnne eiponatur sic litera : beata C^) illa Beatrix qua^

C) 116, ut Teniret. (*} E. Mnde refodllatiif.

(*) E. golNrideiis dfadt : in te.

(') E. dare tam bene ad

n S. hominem. (•) S. Inibrni.

n E. ^mafmtm aMter «Mlra. (•) 116, U

(*) E. ideo: awiMMa. (*•) 116 e E. beaU mater.

(•*) E. benedicta.

288 GOMENTUM INFERNI

se iocendit amore tuo (^), quae sic iDcensa venit ad me
VirgQium ut ducerem te per istum Infemum, ubi videres
iustam vindictam superborum, et disceres sic spernere
(30S, ut patuit n capitulo ; sed prima litera videtur mihi
magis propria, ubi secunda videtur magis (^) violentata.
Et ut ostendat Yirgilius praedictum spiritum fore dignuin
tali vituperatione, dicit : quei, quem tu vidisti ita frustra
insanientem, fu al mondo persona orgogNosa, idest arro-
gans, de se temere praesumens cum tamen nibil boni in
se haberet, unde dicit : bontd non Se che sua memoria
fregi, idest nuUa yirtus est qua^ omet memoriam suam [\
et ideo : cost se T ombra sua qui furiosa, tunc enim su-
perbus cadens (^) eflScitur ralHOSus quando non habet in
se virtutem qua possit se redimere. — QuantL Hic Yirgilius
ad arguendam vanitatem superborum, dat linum nota-
bile, dicens : quanH se tengon or lassh, scilicet in mundo
Yiventium, gran regi, idest magnos principes {% nam rex (®)
primum antiquitus nomen est dignitatis, ut dicit Justi-
nus in prohemio suo : et nota quod dicit notanter, tengon,
quia istud vicium arrogantiae falso de se extimat; nam
iUe est vere rex, qui primo sdt regere se ipsum, che
qui slaranno come porci in bragoy idest volutabro, quasi
dicat stabunt in coeno istius fetidae paludis sicut porci in
luto. Et hic nota quod istud accidit saepe de facto in isto
mundo. Quot reges iUustres tabuerunt in carceribus Ro-
manoram sicut Syphax, Jugurta, Perses C)y et quot Ro-
mani principes? Nonne(^) YiteUius imperator Romano-
rum ductus est per urbem in (^) fiirore populi cunctis
iacientibus in faciem et os eius lutum, urinam et fieecem t

{*) £. tuo, et qiue. — 116, rao, qiUB.

(') S. satis Tioleata. - 116 e E. oMfit TioleBU.

(*) £. memoriam eios. (*) E. ardens.

(*) 116, principet et dominot. (*) E. nam rez antlqiiitM.

C) £. Xerses. (•) B. Num ae.

(*j S. in furorem.

CANTUS OCTAVUS. 289

Yalerianus autem imperator (^) cousenuit in carcere regis
Persarum cum hac ignominiosa perpetua servitute, quod
semper regem ascensurum equum sublevabat tergo suo,
sicut scribit iEIius spartianus, licet non oporteat ire per
exempla veterum, quia quotidie habemus exempla prae (^)
oculos, et ideo bene dicit : di se lassando orribiU dispregi,
quia redduntur contemptibiles apud omnes. — Elio. Hic
autor ostendit quod (^) non contentus tali exprobratione
verborum optaverit sibi videre facta peiora, unde dicit :
et io, supple dixi Virgilio : o Maestro, molto saria vagb
divederlo atuffar, idest submergi, in questa hroda, idest
paludem pinguem unctam ad modum brodi, prima che
noi usdssimo del lago, scilicet de Styge ista marcida
lacuna, vel (^) sequitur autor humanum appetitum quasi
dicat : sicut (^) delectabatur distraciare et ludificari alios,
ita vellem antequam recedam hinc fieri destracium et
ludibrium de eo. Et subdit responsionem Yirgilii qui dicit
qood autor videbit quod optat antequam perveniat ad
flnem circuii, unde dicit : et egli a mer supple Yirgilius
respondit : tu serai sazio di tal disio e conven che U goda,
quasi dicat, eris satur et tetus tali vindicta quam appetis
tam avide, avanH che la proda, idest antequam extre-
mitas ripae, ti si lassi vedere, quasi dicat : antequam ap-
plices ad ripam civitatis ubi exibis de navi; et sic vide
quod adhuc erant tam (^) a longe quod non poterant vi-
dere ultimam ripam. Et hic nota quod istud quod autor
hic fingit, aliquando accidit de facto in mundo isto, quia
dicit aliquando vir sapiens videns rabiosam bizariam unius
superbi : iste ducet adhuc miseram vitam ; dicet C) ^Hus
ego vellem videre cito ; respondet (^) sapiens : istud forte

(*) 116, imperator romanas. 0 116 e £. prsB ocalis.

(*) E. qaod ad conlemptum ttli exprobratione ?erbonim oportoit sibi Tidere.

(*) 116 e £. lacona. Et seqoitor. (') 116, sicot ille splritus.

(*) S. e E. tam longe.

C) 116, didt alios. — E. dicet aliqols. (*) 116, respondit

I. 19

290 COMSNTUM INFERM

accidet priusquam optes vel credas, et sic accidit: sic {^^
dicebat Boetius exul, et hoc yerificatum est in utroque.
Nam si Boetius non fuisset relegatus per superbum re-
gem Gothorum, non fecisset opus tam nobile et utile,
quod fuit multis causa consolationis in tribulatione et
desperatione ; nec Dantes nisi similiter passus esset per-
secutionem superborum fecisset opus tam mirabile, quod
fuit causa correctionis sibi et aiiis. Unde si uterque fuis-
set interrogatus : veUes tu numquam fuisse expulsus (^),
non dubito quod respondisset (^) : nullo modo. — Dipo cid.
Hic autor ponit effectum suae optationis, dicens clare : 7o
vidi dipo cio^ idest paulo post ista verba facta inter me
et Virgilium, far queUo strazio, idest tam magnum et
vituperosum, di costui, scilicet Philippi, a le fangose genli,
idest iUis superbis in eodem luto (^) positis, unde per hor
autor innuit quod superhus punitur et destruitur (^) manu
superborum, sicut iam dictum est, unde(^) dicit : che ancor
ne lodo e ringrazio Dio, et sic vide quod yir sapiens siae
laesione conscientiae ('^) saepe optat ruinam pravi ad uti-
litatem aliorum, quando iUe est obstinatus et insanabilis
sicut erat (^) nunc iste. Et statim subdit triste spectacu-
lum factum de isto exprimens eius nomen, patriam et
vicium, dicens: tuUi gridavano ah Filippo ArgenU, ita quod
factis et verbis insultabant ei; ilie autem, quia non po-
terat volvere (^) se contra iUos, convertelmt rabiem suam
in se. Ideo dicit : el fiorenUno spirito bizarro, idest C^) stic-
ciosus, se volgea coi denU in se medesmo, sicut facit homo
superbus quando non potest facere vindictam de iniuria
quas fit sibi a potentiore.

(*) S. sie dicebat Boetius exul philotophie, et ita nimc aator noster simili-
tef exol, et hoc. ^116, sic dicelMt exul phalosophi», ita autor noster simlliter
exul, et hoc (') £. exulem.

(*} 116, respondissent. (*) £. loco.

(*) £. distratiatur (•} 116» ideo dicit

C) E. conscientie gaudet ruina praYl. (*) S. erat iste.

(*) E. Tulnere ulcisci contra illos. (**) £. idest foriososy «i volg$a.

CANTUS OCTAVUS. 291

Quim el lassamo. Ista est tertia pars in qua autor,
terminata materia superbi^, nnnc tendit versus tractatum
novae materi^, scilicet civitatis infernalis. Ideo prius de-
scribit signa indicantia a longe ipsam civitatem, et con-
tinuans dicta dicendis dicit : qtdvi el lassamnu), idest di-
misimus istum Philippum ita destraciatum in isto luto,
che fdii nm ne narrOy quia non intendo plura dicere de
eo, quia pro C) nunc satis dictum erat de materia su-
perborum in isto uno superbo prsesertim, quia occurre-
bat alia materia pertractanda, scilicet pcenarum quee sunt
intra (^) civitatem ; unde dicit : ma un duolOy idest magnus
dolor, me percosse ne f orecchie. Hic dolor non proce-
debat ex valle, imo proveniebat a civitate; ideo direxit
oculum versus partem a qua venire videbatur. Unde di-
cit : perch' io sbarro f occhio inlento davanli, quasi dicat
promovi vel aperui oculum intellectualem ulterius ante
me, quia ubi primo tenebam oculum solum (^) ad coe-
num, ubi ita male tractabatur superbus (^) cum magno
clamore (^) omnium, levavi oculum ubi audiebam maio-
rem clamorem et dolorem a longe provenientem a maiori
poBna {% — ^ ^- Hic autor ostendit quomodo YirgUius
providus prsevenerit eum, non expectata p^itione expli-
cans sibi, unde proveniat tam intensus dolor, quia sci-
iioet a civitate ad quam incipiebant appropinquare, unde
didt : Lo bon maeslrOy scilicet Yirgiiius, disse : o flgliuolo
te cttfti che ha nome Dite amai s' appressa. Ad quod noU
quod ista civitas fingitur (^) esse civitas regalis et deno^
minatur civitas Ditis a Dite rege infemali^ quia in ea
sunt absoonditi magni thesauri inferorum, idest magiii
peccatores clausi, sicut magni hereticiy tiranni, raptorea^

(*) 116, pro Umc. (*) E. intra hanc ciTiUteiD.

(*) E. solaniniodo. (*) E. superlms ille,

n B* eliiMre letati ocntes «M aadiebtin ciamniei et
(*) E. poBna qaam iala. C) H^» fingitor regaHi.

29^ COMENTUM INFERNI

desperati, blasphemi, sodomite, usurarii, fraudulenti, fal-
sarii, proditores. Ideo bene dicit : coi gravi ciUadini, idest
sceleratis qui graviter peccaverunt, ita quod pondus pec-
catorum demersit eos in profundum, col gran stuolo, idest
exercitu, quia hic est multitudo numerosa per varias
acies ofdinata. Est enim ista civitas populosa 0 et plena
gentibus totius mundi quae habitant in diversis vicis, ut
patebit in processu. — El io. Hic autor ponit responsionem
suam ad Yirgilium, in qua profitetur se iam videre si-
gna praetendentia ipsam, Unde dicit : Et io, idest ego Dan-
tes dixi : Maestro, idest, o Virgili, magister mi (*), vere
videris mihi dicere verum (''), gia certo, idest certe sine
dubio, cemo, idest discerno et comprehendo, le sue me-
schUe (^). Et hic nota quod istae Ecclesia^ sunt sepulcra
haereticorum qui puniuntur iuxta moenia murorum intra
civitatem. Sicut enim accidit in mundo isto, quod acce-
dentes ad aliquam terram primo solent videre a longe
templa quae communiter sunt alta et apparentia, ita nunc
isti accedentes ad istam civitatem infernalem primo vi-
dent templa, idest sepulcra haereticorum, quae ad modum
templorum apparebant in aere, quia eorum coopertoria
sunt suspensa in alto, et videntur in forma quasi tecta
Ecclesiarum acuta in medio. Nota etiam quod autor uti-
tur vocabulo saracenico (^) ; nam Ecclesiae haereticorum
non possunt dici Ecclesiae. Ponit etiam ipsa sepuicra haere-
ticorum iuxta extrema seposita a toto corpore civitatis,
quia conventiculae haereticorum sunt tales, quod (^) vitant
consortia aliorum. Et tangit forinam poenae istorum a
qua procedebat ille dolor, quia scilicet puniuntur in igne,
unde dicit : vermgUe come fosser uscile di fuoco, sicut a
simili videmus hic quando faber ignit bene unum fer-

(*) S. populala. (*) S. mi, ?ideris.

(") 116, Tenim, qaia, gid eerto» K) 116, muehiie, idest eccleftias. Et.

(*) £. saraceoo. (*) £. quia ?itant«

CANTUS OCTAVUS. 293

rum quod totum videtur igneum. Et subdit responsionem
Virgilii conflrmantis et declarantis dictum eius, unde
dicit: el ei mi disse: idest et ille Yirgilius dixit mihi: el
fuoco eterno, quia semper duraturus, ch' entro f affoca,
idest incendit illas meschitas interius, le demostrarosse,
come tu vedi, in questo basso infemo. — Noi. Hic ultimo
autor ostendit quomodo pervenerintad istam ciyitatem,
quam describit a mirabili fortitudine eius, dicens: noi
pur giuffnemo, idest nos C) tandem pervenimus et appu-
limus finaliter navigando cum Phlegia, dentro a Falte/osse,
idest profundas, che vallan quella terra sconsolata, idest
cingunt el claudunt illam civitatem infelicem, quia Infer-
nus est locus inconsolabilis, ut dicit Aristotiles in sna
poetria. Et hic nota quod autor fingit istam civitatem fore
fortem et inexpugnabilem cum magnis fossis profun-
dis et muris altis et fortibus, ut locus conveniat damna-
tis. Yidemus enim in mundo nostro quod qui gravius
deiiquerunt coercentur (^) duriori carcere, et subiiciuntur
gravioribus poenis ; et ita qui tevius peccaverunt (^) lar-
gius detinentur et laevius puniuntur: ita in proposito,
isti qui sunt inclusi intra civitatem, enormius peccave-
runt ; illi vero qui sunt positi extra in loco ampliore et
liberiore, laevius peccaverunt. Nota etiam quod per pro-
funditatem fossarum, et fortitudinem murorum, autor
figurat profunditatem et difiicultatem materiae, quam nunc
parabat intrare, sicut statim dicetur ; unde dicit : le mura
mi parea che ferro fosse, idest essent de materia ferrea,
ut bene videbis infra. Ideo autor bene fingit quod non
potuerunt (^) pervenire ad introitum nisi (^) per longam
circuitionem, unde dicit: venimmo in parle, scilicet ad

(*) 116, idest Dos Umen penreniroas et appUcuimas. — E. idest nos tamen
per?enimus et appulimas.

(') S. coarctantar. (') £. peccaTemnt e contrario: ita in.

(') 116, potnerint. (*) 116, nisi post.

294 COHENTUlf INRRM

terram ante portam civitatis, ubi erat portos iliius na-
¥igii, dote 7 noccUer forte, sdlicet Phleg^as superbus :
gridb: uscUice, idest exite de nari, quia: qtd Se Fenlrata,
et bene dicit quod clamavit, quia cum magna indigna-
tione et ira deposuit eos ad terram. Sciebat enim quod
erant facturi magnum damnum civitati, et dicit: non
senza far pria grande agirata, qnm non sine longo di-
scursu rationis et magno labore speculationis potuit per-
venire ad istam materianL Et hic ultimo nota lector,
quod potes mirari et dubitare, nonne autor noster de-
scripsit supra civitatem infernalem, ubi tertio capitulo
dixit : Per me si va nella citta dolente ! simiiiter descripsit
Cliaronem nautam qui transportat omnes animas pra-
vorum in Infernum per fluymm Acherontis; quare ergo
nunc describit aliam civitatem et aiium nautam, scilicet
Pfalegiam qui transfert animas de valle ad istam civi-
tatem ? Dico (\) breviter quod autor non est hic super-
fluusy imo subtiliter facit puicerrimam fictionem; fingit
enim quod ista magna et antiqua civitas habeat tria et
diversa fortiiiiia, sicut gratia exempli habet civitas anti-
qua Padua in Italia. Modo in primo fortiiitio (^) maiore,
nbi non fit magna custodia, habitant illi qui peccavemnt
per incontinentiam. In secundo strictiore ubi fit magna (^)
custodia habitant illi qui peccaverunt per violentiam.
la(^) tertio fortilitio strictissimo habitant illi qui pecca-
verunt per fraudulentiam (^), utn invenitur tertius por-
titor(^) animarum peior et horribilior caeteris, scilicet
Gerion ; et ultimo in centro dvitatis est carcer c^iscuris-
simus, scilicet puteus in quo puniuntur proditores.

/o vidi pOi di miUe. Ista est quarta et ultima pars
generalis, in qua autor ostendit maximam resistenliam

(*) S. Dico quod aulor. (') £. fortiliUo, ubi.

(*) S. e 11«, raalor. (*) £. Sed in tertie.

(*) £. flraadem. (*) 116, portator.

GANTUS OCTATUS. 295

quam haboenint ad intrandam istam dvitatem. Sed an**
tequam descendam ad literam exponendam volo te pr8&-
scire C)y quod tota ista pars est fortis et comuniter maki
intellecta ; sed ne perdam tempus dicam breviter et sum^
matim, quod autor noster ideo fingit se hic inyenisse
maximam resistentiam^ ut per illam det inteUigi maxi-
mam luctam mentis quam secum babuit Si enim supra
autor invenit in singulis circulis unum singularem cn^
stodem qui voluit sibi draegare ingressum ne yideret
communia yicia et supplida incontinentium^ qnae sunt
quasi per se nota ; quanto fortius debet bic invenisse ma-
gnam multitudinem custodum volentium impedire ne (^)
intret civitatem, et Tideat vicia magis occulta? Fingit
ergo subtiliter quod daemones in magna multitudine cum
magno furore concurrerint ad turrim magistram, nt bene
custodirent passum ne isti possent intrare. Ergo per d»*
mones autor reprssentat nobis malitias, fraudes et £Bdsi«
tates quas parabat describere, quas non Homerus, non
Virgilius numquam (^) descripserat ; ideo non mireris si (^)
habuerit hic magnam resistentiam, quia sine magna dif-
ficultate non poterat intrare (^) fortem materiam. Nunc
ad literam dicit autor : lo vidi pit^ di miUe dal del piO"
vuli, rdest Daemoniorum (^) qui propter superbiam ceci-
derunt de caslesti dvitate in istam infemalem, et pcmit
numerum pro numero, ita poterat dicere (^) centom
milia vel mille milia, quia inflnita et innumerabilia sunt
genera malitiarum et fraudium, et didt: m m kparle,
in plurali propter versnm^ vel ad magniflcandam forti-
tudinem illius portae, cum tamen non esset nisi ona porta,
ut patebit postea. Et primo ponit verba dffimonom, di**
cens : che dicean sHzzosamenle, idest indignanter et cum

(*) 116, noUre. C) ll^ m intrmt cifMalm 6C riitMi.

[*) S. e E. nnqaam descripserant (*) 11« • £• il bibiilt.

(*) £. intrare tam forten. (•) & temonam. C) li«» ^M.

296 COMENTUM INFERM

ira: chi ee costui, scilicet tam audax, tam yalens, che
senza morte, idest qui antequam sit mortuus, va per lo
regno della morta gente, idest per Infernum qui est locus
vere mortuorum; et vide quod autor noster non erat
mortuus cum istis, quia non fuerat usus in vita malitiis
et fraudibus, nisi parum ad fallendas muiieres in juven-
tute sua, ut dicetur alibi. — El savio. Hic autor ostendit
quomodo Yirgilius tentaverit primo per se intrare, quia
audiebat quod illi solummodo conquerebantur de ipso
qui(') vivens erat. Unde dicit: el savio Duca mio, sci-
licet Virgilius sapiens poeta, fece cenno di voler parlar
a lor secrelamenie, ut minus indignarentur si solus iret,
quia ^) erat mortuus, et i^) placaret eos, et sic impetra-
ret accessum pro autore. Per hoc autem figurat quod
Virgilius voluit tentare si per se poterat inducere (*) au-
torem ad istam materiam, sed non potuit. Et tangit
effectum dicens quod modicum visi sunt placari (% unde
dicit : alor, idest tunc illi da^mones, chitisero un poco el
gran desdegno, idest indignationem quam primo conce-
perant viso autore vivo, e disser: vien tu solo, quia alias
hic fuisti, et quia non es exiturus de Inferno, sicut iste
qui venit ut referat ad vivos(®) de summa infeiicitate
peccatorum, et sic revocet homines ab ista patria nostra,
quam semper petimus et optamus magnificare etaugere;
unde dicit: che s\ ardito intrd per questo regno, quasi
dicat : nimis fuit audax in intrando Infernum et audacter
venit hucusque, sed non poterit procedere ulterius; et
ideo non est nisi unum consilium quod (!) desistat ab
itinere incoepto, scilicet ab ista descriptione (^) Inferni,
unde dicit: sol se ritornx per la folle strada, idest per

(*) 116, qui vivus erat. {*) 116, qui erat. (*) £. ot placaret.

(*) S. indacere istum autorem in istam. (') E. placati.

(*) S., E. e 116, TiTos nova de summa.
C) £. scilicet quod. (*) E. descriptione inflma Inferni.

CANTUS OCTAVUS. 297

yiam, idest per materiam quam temere intravit, provi
se sa che tu qui rimarrai, quasi dicat faciat totum
conatum suum quod (^) non poterit perficere (^) quod coe-
pit, nec tu poteris iuvare eum quamvis feceris sibi viam
hucusque ; ideo dicit : che gli hai scorta si bvda conlrada,
quasi dicat : tu scortasti et duxisti eum per vallem tam
nebulosam et obscuram. — Pensa. Hic autor volens osten-
dere terrorem suum, qui inducebat sibi desperationem,
apostrophat ad lectorem, ut reddat eum attentum ad con-
siderandum difiicultatem magnam ; unde dicit : o lector :
pensa s^io mi sconfortai, quasi dicat: bene potes cogi-
tare quomodo territus sum, al suon di le parole male-'
deUe, quae dixerant iiii daemones in aeternum maledicli;
et certe ita pavefactus sum, ch' io non credelti rilomarci
mai. Et nota quod non vult aliud dicere nisi quod con-
ferendo cum ratione et faciendo comparationes (^) de se
ad Yirgilium, desperavit posse procedere ulterius; ideo
timuit remanere ibi, scilicet faciendo finem operi, et
crede (^) quod aliquando fuit (^) in actu lacerandi quid-
quid fecerat quando veniebat ad tales passus arduos. — O
caro. Hic autor implorat auxilium Virgilii, vel captat be-
nivolentiam ab ante factis, dicens : o caro duca mio, idest,
0 Yirgili, che m' ha' renduta sicurtd, ubi timebam, et hai
me tratto da Valto periglio, idest, et qui eruisti me (^) a
magno periculo, ch' incontra mi stetle, idest quod occurrit
mihi in isto itinere periculoso, et dicit : piu di sette volte,
quia scilicet liberavit eum a tribus faeris primo impe-
dientibus eum a timore intrandi primo Infernum ; a Mi-
noe C)y a Phlegia, a Philippo Argenti ; et ita de multis.
Et ecce petitionem : non mi lasciar diss' io cost disfatto,

0 116, quia. (*} £. facere.

(*) 116 e E. comparaliooem. {*) 116, et credo.

(*) 116, fuerit (*) 116, me de magtio.

C) 116, a Kinoe, a Cerliero, a Plutone, a Phlegia et a PhUippo.

298

COMENTUM INFERNI

idest ita delusum infecto C) opere isto, quasi dicat juvi-
sti (^) me semper in omnibus dubiis; nunc autem si non
potes plus, dimittamus, unde subdit: ritroviam forme no^
stre insietne ratto, idest revertamur simui cito per eam-
dem viam per quam venimus, ubi fecimus vestigia no-
stra, et f ) hoc dicto, se 7 passar pui oltre d S negato,
idest si non possumus ulterius procedere in ista via. Et
subdit responsionem Yirgilii exhortantis ipsum, ne timeat,
quia datum est desuper quod perficiat residuum itmeris,
sicut iam fecerunt partem, unde dicit: e quel Signor,
idest Yirgilius qui erat mitu dominus et magister, che
l\ m' avea menalo, quia conduxerat me salvum usque ad
illum passum fortem, me disse: non temer cKaicm non
ce p& lor lo nostro passo, idest transitum ad civitatem,
da tal n' e dalo, quia scilicet a Deo concessum, cui po-
tentia daemonum non potest contradicere ; et promittit
sibi bonam spem, dicens : ma qui m' attendi, idest expecta
me, e conforta e ciba lo spirito lasso, idest pasce animum
vacuum omni spe, di speranzia bona, scilicet feliciter in-
trandi et perflciendi, ch' io non te lassard nel mondo basso,
idest quia ego non deseram te in isto Inferno opere im-
perfecto, imo ducam te per altum Purgatorium, unde
postea cum alio duce ascendes altissimum coelum. Ergo
beno traham te de Inferno^ et non dimittam te in eo. —
Cosl Hic autor posita exhortatione Yirgilii, ponit (^) exces-
sum eius dicens : Cosi sen va, scilicet solus, sine me, e
quivi m' abandona^ ad certam horam, lo dolce padre, et (^)
recessus eius erat mihi amarus, unde dicit : et io rimango
in forse, idest (^) remaneo in dubio, et ecce dubium, che
si e no nel capo me tenciona, quia in phantasia mea di-
cebam : ita intrabit non intrabit, ita redibit non redibil.

(*) £. imperrecto.

(*) 8. e £. et boc dico.

(') 116, Jdeo reoe»us.^£. ide«t et

(') S., £. e 116» ioTiiU me.
h 116, ponit accefMin eius.
(•) 8. Idefi In dobio.

CANTUS OCTAVUS. 299

Et subdit quod non potuit audire verba Yirgilii ad illos
custodes; dicens : non potei, idest ego Dantes non potui,
udxr quello cK a lor pors€f quia nimis eram a longe, sed
cito vidi repulsam sibi datam, unde dicit : ma ei, scilicet
ille Yirgilius, non sleUe Id con essi, sciiicet ddemonibus,
guari, idest quasi vult dicere, quod Yirgilius stetit quasi
nihil cum iUis in verbis, che ciascun se ricorse dentro a
prova, idest certatim reintraverunt C) ci^itatem, quia non
placuit eis petitio Yirgilii, ideo excluserunt (*) eum, unde
dicit: quei nostri av>ersari, scilicet dsemones, chiuser le
porte nel petto al mio Signore, quasi dicat statim, che fuor
rimase, male consolatus; et ecce quod (^ fecit, e rivol"
sesi a me con passi rari, quia coepit redire lente versus
autorem totus cogitabundus. Et hic nota quod autor fin-
git hoc totum, quia non poterat cum Yirgilio solo in-
trare istam civitatem nisi mediante auxilio alterius, ut
statim patebit ; et etiam quia de rei veritate Yirgilius non
descripserat (^ ad plenum istam materiam ; unde (^) autor,
sicut patebit in processu, describit (^) quasi omnia genera
fraudium et poenarum mirabiliter, qua; nunquam fue-
runt per Yirgilium vel alium somniata quod ego sciam ;
et describit confusionem Yirgilii per signa pudoris et do-
loris dicens (^) : et Yirgilius, avea gli occfd a la terra,
scilicet deiectos in terram pro verecundia, et habebat le
cigHa rase (T ogni baldancia, idest faciem privatam omni
alacritate, ita quod vultus eius erat mcerore confusus,
et dolebat intra se, unde dicit : e dicea nei sospiri, quae
suspiria sunt signa doloris, chi m' ha negate le dolettti
case? quasi dicat: quis negavit(®) introitum istius civi-
tatis, in qua omnes domus sunt plen» dolore, nisi isti

(*) £. recucarreruDt (*) S. conclaterant.

(*) S. e £. ^ fiBdt (') E. detariptit

n S. Miiic aolor. (*) E. deacripitt.

(V) E. dieeM fwid Vir«iliis. (*) 116, negafit mibi iDlroituiiL

300 COM£NTUM iNF£RNI

maledicti diaboli qui noluerunt admittere me ? Unde ipse
Yirgilius fingit YI Eneydos quod Sybilla dicat Eneae:
Nulli fas caslo scelercUum insistere limen. — El a me. Hic
ostendit quomodo Yirgilius quamvis iratus exhortatus
fuerit ipsum ne perderet spem bonam ; unde dicit : El a
me disse: lu non sbigoUire, idest non terrearis (^), non
turberis, perch' io m' adtfi, ch' io vincerd la pugna, quia
scilicet intrabo omnino, qual ch' a la diffension dentro
s' agiriy idest quicumque volvat (^) se ad resistenliam in-
tra terram circa muros, quasi dicat : faciant quam peius
possunt quod ego intrabo in despectum eorum; et pro-
bat a maiori, quod non sit mirandum si daemones (^) isti
praesumpserunt denegare hominibus intrare per istam
portam, quia praesumpserant (^) olim denegare Christo
intrare portam primam Inferni, qui (^) yeniebat ad facien-
dum eis damnum, unde dicit : quesla lor Iracolancia, idest
straniantia non ee nova, imo anliqua, quod statim pro-
hat ; che gid F usaro a men streUa porla, idest ad primam
portam Inferni, qua^ est magis patens quam ista, quia est
sine uila custodia, la quale ancor se trova senza serra-
me {% quia Christus fregit seras et claustra Inferni iuxta
illud (^) : Altollite portas principes vestras (®). Et specificat
illam portam per titulum nigrum qui reperitur in sum-
mitate istius portae, ut patuit in principio tertii capituli,
unde dicit : tu vedesti la scritta fnorta, idest scripturam,
quae est vox mortua, ubi dicitur: iustizia mosse il mio
alto Fattore. Sed certe sicut non potuerunt resistere(®)
Christo ibi ; ita hic non poterunt resistere C^) uni Deo qui

(') £. non terrearis, perchi, (*) £. folvat se intas ad.

(') £. 81 d»mones ita pnBsampaenint.

n S. e £. presampserant (*) £. qaia Teniebat

(*) £. terrame, qaia Salfator ipse Dominus noster Jesas Christas fregit.
C) £. illud in psalroo.

(*) £. veitras, et elevamini porta <Btemale$ et introibii rex gloria. £t speciflcat.
(*) £. resistere SaWatori nostro Domino Jesu Christo ibidem ; ita et hic non
poterunt. ('*) 116, resistere nunc uni Deo.

CANTUS OCTAYUS. 301

iam venit in succursum nostrum. Et vult breviter dicere
Yirgiiius ad excusationem suam : isti dsBmones praesum-
pserunt impedire C) Christum ne intraret infernum per (*)
iiberationem Patrum, quanto fortius possunt presumert^
impedire nos! sed sicut nihil profecerunt tunc, ita nec
nunc, quia intrabimus virtute divina. Et sic vide (^) ex
dictis cessat obiectio quam solent quidam facere, quare
ddBmones non recipiebant Dantem libenter ut lucraren-
tur illam animam? quia autor venerat vivus ad libe-
randum se et alios ab isto Inferno, moraliter loquendo.
Et nota quod appellamus Infernum moralem statum vi-
tiorum, quia homines moraliter loquendo sunt mortui
in eo, sicut a simili dicimus bellum civile, quia de civibus
fuit et inter cives gestum, tamen re vera fuit potius
incivile. — E gid. Hic ultimo Yirgilius ad exhortationem
autoris dicit, quod iam appropinquabat ille qui est in-
troducturus eos in civitatem; unde dicit: E tal, idest unus
talis tam potens, che per lui ne fia la terra aperla, quia
scilicet aperiet nobis portam manu sua, gid discende Ferla,
quasi dicat : iam venit per Infernum continuo descen-
dendo, di qud da lei, idest ab illa porta citra, passando
per li cerc/d senza scorla, quia scilicet venit solus et non
indiget scorta, sicut tu. Et hic erat Mercurius, ut clare
ostendetur in sequenti capitulo.

(*) £. impedire Domlnain Jetom Christum. (*) E. pro liberalione.

(') £. Tide quod ex diclis.

302 GOMENTUM INFBRNl

CANTUS NONUS, m quo rirgOius dedarcU Ikmii qiuBitianem,
siaU alia vice fuit in dvitate Infemi tuens enm de itinere,
ac etiam de tribus fwriis cincHs serpentibus; et in fine^ sicut
propter nuntii cceli securitatem^ ingressi sunt partam.

\^UEL color che viUd di for mi pinse. Postquam in
superiori capitulo proxime prsecedeiiti poeta(^) Dantes
ostendit quomodo Yirgilius fuerit turpiter exclusus a
porta civitatis infernaiis, nunc consequenter in isto nono
capitulo intendit ostendere quomodo et cuius auxilio
intraverit (^) istam civitatem. Et praesens capitulum potesl
breviter dividi in quatuor partes generales; in quarum
prima describit deiiberationem et consilium Yirgilii circa
istum introitum. In secunda describit monstra infemalia
quae apparuerunt sibi in ista turri, ibi : et aUro disse. In
tertia describit illum qui introduxit eos in istam terram,
ibi : £ ^ venia. In quarta et ultima describit (^) primam
pcenam quae reperitur (^) intra civitatem, scilicet poenam
tuereticorum , ibi : dentro v' intramo. Ad primam dico
quod autor describit deUberationem Yirgilii, et primo
praemittit continuationem. Ad intelligratiam cuius volo
te C) scire^ quod istud capitulum est vaide forte, et hal)et
multos passus difficiles sicut aliquis textus Yirgilii vel
alterius poetae. Pro evidentia ergo istius primi rithimi,
dico quod autor vult dicere sententialiter in effectu,
quod Yirgilius erat iratus propter turpem repulsam sibi
datam a daemonibus, et sic per consequens rul)efactus
ira inflammante; et ex hoc Dantes erat valde terrefactus

(*) 116, poeU noster oslendit. (*) 116, intra?enint

(*) S. describit poBnam. (*) E. recipitur.

(') UG, te priescire.

CANTUS NONUS. 303

et pallefoctus timore infrigidante. Modo ad propositum
Virgilius Yidens quod persuasioO et exhortatio quam
fecerat non revigorabat Dantem, quia non deponebat
timorem, tamquam (^ sapiens temperavit se et mitigavit
iram suam, ut Dantes deponeret timorem suum. Hoc
autem ostendit per mutationem coloris, quia Yirgilius
videns Dantem stare pallidum et non mutare colorem,
retraxit suum ruborem ad intra, ut (^) sic dissimularet
iram suam. Nunc ordina sic literam : Qiie/ color, idest
pallor, c^ mepinse de fuor, idest (*) repraesentavit, et ma-
nifestavit mihi in facie, viltd, idest timiditatem^ quia pallor
est signum pusillanimitatis et vilitatis, veggendo, idest mihi
videnti, el duca mio, scilicet Yirgilium, tomar in voUa,
idest reverti retrorsum ; et in hoc tangit causam sui ti-
moris, quia viderat Yirgilium redire turbatum, resbrinse
dmtro, idest retraxit introrsum in animum, et occulta*
vit, el suo novo, idest colorem rubeum Yirgilii acciden--
lalem, quem noviter contraxerat propter iram. Yirgilius
enim non erat naturaliter rubeus, quia fuit complexione
melancholicus, sicut et Dantes ipse, licet omnis sangui*
neus et rubeus contrahat hovum ruborem quando in*-
flammatur ira. Quod autem Yirgiiius fuerit nunc iratus,
patet per id quod dixit su[tra, tu percKio m' adiri, et
dicit signanter, pHi tosto, supple, quam si non vidisset me
paliidum, quasi dicat, erat ita (^) accensus, quod non cito
reposuisset (^) iram, nisi fecisset gratia mei quem videbat
ita timoratum. — Attento. Hic autor tangit attentionem
Yirgilii, per quam ostendit quod expectabat succursum de
quo dixerat. Et ad intelligendam (^) istam dispositionem

(*) S. persuasio qaam feceraU *• B. <iiiain fecerat aoclori nmi revigorat
eam, quia.

(') £. ipM tamqaam. (*) 116, et sic dissimalaTit Iram •oam.

(') S. Ideit mviifeaUfit mibi.

(') £. erat taliter acceasas. (*) S., £. « llf, deposoiiMt

(^ S. intelligMUIam diipoiitas VirgiUi.

304 GOMENTUM INF£RNI

Yirgilii imaginare C) quod Yirgilius facit hic sicut ille qui
reperit se in sylva, vel in valle palustri de nocte vel de
die quando est nebula spissa, qui tunc non potest videre
aliquid f ) prope vel longe, ideo stat auribus attentis f )
si posset audire vocem vel strepitum alicuius venientis,
ita quod notat si audit tantum frondes arborum quati.
Dlcit ergo: et ille Yirgilius, si fermd atlenlo com' urni
cK ascolta, et ecce quare, che Focctdo nol potea menar
a lunga, quia non poterat videre a longe, per V air nera,
idest obscuram iliius vallis stygialis, e per la nebbia folta,
idest nebulam, quse surgebat ex illa valie foetida (^) sicut
naturale est. — Pur. Hic autor describit locutionem Yir-
gilii, et quia ista litera est difficillima et intricatissima
volo ad eius declarationem te considerare unum casum
talem. Est unus qui habet causam cum aliquibus adver-
sairiis, post longam contentionem videns adversarios for-
tiores, iratus exclamat: per Deum! oporlet quod vincam
istam pugnam, si deberem facere nescio quid ; demum (^),
hoc dicto, dicit, et si non; et stat modicum et dicit:
dabo me tali (^) qui bene me iuvabit; modo ita a simili
nunc Yirgilius dicit : si non potero intrare per me, bene
cognosco talem qui (^) bene me introducet. Nunc ordina
literam sic : pur a me conveh vincer la pugna, idest istam
probam, et debel legi voce alta ad modum irati, se non^
debet legi voce submissa, et debet suppleri: et si non
poterimus vincere pugnam, tal ne ^ offerse, idest talis
obtulit se nobis ad succursum, quod eius auxilio bene
intrabimus, et dimittit verbum suspensum, sicut est de
more loquentium cum ira, qui non perficiunl oratio-

(*) S. debes imaginare. — 116, imaginaTit.
(•} 116, aliud. (*} 116, attentus.

('} £. funda. (*} £. deinde.

(*} 116, tali, et non dicit plus quam yelit dioere, si non potero yinoere pu- ^

j^nam, dabo me tali qui bene. #

C) S. qui me introducet. Nunc. — 116 e £. qni bene introdaoet noa. Nnnc.

CANTUS NONUS. 305

nem saam. Potes etiam ponere literam magis aperte
ut dicas : tal se ri offerse, unde exclamat desideranter :
o quanio tarda a me cK altri ci giunga ! quasi dicat :
nimis videtur mihi tardare expectatus iste. — lo vidi. Hic
autor ostendit quomodo conceperit C) suspitionem ex lo-
cutione truncata Yirgilii; et est etiam ista litera fortis,
sed breviter vult dicere quod ipse statim comprehendit
ex modo loquendi Yirgilii, quod ultima verba erant di-
versa a primis, et quod relinquebant (^) orationem suam
suspensivam (^, ex qua suspensione verborum ipse con-
cepit timorem; timebat enim Dantes ne aliqua anima
bona alicuius sapientis intrasset (^) unquam istam civi-
tatem, et per consequens ne Yirgilio denegaretur introi-
tus omnino. Nunc ordina sic literam : io vidi hene, idest
ego clare perpendi et cognovi, che le parole, scilicet ul-
tima (^) for diverse a le prime, quia ex primis verbis Vir-
gilius videbatur promittere sibi certam spem intrandi,
quando dixit: pur a me conven vincer la pugna; et ex
secundis verbis videbatur ponere spem in alio, quando
dixit : se non tal ne s' offerse, et de hoc dicto perpendi,
si com' ei ricoperse, idest quam cito ipse correxit primum
dictum cum secundo, ideo dicit : fo comenciar, idest ini-
tium verborum f), scilicet primum dictum quod fuerat :
pur a me con altro che poi venne, idest cum secundo
dicto quod postea secutum fuit ; quod ftiit : se non, et
ideo dubitabat autor de tali modo loquendi suspensivo,
unde dicit: ma nondimen el suo dir denne paura, vult
dicere quod non obstante quod Yirgilius videretur spe-
rare in se vel in alio, nihilominus ego timebam ne Vir-
giiius vel alius poeta intrasset unquam istam terram ; et

(*) S. coDcepU. (*) S. e £. relliiqaebtt

(*) S., 116 e S. satpeosam. (*) E. introisset.

(*) S. olUnMB. C) 116, illoniiii ferborani.

I. 30

366 GOMBNTiJM INrERM

eoce causaai timorJB, petch' io iraeva la paroia brunca,
idest dJctaBn tnuieituin et suspeiKmin^ fone a peggior
serUencia eAV non ieme, quia scilicet timui ne uuquam
alius foeUi iotrasset per se, et iameu non sie C) erat, quia
Virg^litti alias (^) fuit hiCy ut statim dicetur. — In queslo.
Hic Dantes ad declarandum se de dubio quod concepe^
rat(^) ex verbis auspensivis Virgilii, statim movet sibi
qudestionem drca faoc, et brevtter petit: si unquam ali-
^pus(^) poetarum qui suiit in limbo cum eo, intravit
uaquam dictam terram? et vult dicere: si aliquis poeta
paganus descripsit unquam infernum, sicut ipse cbristia^
nus(^) £aboere iateBdebat. Diayt ergo: cdcun det primo
grado, idest an aliquis poeta gentilis antiquus de numero
iUorum qui sunt (^) posifi tn primo circuk) Inferni inter
iilustres sine poena sensibili; unde dicit: che, idest qui
primus gradus, ^oitca la speranza sol, idest solummodo,
per pena, idest ioco pena^; quasi dicat, quod (^) iste cir-
culos primus non dat aliam poenam istis illustribus nisi
quia (^) ntuiquam sperant videre Diwm, sicut dare expo-
situm est supra capitulo IV; et sic vide quam subtili*
ter autor dieit uttam rem grossam, et declarat se fecisse
petitionem dubitaUvam, cum postea addit: questa que--
stkm fe&io, nam quaestio est dubitabfHs prqiositio. Ad
quam qufBstioorai dicit respondere Virgilium in uno
yerbo, cpiod raro; tmde dicit: e quei, sdlicet Virgilius,
me rispose, et dixit : di rado incontra, idest de raro con-
tingit, cK alcun di noi, scilicet ex nobis poetis, faccia el
camin per lo qual io vado, idest (^ describit istam ma-
teriam vel viam inferorum per quam nos vadimus,

(') E. et Umen sic erat (*) 116, alias fberat (*) £. acceperat.

(*) E. aliquia alius poeta qai sit in lim1x>.

(') E. aactor cliristianus facere intendit.

(*) E. qui fuervfK fealtl.

0 116, quia. (*) S. ^Md.

(*) £. Iioe eat, de«crlM hane ■lateriam. — 116, hoc est, iiwrthit ifltam.

CAirrUS NOHUSL 3t7

quasi dicat : pauei fuerunt ttnquam C) qvi habumint
istam altam gpeculationem ; et rermn dicit, quia sdum-
modo Homenis in graeco, et Yirgilins in latino descripse-
runt infemum; et quia tamen neuter descripsit istam
civitatem, ideo ad dandam spem autori, statim facit fictio-
nem per quam ostendit se fuisse alias liic. — Vero ee. Nunc
Virgilius ad toUendum omnem timorem de mente auto-
ris, fingit pulcre quod (^ alia yice fuerit hic tractus per
artem magicam a quadam famosa incantatrice. Ad quod
sciendum (^, quod sicut scribit Lucanus in YI Ericto fuit
maxima roaga in Thesalia, quae tempore belli civiUs quod
fuit inter Caesarem et Pompeium suscitavit mortuum
suis incantationUous ad (^) instandam Seiti filu Pompeu,
et fecit iUum dicere futura de beUo civiU. Ad literam
ergo dicit YirgUius : f>ero ie, et tamen rerum non erat ;
sed Yirgilius hoc fingit in utiUtatem autoris, ideo non
mentitur, quia mendacium est falsa yocis significatio cum
intentione faUendi, sed Yirgilius hoc fingit cum inten*
tione instruendi, cK cUtra fiata qua gik fui, in (^ isto basso
inferno, congiuralo, sciUcet magice, da queUa Ericto cruda,
bene erat cruda et crudeUs, quia erat abstracta et se-
parata in totum ab omnibus usibus humanis, et ibat de
nocte nuda per sepulcra mortuorum, et habebat col-
loquium cum spiritUiius infernaUbus, et bciebat multa
mirabilia, imo incredibiUa, quse valde difliise (*) Lucanus
descrU>it, et dicit : che revocax)a tombre ai corjpi suoi, idesl
qwB suscitabat mortuos. £t non credas, lector, quod Ericto
suscitayerit mortuum f ) reaUter, sed ex iUusione d«mo-
num sic videbatur, ut dicetur alibi ; et describit tempus
iilius coniurationis, quia sciUcet erat noviter mortuus

(*) E. qoi iiiiquam liaboeruDt — S. anqoaiB qoi liibMriot.

(*) S. qood alias tueriU f) E. ioieo^m eft qMi.

(^ S. et ad luUBitlim Seiti Pompei ipaias flaH Mt

n E. idlioet io iHo. (*) E. dilfosa. (*) t. mertaos.

308 COMENTUM INFERNI

quando Ericto compulit eum sua arte magica intrare
puteum inferni ad suscitandam umbram unius prodito-
ris de profundo inferni. -Dicit ergo : la came era nuda
di me, idest nudata et privata mea figura humana, quia
clto post mortem caro resolvitur in elementa sua, et
amittit pristinam figuram, di poco, idest de modico tem-
pore eram mortuus, cVella me fee intrar deniro a quel
muro, scilicet istius civitatis; stabat enim Yirgilius ante
portam quando dicebat istai^), et ecce quare: per trame
un spirto del cercfno di Giuda, idest de ultimo circulo
infernali; in cuius centro ponitur Judas, ut patet ultimo
capitulo inferni. Et (*) hic nota bene quod iste passus vi-
detur nimis fortis multis, unde dubitant et petunt quando
ftiit (^) hoc, et dicunt: quando Ericto suscitavit mortuum
ad petitionem Sexti, de quo dictum est. Sed hoc est
omnino (^) impossibiie, quia Yirgilius erat tunc iuvenis,
vel {^) mortuus est tempore Augusti, ut iam dictum est
capitulo I. Alii dicunt quod ista Ericto suscitavit alium
mortuum in Thesalia ad petitionem Bruti et Cassii, qui
fecerunt ibi bellum civile cum Augusto et Antonio; sed
hoc etiam est falsum, quia paulo post istud bellum
Yirgilius(^) primo venit Romam spoiiatus bonis suis.
Sed certe non oportet ire per ista somnia vana, quia
ista est simpliciter fictio nova, quia autor fingit quod
Yirgilius hoc finxerit ad^"^) erhortandum ipsum, sicut
facit aliquando vir sapiens ut praestet 0 materiam bene
sperandi (^ alteri, dicit: bene sum expertus in hoc, ideo
ne dubites tibi de aliquo. Unde statim assignat causam.

(*) E. e 116, itU Terbt.

(*) S. Et noU bene quod iste pasnu bene Tidetnr. ~ E. £t hic notandani.

(*) E. foerit hoc. — 116, ftiit hoc; et dlcant aUqai qoando Hericon.

n E. omnino falsom, qnia.

(*) S. et mortnna eat. — E. et mortuns tempore.

(*) 116, Virgilins Tenit Romam. D 8. ad horUtionem ipsias.

(*) £. praferat. (*) 116, sperandl, didt: beoe.

GANTUS NONUS. 309

quia C) finxerit se intrasse circulum Ju(te infimum, ut
scilicet ostenderet se vidisse totum infernum a primo
circulo usque ad ultimum, ubi stat Judas; ideo conve-
nienter fingit quod ista magna maga vocaverit animam (*)
Virgilii, qui etiam novit artem magicam in favorem suum
ad suscitandum mortuum per invocationem et incantatio-
nem. Dicit ergo : quel ee ilpiu basso luoco e 'Iptii oscuro, quia
scilicet est magis longinquus a Deo, ubi est Lucifer, ubi
puniuntur proditores, quia proditiones maxime fiunt in
obscuro, in occulto, et ideo: el pik lontan dcU ciel che
tuUo gira, idest a coelo empireo, quod claudit, et continet
omnia, et ideo: ben so, il camn, perd te fa sicuro, quia
sicut duxi(^) incolumem huc usque, ita ducam te per
reliquum Inferni. Et sic vide quomodo Yirgilius concludit
causam fictionis factae, ut (^) scilicet redderet Dantem
securum, quia erat totus territus et attonitus; et con-
cludit quod tamen est durum intrare locum istum for^
tem, dicens : questa palude, scilicet stix, che 7 gran puzzo
spira, idest qum emittit ex se magnum foetorem sicut
vallis mortua, cinge (fintomo la cittd dolente, qiiBd est
dolentior civitate exteriore, u" non potremo intrar omai
senz'ira, quia iam Yirgilius fuerat iratus ex repulsa sibi
data, sed tamen sperabat in alio venturo.

Et aliro disse. Ista est secunda pars generalis in qua
autor describit monstra infernaiia, quse insurrexerunt
contra istum ad terrendum eum ; et breviter vult dicere
quod isti daemones videntes quod isti non recedebant,
sed expectabant adhuc mtrare (^) mediante alio, induxe-
runt ftirias infernales armatas serpentibus quse factis et
verbis conabantur expellere eos ; nam istae sunt causa

(') E. qnare.

(*) E. «niinain ipsius VirgiUi, qoi etiain noTerat arlem.
(*) S. e S. dnii te. (*) S. ot redderet

(') E. intrare alio modo, indaxerunt

310 GOIONTUK INFJSRNI

omaiuin malorum, ideo occurruDt homini roienti yia^
cere vi(ia, ijciU modo Daotes. Ai cuiug inteijjgeatiam
Qrt tHraviter scieodum, quod istie furia^ inferoalea Qoguo^
tur ab omoilmis poetia ease tre^i quia omne malum per^
petratur (') mentey iiogua^ manu, uode vocantur Alecto,
Thesii^ione, Megera» Primat moraliter loquendo, est prava
cogitatio, et Alecto interpretatur impausabilis, quia non
permittit quiescere mentem. Secunda est prava locutio,
unde Ttid»iphone interpretatur voiic suppoaita, nam vox
servit locutiool Tertia est prava operatio, unde Mi^era
interpretatur longa lis. bt« (^) trea merito appeilantur
furiae iofernales, quia incitant (^) bominem ad furiam et
furorem omnium scelerum; et vere.&unt arma et instru^
menta, quibus dBemones oKpugnant homines et ducuot
ad inferna* Nunc ad literam autor volens describere fu-
rias (^) primo continuat dicta dicendis, dicens : ^ allro
diise; scilicet iUe Virgilius ad exbortationem meam, ma
fum thoa mente, idest sum oblitus, quasi dicat dias ra-
tiooes et perwasioaes fecit mihi^ quas referre non pos-
6um, quja omoino eram inteotus ad prindpalem materiam
describeodam ; uode (^) dicit; perd che Focchio, idest spe-
culatio inteUectualiSy m'ax>ea bUto traUo, Idest omnino
abstraxerat me, ver F aUa kwre a la cima rovente, idest
ardentem^ rubentem (^) igne qui erat io ea. Ista C) enim
est iUa turris secunda, qm reddidit signum primae cum
duabus fecibus, ut patuit in priocipio prflecedeotis capi*
tuli; et fiicta eontinuatione descrU)it furias in generali,
quantum ad actum, et quantum ad habitum diceos: dove,
idest io qua turre, tre (krie wftmal fuor dritle raUo, idest
cito, in m tHmto, idest io iostanti, quia homo dubito in-

(*)E.

caasatur.

(•)E.

et ist» tres.

Os.

Tocaat.

(*)S.«vta8M«.

(*) 116, ideo.

(•)E.

et mbealea.

OB.

bta ett tarrU secondt

qam

wt^dM-

CAirrtsi Komjs. 3ii

sti^ntibusi istii prorttmpit Ad co^titandliil], loqQMdttiii^
et comitiittendani omne pdccatnm^ ideo beiie dat etri or^
natum htibitum^ dicens: $inU dl mmgue, quia iitis opeiWH
tlbud devenituf ad san^inis eflfbsfonem, et dicits che
aveano membte femintii et utto. Et bio nota (]nod autor
dat sexum fcemineum furils^ sicnt etiam vicia et virtutes
repraesentantur In habitu (^) fcBminino, similiter et scieii^
^ tiffi, quia sunt foeminini (^) generis^ et quia ut dicit phH
losophus: mnlier fbcit oronia ralde: 8i diligit^ diligiCiiH
tense; et ita si odit, odit immense(^). Ad propositum
ergo, sicut foemina inftiriatar e( indasmoniatur et ira-«
scituri quia non est caput super capnt serpentts^ neC ira
super iram mulieris, ita natic fariie faiciendebantnr con-^
tra aatorem. — Can idre. Hic autor describit ornatum ista-^
nim ftiriarum^ dicens: et illie furitf, eran dnte con idre
verdissime, idest erant armatie serpenttbus tenenosissimis.
Isti serpentes sunt maliciie, astatie^ frattdes (^) qaie efflGiifr^
dunt venena pernitlosa^ quibus animae et corpora toxican*^
tur; et dat omatum capitis, quia illae ftiriie, a/oean eer-*
pentetli, quia subtlliores fraudes hat^ebant in ciq^ite, e
ceraste. Cerasta est serpens cornntas acute penetrans,
ideo bene stat in capite^ per criney idest loco capilloniiii,
onde^ idest ex. quibus, le fiere teinpk, illarum farianlDi
ferocium, erono woink, id€«t ligata; et ostendit quomodo
Virgiiius manitestaverit eas nomine et fiicto, dicenss e
quei^ scilicet Yirgilias, cke ben tmobbey qoia tamqaam
magnus poeta soBpe descripserat (brias, le meechine, idest
miseras ancillas^ ds to r&gkia de t ekmo pianto, idcat
ProserpinaB, quee didtar fegina Infeml, at babebis infra
capitulo X et alibi, me disse: guarda k feroci Erine, ideat

furias infernales quae appellantur Erines [\ idest con-

- ~

(*) S. «cta famfMO. •^ ii^ tn habila fflemineo.

(') S. fhrailtm. (*) 116, intense. (^) 116, H firaM^

(*) S. Tocantnr Erines. — 116, appelUnlor Herinas. -^ B. i^p^Milir BHnn».

312 COMENTUM INFERNI

tentiones aniini, linguse et manas; et nominat eas ordineC*)
debitO; dicens: quesfee Megera dal sinistro canto, quia est
peior quantum ad scandalum in foro civili, non in foro
conscientiae; queUa chepiange dal destro ie AleUo, quia ab
ista emanat omnis causa planctus; Thesiphone ee nel mezzo,
quia locutio est organum medium quo animus opera-
tur ad extra; nam homo primo committit peccatum in
mente eligendo malum (^), deinde manifestat lingua con-
ceptum, et tertio prorumpit in operationem; ideo bene
ponit Thesiphone mediam; deinde tangit actus(^) ipsa-
rum, dicens: con FungMe se fendea ciascuna elpelto, idest
acutis stimulis (^) lacerant sibi corda quae stant in pecto-
ribus, et hoc est proprie ofiBcium primse; scilicet pravae
cogitationis, battean le palme, hoc est proprie officium
tertiae, scilicet pravae operationis, e gridavan 5t atto, et
hoc est proprie officium secundae, scilicet pravae locu-
tionis, ex(^) quo territus sum, unde dicit: ch'io me slrinsi
cU poeta per sospetto, timens ne istae plus obstarent quam
daemones. — Vegna. ^wnc autor declarat clamorem furia-
rum, quia omnes alta voce clamabant Medusam in fa-
vorem suum ad terrendum et expellendum hominem
vivum ab ingressu istius civitatis, quia nullum monstrum
infernale videbatur potentius et efficacius ad impedimen-
tum et obstaculum istius. Habebat enim crines serpen-
tinos sicut et ipsae ftirise, et solo aspectu omnes videntes (^)
se saxificabat. Sed quae erat ista Medusa ? Certe multi
multa dixerunt hic de(^) Medusa. Aliqui enim dicun?
quod autor per Medusam dat intelligi figuraliter in ge-
nerali libidinem sive mulierem libidinosam ; quod arguunt
quia Medusa fuit olim pulcerrima, et aspectus talis red-

O E. Domine debito.

0 E. inaliim dictum ; et lingaa manifestat conceptum, et manus prorampit.

(*) U6, actnm. (*J 116» strumentia.

(*) £. ex quilNi» territus. (*) 116, Tidentes saxificalMit

0 S. de ea. Aliqni.

CANTUS NONUS. 313

dit homiiies immemores, obliviosos, sicut scribit Plinius
de puella pulcerrima nomine Capaspa, quam Alexander
magnus ostendit nudam excellentissimo pictori suo, qui
vocatus est Apelles, qui illa visa, factus est velut statua
muta sine sensu ; quod videns Alexander fecit ipsum de-
sponsare eam. Modo istae invocabant (^) Medusam spe-
rantes habere victoriam de auctore, quia multum la-
boravit morbo amoris libidinosi, et quia mulier vincit
viros fortes, sapientes; sed licet ista expositio videatur
pulcerrima, tamen est alienissima a proposito autoris;
quia alibi tractavit plene de libidine, quse punitur extra
istam civitatem, nec mulier posset tollere sibi istud (^)
iter. Alii dicunt quod Medusa figurat astutiam in gene-
tbMj quia Medusa fuit astutissima, ideo figuratur(^) habere
crines serpentinos, quia serpeus est astutissimum anima-
lium; nec ista expositio est de mente autoris/quia autor
tractabit de ea plene sub figura Gerionis. Alii dicunt quod
Medusa repraesentat (^) cupiditatem, quod probare viden-
tur, quia Medusa, ut patet in litera, appellatur Gorgon {%
quod interpretatur terrae cultrix, et ex cultura terrae
nascitur cupiditas, qua^ maxime indurat mentes homi-
num ; ideo secundum opinionem istorum Yirgilius, idest
ratio, videtur persuadere autori: fili mi, averte oculos a
cupiditate terrenorum, quia si respicis eam non poteris
intrare civitatem, idest pervenire ad cognitionem (^) ma-
gnorum malorum, nec per consequens redire sursum
ad superna et virtutes. Sed licet ista expositio videatur
verior et melior, tamen nihil facit ad propositum, quia
de cupiditate autor tractavit supra plenissime, quse pu-
nitur extra sub potestate Plutonis. Alii dicunt quod Me-

(*) S. inTOcabant eani speraDtet.

{*) E. iUvd iter. (*) E., S. e 116» flngiUir.

(*) E. signiflcat. (*) E. Gerion, qu» interpreUtur.

(*) S. oognitionem Tlcionim et mifnonim malorom.

314 GOM£NTtM INrERNl

du9a figttrat(^) terroretn ln gfenerali) et ii»ta e^tKMitio est
optitna et verifisinta; iiaiii terror tnaflnie ImtiedicAiat au-^
torem, sicut iam patuit in fine capituli proiime prftce-
dentl^ Si enim tdrror revocabat autorem ab ingresgu
generali et focili infbrni^ sicut ostenium eitt ciare II ca^
pitulo MlM libri, quanto fortius ab ibgrenu arduis^
simo idtius fbrtissima civitatis, qutt est murata ferro^
et (^ habet tot miiia dsemoniorum, et fot terrifcriiia mon-
•stra ad custodiam srui I Ergo ad propositnm, dimissis cse-
terig opinionibuB pTdddictis tamquam superfluis^ volunt
dicere ist^e furi» : non posMimus uti fortioribus armis
ad arcendum istum retro (^)^ quam terrore^ quia terror
facit hominem stupidum, sateum; ergo sdla Mediisa fortis
armatura sufficit ad expugnandum et ftigandum istum
Jbrtem beliatorem ne triumphet gioriotte de nobis. Nunc
ad literam dicit autor; hUte, idest omnes furifie^ drida--
van riguardando in giuso, Milicet ^upra t)antem ad incu-
tiendam (^) sibi timorem^ mgna MeduMy cuius e^ tanta
potentia, quod hominem adhuc viventem fticit videri mor-
tuum, unde dicit: ^7 farem di BthalM, ident durum, la-
pideum velut smaltum, quasi diCat^ faciemus eum obtivio^
sum, insenslbilem. Et arguit quod nunc sit obstandum
isti^ quia si olim obstitis^nt Theseo quando ivit ad In-
fernum^ Iste (^) non attentaret nune venire^ unde didt :
mal non tmgiamo in Tem FassaUo. Et hic nota quod
istud est vuigare tUBCum non lombardum^ unde vidi
multos decepto^ hic exponente^: mal non vengiamo, idest
*bene vindicavimui : tmo debet ekponi per oppositum
sic : mal non t)engianiOy klest * (*) maie fecimus quod non
vindicavimus in Tbesen insultum quem fecit contra nos^

(') S. significat (*) 116, et 41M MIIM m inmM dAllioiiliDi.

(*) E. retr^ fre qMn. (^ £. ad immittendum sibi terfortlll.

(') 116, Isl0 n«Me iKM (rtleiiliret Tenire.

(*) Le parole fra i M iHeiiiiiH toAO §Ute itfppllW 4if II «Ifrl tre Codicl.

CANTVS NONU». ^H

et idoo male c&ml nobi»; et est modus loquepdi Tusco*
ruiPy qula dicuiiti male non fecimus sio. Tbeseus autem
fiogitur a poeti^ ivisae ad lufernum cum Pirithoo intimo C)
iwAo mo ad rapiendam Proserpinam reg^nam Inferni. Sed
cum TheBeu» esset ibt detentus, Hercules Mjccurrit «ibi,
et ceiriit et Terberavf t (^) Cerberum canem Infernalem;
quod totum flgurat quod viri virtuo^i domant monstra
Inferaaljay idest vicia; ergo bene : mol nm vmgiamo in
Tneo Fas0aUOp q\mi dicat, 9i &cis9emus vindictam de
Tbeseoy qui vivens venft ad infemum; iste alius vivus
nunc non veniret ; ergo bene non e^t dormiendum, sed
totis viribus Medusfl^is invigflandum quod non intret,
quia yere iste aolus fi^ciet pius damni quam omne» alii
qui in vita venerunt ad infemum ante eum. Unde roul-'
tum mirQr, lector, quod quicumque babet cognitionem
et delectationem buius libri non melioret multum vitam
6uam. -^ Volgite. Hic autor describit auxiUum promptum
Virgilii in tanto discrimine, unde dieit quod Yirgilius
diiit : Volgile in diebro e tiem il viso cfduao, quia autor
primo tanebat oculos apertos ver9U3 turrimi et ecce cau-*
sam : ck^ $e'l Gorgon se m^etra, idest Medusay quae alio
nomine dicitur Gorgon, e lu 7 vedem, ivulla serebbe di
tomar mai mo, quasi dseat : nullo modo posses (^) redire
ad mDndum vivuis, quia efficereris lapis. Per boc vqlt
dicere: ai imponii tibi timoremy Ron focies istam cogni^
tiontm viciorum et pomarum utilem tibi et aliis, et sic
nanquam perficies istud opus, et deficies in ista prima
parte Infemi. Et subdit quod non iwium verbo ised eUam (^)
bieto VirgiUus providit sibiy unde dicit: cosi disse'l mae^
stro, idest Virgilius, ita consulto locutus est mihi ia prae-
dicta forma, et non contentus dedisse mihi tam sanum
consilium, dedit mihi utile auxilium, unde dicit : el elli

(*) 11«, TiTO socio jwo Ml rapiMteq. (^ %i%, lifaTil.

[*) E. potses uiMioam redire. (*) E. fti fUiM #pfre Virgilias.

316 GOMENTUM INFERNl

*

stesso mi volse, idest removit me ab aspectu eius, e non
se tenne a le mie mani, idest non confidit quod ego ap-
ponerem C) manus super oculos meos, che ancor non
me chiudessey idest clauderet milii visum, con le sue, sci-
licet manibus, quia nilimur in vetitum, et ubi maius
periculum, ibi cautius(*) est agendum. — O voi. Hic au-
tor quia fecerat subtilem et artificiosam fictionem, cer-
tus quod Yulgares rudes non inteltigerent eam, invitat
sapientes et intelligentes ad (^ considerationem sententiae
hic latentis; unde apostrophans ad tales dicit: O voi cKavete
gFintelleUi sani, idest eruditos circa figmenta poetica, mi''
rate, quia propter admirari (^) coeperunt homines philo-
sophari, la dottrina, scilicet poeticam moralem alego-
rizando, che s" asconde, idest quae latet sub duro cortice
literae, unde dicit : sotlo 7 velame de U versi strani, quia
de rei veritate isti versus rithimici(^) videntur multum
extranei hic. Et hic nota, lector, quod ego saepe rideo
de multis qui dicunt: talis bene intelligit (^) literam, et
ita de omni autore; sed hoc est falsum, quia intelligere
est intus latentia legere, sicut autor hic manifeste testa-
tur in litera, quia bene sciebat quod ista iitera aliene
deponeretur (''^) a multis.

E ffid venia. Ista est tertia pars generalis, in qua au-
tor describit adventum Mercurii cuius ope et opera in-
traverunt civitatem Ditis. Sed antequam descendam ad
literam est utiliter praenotandum, quod sicut scribunt
omnes poetae^ et potissime Martianus Capella in libro de
nuptiis Mercurii, Mercurius qui est secundus planeta su-
pra lunam, est Deus eloquentiae et sagacitatis: facit enim

('} S. ponerem. (*) S. cauUus aUendendum.

(') 116, ad considerandum sententias hic latentes.
(*) £. admirationem. — 116, admirare. (*) £. rithimati.

(*) E. e 116, intelligit Dantem, qoia bene intelligit literam; et iU etc— S. in-
lclligit Dantem, et ita de omni autore, quod est falsom.
(^) S. e £• exponeretur.

CANTUS NONUS. 317

homiiies affabiles, astutos, rhetoricos, activosO, industres,
sollicitos, quales recte sunt hodie florentini ; et dicitur Deus
mercatorum, quorum proprie (^) est esse eloquentes et
sagaces, et quia in mercibus committuntur infinitae (^)
fraudes, imo unaquaeque ars habet suum Mercurium;
ideo elegantissime fingit Yirgilius se non posse intrare
civitatem plenam fraudium sine Mercurio, idest influen-
tia mercuriali. Nunc ad propositum autor volens descri-
bere adventum Mercurii fingit se primo audire strepitum
magnum, et breviter vult dicere, quod dum daemones (^)
et furiae cum Medusa ita insurgerent ad obstandum ei (^),
ne intraret, Mercurius ex alia parte veniebat pro aperiendo
sibi, quod indicabat unus terribilis sonus, quia ante illum
fiebat confractio aeris faciens magnum terrorem, sicut a
simili facit ventus impetuosus contra flammas incensac
sylvae. Ordina sic literam, el un fracasso d'un suon, quia
Mercurius veniens per istam valiem cum magna vi fran-
gebat aquam, sicut facit gallea quando violenter frangit
aquam, pien di spavento, quia inferebat pavorem audien-
tibus ; et audi si erat magna violentia, per cui bremavan
amhedue le sponde, scilicet illius vallis, gid venia su per
le torbide onde, idest per aquas (^) turpes illius Stygis. Et
liic nota quod per istum actum autor figurat magnam
virtutem et potentiam mirabileni eloquentiae, quae rumpit
omnia obstantia sibi, imo aliquando frangit iram hostium
armatorum, sicut Yaierius narrat de Antonio (!) eloquen-
tissimo oratore, qui fuit avus Antonii qui fuit cum Cae-
sare. Nam tempore, quo Marius fecit magnas crudelitates
in urbe contra nobiles satellites Marii, iverunt ad domum
Antonii, ut trucidarent eum, quos omnes Antonius ita

(') E. acutos. (*) 116, proprium est.

(*) S. mulUe. (^) E. dBmones cum Vedusa.

(') 116, eis ne intrarent. (*) S. aquas turbidas.

C) E. Antonio cloquenlissimo oratore qui fuit cum C«sare.

318 COMEBmjM INFERNl

piacavit eloqaentia sua, quod omaes redaierunt gla-
dios in vaginam; sed aliod supervenieDs qui non au-*
diverat eum olitruacavit ipsum. Et dedarat impetum
Mercurii per comparationem pulcram et propriam venti,
quia talis est Mercurius, idest doquens contra adversa-
rios, qualis est ventus contra ignem adversum ; unde di-
cit: non allremenli faUo, scilicet ilie sonus, quasi dicat^
imo similis, che dm vento, idest 0 quara sonus unius
venti, scilicet 0 talis qualis sonus unius venti, impetuoso
per li avvei^si ardori, idest ardores adversarios, qui ex
adverso comburunt aliquam sylvam; unde dicit: che fier
la selva, scilic^ ardentem, quia eloquens ferit populum
iratum, e fa fUggir le fiere e K pastori, idest ipsos sut)di*
tos et dominos C^) : quam saepe Tullius fecit hoc multis
orationibus suis! Et vide quantum comparatio sit pro-
pria, quia recte eloquentia assimilatur vento impetuoso,
sylva populo, ira igni : ideo l>ene dicit : sencia alcun re^
lenJto, idest sine aliquo retinaculo vel obstaculo, quia
iiihil potest ot)sistere (^) huic Deo Mercurio. Sicut enim
ventus fortis ignem obvium repellit et transportat alio,
ita eloquens iram populi repeliit et retorquet in loca
proxima in damnum vicinorum; unde l>ene dicit: Dinanci
polveroso va superbo, cum victoria, quia nibil sibi curat
de aliquo, ideo emittit ante se pulverem cum magno
impetu ; ideo heae dixit : lA rami scManta, abbatle e porta
fijiori, quia annichilat, evacuat (^) omnia argumenta obvian-
tia sibi. ^ Gli occki. Nunc autor ostendit quod (^) ostenso
adventu Mercurii per auditum, Virgiiius specificat ipsum
per visum: et breviter vult dicere^ quod Yirgilius qui
clauserat oculos sihi ne videret Medusam, nunc aperuit

(*j S. idesl Ulis qualts sooui oniui TeoU, impetuoto elc.

(*) 116, scilicet qoalis loous. (*) £. domioos, et qotm sepe.

(*) £. resistere. (') S. e E. et eractuit.

(*; 116, quod Virgilius, osteoio adfeotQ Mercmrfi por «udltmn, spedfictt.

CAliTUS N0NU6. 310

sibt lU Yideret Mercurium optimum medicum daturum
sibi remedium coDtra gravem morbum terroris. Dicit
ergo: et Yirgilius, mi sdoUe gli occhi, removendo ma-
nus suas ab oculis meis, quibus clauserat ipsos, e disse:
drizxa el nerbo del viso, idest robur inteliectualis (^) oculi.
Unde iiota quod iu oculo est quidam nervus, ut physici
tradu0t (^), qui transmittit spedes rerum visarum ad in-
tellectum, et respondet pupillaa, et vocatur opticus, et (^)
grossior nervus quam sit in ioto corpore, sicut tu potes
videre m capite uuius capretti vel alterius animalis. Ergo
beoe per istum nervum oculi intellige acumen intellectus,
qui est ocuiiis anima^? su per quella scMuma antica, idest
spumam Stygis, qu^ est antiquissima, quia infernus fsK^tus
est ab iflicio creaturae, ut patuit plene III capitulo, et
dicit : per inde ove quel fumo ee piu acerbo, quasi dicat
pra»^U0 per eam partem vallis, ubi fumus est densior;
et beue dicit, quia eloquens sagax aperit veritatem excussa
ttube et caligioe faisitatis quae impedit visum, idest cogni-^
tionem homiois. — Come. Hic autor ostendit terrorem quem
fiici^t N^curius per loca per quae transibat; et breviter
dicit, quod vidit ammas fugientes a facie Mercurii, sicut
roB» (ugiunt a facie serpentis. Per boc autem figurat
autor quod rei fugiunt a focie oratoris et advocati elo-
quentisy et se abscondunt» Unde poetse fingunt quod Mer-
curius mactat et suscitat bomiues, sicut saepe patuit in
Tuttio, qAii 8ua eioqueotia multos damnatos ahsolvit, et
multos abMlutos coodemnavit. Nuoc ordina literam sic :
to tmU pik di mHf amme destruUt, idest multa milia ani-
«afum (^) punitarum, ivi fugir dinanzi ad un, sdlicet
HercarivLm^ch'al passo passava Stige eon lepiante asduUe,
quia sciiicet transibat sine poena inter poenas multiplices

— — ^ — ■ —

(') E. intellectiM oculi. (>; £. dicBBt.

(*} S. e £. et «H uotaior.

(•) s. aalMrwD Mrootenw et puoitArm.

320 COMENTUM INFERM

animarum; vel dicas et melius quod hoc dicit, quia Mer*
curius fingitur habere alas ad pedes, quia nihil volatilius,
nihil velocius eloquentia sermonis, cosi cotne le rane si
deleguan tuUe, ex timore mortis, dinanH a la nendca bi--
sda, quae naturaliter inimicatur ranis, fin cKa la terra
ciascuna s' abica, idest applicatur terrae et absconditur
ibi. Et nota quantum ista comparatio proprissime facit
ad propositum : sicut enim ranae stant in palude, ita et
animae istee in stygia palude; sicut rana non potest di-
velli de palude, ita nec animae istorum; sicut ranae sunt
semper garrulae, ita animae islse semper quaerulae; sicut
ranae sunt turpes, nigrae, infectae, ita animae reorum et
peccatorum turpes(^) infames: sicut ranae sunt fugaces (^)^
timidae, ita animae reorum; sicut ranae non possunt eva-
dere a facie serpentis nisi fugiendo et latendo, ita nec rei
a facie eloquentis nisi per fugam. Et subdit quomodo
Mercurius dissipabat nebulam illius vallis, '*' dicens : et
ille Mercurius rimovea dal vollo quel aire grasso, idest
repellebat a se illum fumum tenebrosum illius vallis * (^)
pinguis, menando la sinistra innanci spesso, quia in dextra
portabat virgam, qua aperturus erat portam. Per hoc
figurat quod eloquentia detegit occulta, nudat secreta,
et removet omnia velamenta verborum; et sic tandem
devenit ad aperiendam portam fraudibus inclusis, et (^)
dicit : e sol di quella angoscia parea lasso, idest quod
solummodo ex illo magno labore fugandi fumum vide-
batur fessus, quia maxime laboriosum est(^) adducere
veritatem in lucem. Et dicit notanter: parea, quia in
rei veritate non erat, sed sic videbatur, quia pro certo
magnus(^) labor eloquentis est removere falsitatem et

(*) £. (urpes et infames; et sicat.

(*) £. fugaces et (imJdsB, ita et aniros reonim. Et sicut

(') Lo parole racchiuse fra i due asterischi sono dei Codici Est e Strozz.

{^) 116, unde diciU (') E. erat. (*) 116, maKimus labor.

CANTUS N0NU8- 321

apcrire veritateni, quae saspe latet in profundo et multis
laqueis ligata non dissolvitur nisi ingenio C) sagacis iudi-
cis. — Ben m'accorsi. Nunc autor ostendit quomodo de-
venerit in cognitionem generalem istius potentis dicens :
ben rri accor^ io cK el era dal ciel messo, scilicet per tam
mirabiles (^ eflTectus, quia opera eius erant magis divina
quam humana, quia transibat solus per aquam sicco pede,
et aerem serenabat, et omnes ante se fugabat; et bene
fingit ipsum missum a coelo, quia, ut dictum est, Mer-
curius est secundus planeta, est filius lovis, est deus elo-
quentia); ergo bene (^) a coelo historice, poetice, alegorice
loquendo, et vere eloquentia est coeleste donum. Et hic
lector volo quod notes necessario, quod multi decepti
sunt hic dicentes, quod iste fuit unus angelus, quod ta-
men alienum est a mente autoris, unde non intellignnt
motivum eius: nam Mercurius poetice loquendo est nun-
cius et interpres Deorum, qui mittitur a superis ad in-
feros ad executionem omnis divinae voluntatis, sicnt patet
apud Homerum, Virgilium, Statium, Martianum, et alios
muhos. Nec oportet quod autor fingat divinam gratiam
sibi missam, quia iam s^pe ostendit se facere istam de-
scriptionem per divinam gratiam. Praeterea autor intro-
ducit apparitionem angelorum in purgatorio non in in-
femo; unde Virgilius dicit sibi purgatorii capitulo II:
Omm vedrai de si fatH offidaK, scilicet de angelis, quia
non orat solitus videre angelos per totum tempus quo
stetit in inferno; et ideo stupefactus, wlsime al maestro,
quasi volens dicere : quis est iste tam mirabilis ? e quei
fece cenno cVio stesse cheto e mchmasse ad esso, vult di-
cere quod Yirgilius cum conniventia oculorum monuit
eum, quod praestaret sibi omnimodam reverentiam tacite

(') S. mnllo ingenio.

(*) E. mirabilem effecCinn.

(") 116 e E. bene TenH a CQrio.

L il

322 COMENTUM INFERNI

expectando quid facturus esset; quasi 0 dicat: tace et
expecta, quia statim videbis quod iste est ille tantum
expectatus et desideratus a nobis; et nota quod bene
Yirgilius iubet istum (^) honorare Mercurium, quia Deus
est, et quia eloquentia summe honoravit autorem ; ideo
bene debet honorare eam. — Ah. Hic autor describit ape-
ritionem portae, et incipit ab exclamatione dicens cum
admiratione: Ah quanto m parea pien di disdegno, idest
ille Mercurius contra illos daemones contradicentes ; ergo
cum summa indignatione et ira venne a la porta, qua3
erat ita firmata et custodita, e faperse, faciliter et cito,
che non ebbe akun ritegno, idest resistentiam, con una
verghelta. Et hic nota bene quod virga est signum po-
testatis ; ideo per virgam inteliige potentiam et efficaciam
eloquentiae, quae frangit omnia fortia claustra; imo(^),quod
est mirabile credere, virgula, idest parva lingua eloquentis
vincit mortem quae est ultimum terribilium, sicut nar-
rat Yalerius de Egesia philosopho, qui ita efficaciter per-
suadebat hominibus contemptum mortis, quod aliqui in-
venti sunt qui sponte privaverunt se vita volentes effugere
miserias istius mundi. Non ergo mirum si Mercurius cum
virga sua intravit istam civitatem fortem. Nonne (^) Pe-
ricles cum lingua sua acquisivit sibi dominium nobilis-
simae civitatis Athenarum ? Nonne (^) Gaius Graccus po-
pulum Romanum excitabat (^) in furorem ? Sed quid vado*
per exempla antiqua? nonne diebus nostris Jacobus Bus-
solarius frater heremita armabat et exarmabat, ducebat
et versabat populum magnum et potentem antiquissimae
civitatis Papiae in Lombardia ? et tamen non habebat di-
vitias^ non potentiam, non amicitias, sed solum mirabilem

(*) E. quasi dicat tacite: expecta. — 116, qaati diceret: face et expecta.
(*) 110, ipsnm. (*) E. imo, est.

(•) E. Num ne. (») E. Num ne.

(*) £. excitavit in Airorem? Num ne diebos noftris.

CANTUS NONUS. 323

ieloquentiam ! — O cacciaH. Hic autor posita operatione
Mercurii, ponit eius improperationem contra daemones;
qui breviter dicit : cur contradicitis divinde voluntati omni-
potentis eui nihil potest resistere ? Dicit ergo : egli comin"
dby idest iiie Mercurius coepit loqui, et dicere: suKorribUe
sogUay idest in introitu dictee portae, o gente sospetta cac-
ciaH del ciel^ scilicet per superbiam vestram, ond' esta
Iracotancia, idest unde vel a quo ista tam temeraria so-
cordia, in voi s^alleUa, idest vocatur in vos, perchS rical"
citraie a quella vogKa, idest contra illud velle Dei, qua^
dicat: durum (^) est contra stimulum calcitrare; a cui nm
puote mai el fin esser mozzo, idest cuius voluntatis di-
YinBd finis, nunquam potest esse intercisus, sed oportet
quod eius mandatum semper mandetur executioni, et
hoc cedit vobis ad cumulum maioris doloris; unde dicit:
e che piii volte v'ha cresduto dogUa, quia alias (^) animas
liberavit ab inferis, unde subdit: che giova nelle fata dar
di cozzo, quasi dicat : nihil prodest incutere et inniti con-
tra fata, quia iste ex influentia coeli et divina providentia
habet percurrere totum infernum, sicut iam percurrit
unam partem, quod probat per exemplum antiquum ; nam
Hercules isto modo ivit ad infernum, et traxit inde Cer-
berum quem male mulctavit, ut patuit iam supra. Dicit
ergo bene: Cerbero vostro, qui est vester canis inferna-
lis, ^i ben vi ricorda, idest bene meminisse potestis, ne
porta ancor pelato el menlo e 7 gozzo, signum servitutis,
quia catenae iniectee sunt ad guttur et collum eius, nec
potuistis impedire Herculem, aut vindictam facere de
Theseo, qui fecerat tam durum insultum. Ideo bene di-
cebant furiae supra : mal non vengiamo m Teseo F assatto,
quasi dicat iste: si Hercules, Theseus^ Ulixes iverunt ad
Infernum secundum fictionem poetarum, quanto melius

(') £. damm est Tobif oontra. (*) £. tUas UberaTit aoiiiiaf.

324 GOMENTUM 1NF£RN1

iste maguus poeta CbrisUaiius potest ire et redire cuin
victoria ! — Poi. Hic autor ultimo describit recessuai Mer-
curii, dicens: poij ille Mercurius, $e rivolse, idest redivit
retro, per la lorda strada, idest per turpem viam palu-
dosam per quam venerat tadte. Unde dicit: e non fee
moUo a noi, idest non fecit verbum nobis, quia nobis
serviverat opere, mafee sembiante, idest signum, cam' uom
ctd altra cura slringa e morda, quasi dicat videbatur
habere alium cogitatum quam nostrum; undedicit: che
queUa di colui che gli ee davanie. Per istum actum au-
tor figurat tacite quod eloquentia non babet servire uni
tantum, sed habet expedire simul diversas vices; nam
quamvis iuvaret nunc Dantem, ita poterat iuvare alium
poetam, vel oratorem in alio operCi vel mercatorem in
negotio suo, imo C) predicantem, disputantem, sermoci-
nantem. Unde Mercurius habet fere locum in omnibus
actibus humaniSy ideo bene dicit Seneca f ) : magna quir
dem res el varia esl eloquenMa, nec sic se aUcui indul"
sU ut tota conUngerel; scUis feUx est qui m aUquam eius
partem receptus est. Et tangit eorum introitum in civi-
tatem dolentem, dicens: e noi movemmo i pie sicuri, ubi
prius eramus timidi et suspecti, inver' la terra, cuius
porta erat patefacta super nobis, apresso le parole sante,
idest post verba quae sancte fecerat ille Mercurius incre-
pando vanam insaniam daemonum, qui conabantur re-
sistere divinae voluntati.

Dentro v^intramo. Ista est quarta pars generalis in
qua autor (^) breviter describit primam pcenam quae re-
peritur intra terram istam, scilicet poenam haereticorum ;
el primo tangit suam dispositionem circa istam materiam,
et continuans dicta dicendis dicit: denb-o v'entramo senza

(*) £. imo eliain praDdicanlem.

(') 116, Scneca in libro dcclamaUooam.

(*) 116 c £. «utor deacribit.

CANTUS NOmiS. 325

alcuna guerra, quia scilicet omnes qui concurrerant ad
custodiam et praeparayerant se ad defensionem cesserunt
nobis statim confusi ex verbis Mercurii; el io ch' atrea
disio di veder la condizion che tal fortezza serra^ idest
qui aflTectabam cc^noscere conditionem eorum C) quos
tam fortis civitas in se claudit et continet, invio Focchio
inlomOy idest dirigo visum circa moenia civitatis, idest
speculationem intellectualem, com'io ftd denlro, idest sta-
tim, sine mora, e veggio grande campagna, idest magna
collegia haereticorum, ad ogni man, idest hinc inde a
dextris et (') sinistris, piena de duolo e de lormento rio,
quia scilicet hseretici magna poena afficiuntur, et per
consequens, dolore, ut statim dicetur. — Sl come. Hic au-
tor describit poenam haereticorum ; sed antequam veniam
ad literam est praevidendum (^) quod haeretici stant(^)
mortui in sepulcris apertis, de quibus exalat (^) magnus
foetor, et ardent igne. Hoc autem figurat moraliter, quod
ha^retici sunt mortui quantum ad fidem, et viventes se-
pulti, quia eorum vitium occultant nec audent propalare,
tamen sepulcra sunt aperta, quia eis non est clausa via
redeundi ad unitalem Ecclesiae, et copercula pendent in
aere super eos, quia eorum finalis sententia pendet usque-
quo sunt in vita, et possunt resurgere de sepulcris per
poenitentiam (^), ideo cremantur igne, quia de £aicto inci-
nerantur in mundo quando sunt pertinaces in non re-
vocando, vel quia eorum mens sive conscientia ardet et
aestuat interius; et sunt positi iuxta moenia civitatis quia
vitant consortia hominum, et stant communiter separati
a comunione civium C\ sicut videmus hodie de facto

*^^^^^"*^"^^^"^^~'~^ ^^—^■«^^■^^— •i.^»^^»l»»i»l^^»^W^»»i»l^«»»»»^iM»»«^^— •^»^»»^^»^»»»i^^»i»^Wi^^^B»^^*^^— ^^^■^^■^^■^^^^■■^^^^^^"""•'^

(*) S. illoram. (*} S. e £. et « sinislri».

(') 116, preootanduin. (*) E. sont.

(*) 116, exlbtt.

(*) 116, pGBnitentiam: fetor antem qui exlt de flepolerit ett opinio et
dulitas falM qam infldt ■eren ideat gentem Ticinam, ideo.
C) S. hominum.

326 COMENTtm iNFEtiNI

quod tales stant in vallibus fortissimis inter altissimos
montes, unde non possunt^ divelli aliqua via. Nunc
ergo ad propositum dico quod autor volens describere
situm et formam sepulcrorum in quibus puniuntur hae-
retici, praemittit duas comparationes, et breviter dicit,
quod tanta erat multitudo et varietas sepulcrorum (^)
ibi, quanta est apud civitatem Arelats in provincia Nar-
bonensi et apud civitatem Polae in Histria : modo ordina
literam sic : i sepuUri facevan cosl lutto il luoco varo, idest
varium diversimode; sicut varia est diversitas colorum,
quivi, scilicet intra et prope murum istius civitatis, si
come, supple faciunt, ad Arli. Ista civitas est in pro-
vincia Narbonensi, quae literaiiter dicitur Arelatae sita su-
per Rhodano longe ab Avinione forte per tres leucas,
iuxta quam est maxima multitudo arcarum diversarum
formarum, de quibus dicitur communiter, quod olim tem-
pore Caroli magni facto ibi magno conflictu inter Chri-
stianos et Saracenos, multis utrinque prostratis, volentes
Ghristiani superstites ex pietate sepelire corpora suorum,
rogaverunt Deum ut ostenderet eis Ghristianos qui in
tanta comuni strage non discernebantur ab infidelibus;
et continuo super quolibet Ghristiano apparuit cedula
indicans quis ille esset, et sic fecerunt sepulturas parvas
et magnas secundum exigentiam cuiusque (^). Sed quid-
quid dicatur credo quod hoc sit vanum et fabulosum;
et credo quod erat ex consuetudine patriae sepelire mor-
tuos, sicut vidi apud alias multas terras in partibus illis
licet non in tanta multitudine. Sed forte hoc erat quia
Arelate est antiquissima civitas, et fuit aliquando caput
regni, sicut vidi tempore Urbani quinti, quod (^) Garolus
modernus imperator accessit ad istam civitatem et fecit
se coronari regem Arelatensem iuxta Rhodanum. Ideo

(*) E. non possint. (') E. sepulcroram quanUu

('} £. cuinscumque. (^) £. quuro Ctrolut.

CANTUS NONUS. 327

dicit: dove Rodano slagm, idest inundat: et ecce aliam
comparationem ; si come a Pola: iuxta Polam civitatem
est etiam magna multitudo arcarum; audio quod sunt
quasi septingentee numero, et fertur quod olim porta-
bantur corpora de Sclavonia in Histria (^) sepelienda ibi
iuxta maritimam, et dicit: apresso del Camaro. Est enim
Carnarium quidam gulphus in mari Adriaco f ) in finibus
Italiae continens xl. miliaria, et est locus periculosus
valde, ideo dicit : che, idest quod Camarium ItaUa chiude,
ex illa parte, e i suoi termim bagna, idest confinia; et
restringit autor comparationem factam cum dicit: salvo
che'l modo v^era piA amaro, quia scilicet in sepulcris (^)
quae sunt apud Arelate vel Polam sunt ossa sine sensu
et poena, in istis vero est magna poena ignis ; et est com-
paratio abusiva, quia in arcis dictarum civitatum nulla
est amaritudo poenae, sed in istis est amarissima poena.
Arcae etiam quae sunt apud Arelate et Polam sunt extra
civitatem ; istae yero sunt intra, licet circa (^) extrema a
corpore civitatis sequestrata. Et ecce quomodo modus erat
amarior ex qualitate poenae: che fiamme erano sparte tra
li avelliy idest erant sparsim disperdilae inter sepulturas,
per le quali eran si del tutto accesi, ardentes interius, che
veruna arte, idest aliqua ars mundana quae operetur
igne sicut vitri, vel ferri, vel auri, non richiede ferro
piA inceso, et dicit: tutH H lor coperchi eran sospesi, idest
pendentia in aere usque ad ultimum diem : huius ratio
est superius assignata; e fuor n'uscia si duri lamenH,
propter duram poenam, che ben parean da miseria of--
fesi, quasi dicat: bene videbantur misere cruciari (^), sicut
aliquando videmus(^) eos clamare quando comburun-
tur in mundo. — Et io. Hic ultimo autor ne procedat

(*) £. e S. et Histria. (*) E. AdriaUco. (*) E. sepultaris.

(*) £. arca extrema a corpore ciTitatis sequeatrata sit
(*) £. cmdatL (*) 116, audimus.

328 COMENTUM INFERNl

per ignota petit certiorari a Virgilio^ qui sunt isti qui tam
amare conqueruntur ita inclusi, quod non apparent(^);
unde dicit: el io, maesbro, idest et ego Dantes petivi,
magister mi Yirgili, qual son queste genti, quasi dicat :
quod genus hominum sive peccatorum ; che seppelile denr
tro da quesle arche, non apparentes manifeste extra, se
fan senUr con li sospir dolenM, quia a longe audiuntur
eorum clamores. Et ponit responsionem Yirgilii dicens :
e quelH a me, sciiicet Yirgilius respondit: H' heresiarchey
idest principes haereticorum ab archos quod est princeps,
et hceresis; son qui, scilicet ex ista parte sinistra. Et ad
intelligendam pulcram flctionem autoris est sciendum,
quod multas fuerunt sectae haereticorum diversimode er-
rantium in flde, quae omnes denominantur a principali-
bus autoribus et inventoribus earum ; unde Augustinus
facit unum librum de ista materia. Modo autor fingit
quod quiiibet haeresiarca habet hic arcam (^) magnam,
in qua sunt simul secum in poena omnes sequaces eius
qui pertinaciter tenuerunt, defenderunt, et seminaverunt
opinionem eius (^) erroneam, sicut Nestorius, Arrius, Fau-
stus, et Fotinus cum suis; ideo dicit: coi lor sequaci, ita
quod sequaces stant in eadem arca quasi in una Ecciesia
clausi, d' ogne secte. Et ideo dicit quod omnis arca con-
tinet multitudinem copiosam, unde dicit: e le tombe,
idest et sepulturae (^) istorum son carche, idest piena;
animabus haereticorum, molto piu che non credL Hoc
dicit quia non videbatur bene verisimile quod una arca
contineret omnas animas unius sectae, quae videntur ali-
quando innumerabiles, sicut secta Epicureorum, quae est
magna nimis, de quibus dicetur in sequenti capitulo, et
tamen sic est quia anima separata non occupat locum,
ita quod parva arca posset continere animas omnium

0 E. appareol: et io: mauirQ, (') 8.

(*) S. e £. eonim. (•) £. idetl tepskn.

CANTUS NONUS. 329

haereticoram, imo omniuin damnatorum; tamen au-
tor distinguit arcas in magnas et parvas ad denotan-
dum magnitudinem et parvitatem C) culpse, poense et
numeri, ita quod de una secta sunt plures et magis et
minus puniti; et ecce autor statim se glosat et declarat,
dicens: simile ee sepolto con simle qui^ scilicet in istis
arcis, quia Ariani (^) sunt cum Ario, et ita de caeteris,
quia sectae sunt multa; quas non intendo hic numerare,
sicut aliqui fecerunt, ut viderentur dicere multa, et pra*-
termiserunt ignoranter utilia et necessaria, e i mordmenH
son pi^ e men caldi, idest ardentia igne secundum quod (^)
qui plus et minus deliquerunt (*). — Poscia. Hic ultimo
autor claudit capitulum et dicit: inlramo tra i marliri
e gK alti spaldi, idest inter tormenta haBreticorum, et
altos muros civitatis, ita quod intraverunt per unam
viam angustam quae comuniter invenitur in civitatibus
inter muros et domos ; et dicit : poscia che si fu volto a
la man destra, licet hinc inde respexerit, ut dictum est
supra, et ita in fine capituli sequentis dicit quod redit
ad sinistram.

(*} S. parTltudioeiD. (*) £. Arimi sepolti sunt.

(*} £. e S. qnod plut et. (^) £. peecaTeniBt.

330 COMENTUM INFERNI

GANTUS DEGIMUS, m quo tradat de fkereHcis entibus in tum-
bis, et sicutDantes vocatus fuit a domino Farinatade UbertiSf
qui multa dedaravit sibi venturay ac etiam departibus Flo-
rentinorum, et de eorum expulsione, et de aliis muUis.

o.

RA sen va per un secrelo caUe. Postquam in supe-
riori capitulo proxime praecedenti in parte finali autor
noster tractavit et determinavit de vicio et supplicio haere-
ticorum in generali, nunc consequenter in isto praesenti
capitulo X prosequitur e>amdem materiam haereticorum,
et in speciali de una damnabili specie haeresis. Et istud
capitulum potest breviter dividi in quatuor partes gene-
rales; in prima quarum autor tractare volens de specie
pessima haereticorum, introducit unum spiritum moder-
num C) infamatum tali haeresi, cum quo loquitur de sua
patria et suis civibus. In secunda, introducit alium spi-
ritum modernum de eadem secta haereticorum, cum quo
loquitur de fllio eius, ibi: Alor sorse. In tertia reverti-
tur ad loquendum cum primo spiritu ad(^) finiendam
materiam inchoatam secum, sed nondum finitam, et mo-
vet illi unam quaestionem incidenter, ibi : Ma quelFallro.
In quarta et ultima petit a dicto spiritu de aliis damna-
tis suae sectac, et confert cum Yirgilio de suo exilio sibi
praenuntiato a dicto spiritu, ibi : E gid il rmestro. Ad
primam dico quod autor traclaturus de singulari spe-
cie haereticorum praemittit continuationem suam; quia
enim in fine praccedentis capituli autor noster dixerat:
Inlramo ira i mardri el alti spaldi, ideo nunc specificat
iter quod fecerunt (^), dicens : lo mio maesbro, scilicet

(') 116, modernum de eadem secU luBreUconim, cum quo.

(«) S. ad difiniendam. (•) £. qood feoerat

CANtUS DEGlMUd. 331

Virgilius, ora sen va per un secreto calle^ scilicet ambu-

latorium praedictum, distinctum vel C) separatum, non

frequentatum ab adeuntibus (^), tral muro de la terra e

K marixri, idest inter muros altos et fortes civitatis Ditis,

et poenas amaras hasreticorum, et io dipo le spalle, sup-

ple, vado sequens vestigia (^) eius. — O vertL Hic autor

facit suam orationem ad Yirgilium, in qua mirabiliter

captat benivolentiam eius, dicens: o vertii somma: et hic

attende quod autor prima facie videtur invocare virtu-

tem divinam, et tamen non est sic ; ideo (^) debes restrin-

gere dictum sic : o vertii somma, idest, o Yirgili summe

poeta, qui summam virtutem(^) tuam ostendisti in de-

scriptione Inferni, sicut patet VI Eneidos, ubi Virgilius

facit(^) ultimum de potentia, ideo dicit: che mi volvi per

li ampi giriy idest qui circumducis me per circulos in-

fernales, qui sunt ampli et capaces magnae multitudinis,

licet continuo restringantur versuscentrum; unde infra (^)

dicit autor, quod una vallis vicina(*) centro volvit xxii mi-

liaria, vel secundum aliam literam: empii; cum enim

omnes circuli infernales sint impii, praBcipue isti circuli

secuturi sunt impii ; parlame e sodisfame a i m& disiri

Come a te piacCy quasi dicat: scis quid expediat mihi,

ideo secundum tuum placitum responde mihi ad ea

quse desidero scire circa istam materiam. Vellem enim

libenter videre aliquos de aliqua secta particulari haere-

ticorum, quia non dixisti mihi nisi parum in generali;

ideo petit : la gente, scilicet haereticorum, che giace per

K sepolcri, ita quod non videntur, pobrebbesi vedere? et

statim confirmat, quod possint(^ videri duplici signo:

primo, quia omnia sunt aperta; secundo, quia nullus

(') E. et teparatum. (*) 116, ab eontilNis.

(*) E. Tettigia ipdofl, tcilicet VirgiUi- O vtfrfA.

(^ E. immo delwfl. (') E. Tirtotem oslendlstl.

(•) E. fecit. n 116, mide ifitnr dlciL

(*) 116, flatifl Ticina (*) E.

332 COMSNTUM 1KF£RNI

est ibi ad custodiam ; unde dicit: gid sm levaU tuUi i
copercld ; de more enim est quod quando sepulcra mor-
tuorum sunt aperta, quilibet potest ire licenter ad vi*
dendum qui(^) sunt intus, e nessun guarcUa face. Dicunt
aliqui et male, idest(^) nullus respicit nos; ideo tu dic:
nullus facit custodiam, quasi dicat (^) non videtur hic
esse aliquis custos impediens nos, sicut (^) invenimus
semper supra in ingressu circulorum et istius civitatis
potissime. £t subdit responsionem Yirgilii, qui primo
respondet ad id quod autor tetigit (^) de apertura se-
pulcrorum, et tangit tempus quo (^) sic stabunt; unde
dicit : e quelli a me, scilicet Yirgilius respondit : tulti se-
ran serrati, sicut nunc sunt aperta, quando torneranno
di Josaphal, idest a die iudicii, qui, idest (j) buc ad istud
supplicium, lata sententia, quia tunc post iudicium non
erit amplius poenitentia) locus, coi corpi che la sh lassaU
hanno, et sic duplicabitur poena. — Suo. Hic Yirgilius facta
continuatione, nunc (^) describit unam principalem sectam
ha^reticorum, de qua bic intendit; unde nota quod autor
utitur hic magna arte. Gonsideravit enim quod multa^
et diversae fuerant (^) species haereticorum, et quod aliqui
habuerunt multos sequaces sicut Arius tempore Ambrosii;
et ideo si voluisset de omnibus vel de pluribus tractare,
poterat facere magnum librum ; ideo ex omnibus elegit
unam (^^) sectam, quae videtur habere plures sequaces
quam aliqua alia, et(^^) quae destruit fundamentum (^^)
fidei et omne bonum humana^ vita^. Epicurei enim ne-

(') S. quod est inlus. (') 116, idest ct nullus.

(') K. dicat : non hic csl aliquero custodcm impedientem nos, sicut inTe-
nimus. (*) S. sicut alibi fidimus. £t subdit.

(*) 11(), teligit hic de. (*) 116, quomodo sic stabaol.

C) S. idest ad hunc locum supplicii, lata sententia.

(*) £. nunc descendit ad describendum unam principalem lectam terelioo-
rura: unde notandum.

(*) 116 6 £• fuerunt. (**) S. unam magnam sectam*

(") S. ot idiio 4eflrpit. (*') £• fundamcDla.

CANTUS D£G1M(JS. 333

gaot immortalitatem aiiimae, et per consequens nou est
dare infernum, nec purgatorium, nec paradisum ; quae opi-
nio non soium est contra sacram theoiogiam, sed etiam
contra omnem C) bonam philosophiam ; unde non solum
ponit errorem (^) in fide, sed etiam in scientia humana.
Non ergo dicas quare autor hic nominat Epicurum, cum
non fuerit Ghristianus, quia haeresis etiam C) fit in phi-
losophia. Nunc ordma literam sic : tuUi i sequad, sciiicet
Epicurei, che fanno t amna morla col corpo, ita quod
secundum eos intellectus non differt a sensu, et ex boc
inconvenienti epicureorum C) incurrebant aliud, quia sci-
licet ponebant summum bonum in voluptate, hanno suo
cimUerio, idest suum sepulcrum in cimiterio aliorum
hffireticorum, da quesla parte, ostendebat sibi locum ci-
miterii, et vult dicere quod omnis princeps alicuius(^)
haeresis liabet in iilo cimiterio suam arcam magnam, in
qua habet omnes suos sequaces secum ; sed (^) inter cae-
teros Epicurus liabet arcam maximam et magnam tur-
bam valde sequentium eum; ideo dicit, con Epicwro. £t
hic nota quod de isto Epicuro inveniuntur opiniones vaide
contrariae. Nam Seneca moralis multum comendat eum,
et saepe allegat eius sententias pulcras. Hieronymus etiam
contra Jovinianum (^) baereticum dicit, quod Epicurus fuit
totus sobrius et temperatus, et ita alii multi. Tullius au-
tem e contra sa&pe vituperat (^) eum in multis libris;
unde in Tusculanarum damnat eius opinionem de vo-
luptate, et multum indignatur contra illos qui dicebant:
ipsum non intelligere dicta Epicuri; unde adducit ibi
textum eius, ut ex eius litera evidenter appareat error

(*) 116, onmes bonot philosophos. — E. contra booam philosophiam.
(*) S. errorem fidei» sed.

(') £. etiam sit philosophia. (^) 116, Epicarei jnciirrehant in aliiid.

(*) 116, alteriiM. (*) S. et.

O 116» JoTUMnimi didt, quod. (*) £. iaciiiat

334 COMENTUM INFERNl

eius; et Horatius tantus moralis appellat eum(*) porcum.
Sed breviter quidquid dicatur, dico quod autor merito et
laudabiliter ponit Epicurum mortuum et sepultum, qui (^)
posuit errorem maxime contrarium isti optimo operi suo;
data enim mortalitate animarum cessant supplicia et prcB-
mia (^) animarum, de quibus autor facit totum opus; ideo
bene dicit TuUius contra illum errorem : Jampridem Spir-
cureorum deas negantium omnis est eocplosa sentenHa.
Et alibi : Non audet Epicurus deos negare^ sed didt eos
nihil agere, nihil curare. Ergo bene Epicurus numquam
posset satis vituperari, de quo alibi dicam plura. — Perd.
Hic Yirgilius ex dictis concludit autori quod satisfiet(^)
petitioni quam fecit valde cito^ et ultra hoc etiam alteri
rei quam scire desiderat, de qua non petit. Autor enim
petiverat supra a Virgilio, si gens jacens per sepulcra
poterat videri; et ultra hoc desiderabat scire si aliquis
suus florentinus, vel alius spiritus modernus erat inter (^)
istos hsereticos, et de hoc nou petiverat. Dicit ergo: pero
serd toslo sadisfaito a la dimanda che me^ faci, idest pe-
titioni generali de visione haereticorum : quincentro, sci*
licet inter istas arcas, et ancor al disio che tu me taci,
idest etiam desiderio particulari cito (^) satisfiet, de quo
nihil mihi dicis. Et statim patebit per effectum, quia sta-
tim perpendet quod isti possunt videri, et cognoscet ali-
quos in speciali, et prsBcipue Farinatam de Ubertis, de
quo dixit supra capitulo YI, quod multum desiderabat
audire nova; et sic vide quomodo Yirgilius ex isto modo lo-
quendi prestitit materiam autori loquendi breviter, quia (^)
prsevenit autorem, et noluit expectare interrogari amplius
ab eo, quod autor habuit valde gratum ; et commendat

(*) 116, appellat Epiconim porcam. ~E. appellat eam poetam.
(*) E. quia poauit errorem. (*) E. pr»mia eanim.

(^ 116, satisraciaL (*) E. inter illos.

(*) 116, eliam dto latiiraGiet C) E. qnia nolait eipecUre.

CANTUS DEQMUS. 336

eum de hoc, et dicit quod non ob aliam causam ipse
tacet interdum desideria sua, nisi ut non displiceat sibi ;
sed ipse alias didicit ab eo saepe, et modo de novo discit
dicerepauca; unde dicit: et io, idest ego Dantes respondi:
o buon duca, idest o Yirgili qui bene me docuisti loqui
modicum, io non tegno nascoslo a te mio core, idest non
taceo conceptus(^) cordis mei, se nonper dicer poco, idest
ut sim parviloquus, quia timeo esse tibi molestus (*), e tu
m* hm disposto a cid, scilicet(^) ad modicum loqui, non
pur mo, quasi dicat : imo alias saepe et (^) nunc etiam.
Unde nota quod Yirgilius fuit (^) valde amator brevitatis
in loquendo et scribendo, sicut dictum est capitulo IV,
et saepe suadet brevitatem in libris suis; unde libro Geor-
gicorum dicit: OpUma qwtque dies miseris mortaUbus
cBvi Prima fugil etc. et alibi: sed fugit interea, fugit irrer-
parabUe tempus. Similiter autor noster(^) summe fuit tar-
diloquus, ita quod raro vel numquam loquebatur nisi
interrogatus ; et saepe, interrogatus de re vana, nihil re-
spondebat, et quando respondebat de re digna, verba
eius erant brevia et sententiosa valde; ideo bene dicit Ho-
ratius: Quicqtrid prcecipies esto brevis etc. — O Tosco. Nunc'
autor ponit eflectum promissionis Yirgilii, quia introducit
unum spiritum modernum conterraneum suum. Ad cuius
cognitionem est sciendum, quod iste spiritus fuit quidam
miles florentinus, nomine Farinata de Ubertis, nobilis et
potens tempore suo, princeps partis Ghibelinse in Florentia,
vir prudens et probus, ut dicetur statim; tamen imitator
Epicuri non credebat esse alium mundum nisi istum;
unde omnibus modis studebat excellere in ista vita brevi,
quia non sperabat aliam meliorem. Ideo(^) fingit istum

(') E. oonoeptmn. (*) E. molestani.

(*) S. scilioet modieain. (^) E. et Tere etiam.

(*) E. ftait somme amator. (*) E. noster ftiit tardiloqiras.

C) 116, Ideo aator flngit.

336 COMENTUM INFERNl

nunc surgere de arca ma^a Epicuri, et alloqui eum
icum captationen benivolentiffi sub ista forma. — O To-
sco, iste spiritus audiverat autorem conferentem cum
Yirgilio loqui tusce et florentine; ideo factus avidus vi-
dendi et audiendi eum, subito surrexit et vocavit eum
tuscum, et dicit: che ten vai vwo, ^scilicet cum carne,
quantum ad fictionem, vel quantum ad moralitatem,
vivo,*{^) idest non mortuus in aliqua specie haeresis, non
epicureus^ non voluptuosus sicut nos; yel (^) vere autor
noster fuit summe catbolicus ultra omnes poetas ante
eum, cosl parkmdo onesto, idest honorabiliter (^) et or-
nate loquendo de modo loquendi breviter, quod valde
convenit viro sapienti et honesto, per la ciUd del foco;
appellat civitatem Ditis, civitatem ignis, quia quamvis in
ipsa sit maximum frigus sicut in fundo, tamen in introitu
prima poena est ignea (^), et ita alibi; et petit dicens: piac-
ciate (K restare in questo loco, idest facere modicum mo-
ram mecum hic, ut possim modicum loqui tecum; et
probat quod debeat restare, quia civis suus est, unde
dicit : la tua loquela, bene dicit quia nullum loqui est
pulcrius aut proprius in Italia quam florentinum, H fa
manifesto, idest manifestat te esse : na^^ idest nativum,
oriundum, di queUa nobU patria, idest civitate Florentise,
quae est nobilis patria mea et tua; et dicit: a la qual
forsi fui troppo molesto, quantum enim iste fecerit ma-
gna damna patrise dicetur infra; et dicit notanter: ford^
quia tamquam eipulsus poterat excusabiliter hoc facere,
stcut olim Marcus Coriolanus contra Romam ingratam
patriam suam; dicit(^) etiam: troppo, quia excessit me-
dicina modum; nam large fudit sanguinem suorum ci-

(*) 116, captiooe.

(*) Lo pMTole fra i dne asteriscbi son del Codice IIC.

n 8. e B. el Tere. (*) 8. hoaeile et ernale.

(*) S. ignif. («) 116, 4MI erfe etiam.

CANTUS DECIMU8. 337

vium, et tamen, considerato amore patria&, potiu8 debuisset
focere sicut olim Marcus Gamillus^ qui iDgratam sibi par>
triam de maau hostium magaaiiimiter iiberavit, et in-
censam et eversam rq^aravit Et subdit autor unde venerit
ista vox 0 sonora^ tach subUamente dCuna de rarche, sd-
licet de arca Epicureorum^ in qua erat Farinata, perd
m' aooskd m poco ptii al duea mio, quasi dicat: retraii
me(^ versus Virgilium fugiens ab arca, temendo, quia
res ammos mcognUa turbai, sicut dicit ipse Virgilius:
autor enim erat invasus sulNto et nesciebat a quo.*—
Et ei. Hic autor ostendit quomodo Virgilius reduxerit
eum versus Farinatam^ et tangit actum C) sui et illius,
et est litera satis clara; unde didt: et ei, scilicet Virgi-
lius, me disse voltUe, idest volve (^) te versus arcam, die
faif quasi dicat: quid fiigis timide illum^ ad quem de^
beres avide accedere (^) ? unde dicit : v^ Id Farinata,
quem desiderasti alias videre^ ehe s^ee dritto, ubi primo
iacebat^ et ideo: tutto^l vedrai da la dntola in su, idest
supra zonam vel corrigiam, ab inde enim infra videri (^)
non poterat quamvis esset rectus (\ quia erat intra ar-
cam. Et autor solMto paruit, unde dicit : ef io avea gid
fitto el ndo viso nel suo, ut bene recognoscerem (^) eum,
et ei, scilicet Farinata, sorgea col petlo e con la fronte,
idest pectore resupinato et fronte(^ clara, quasi dicat^
magnifice et superbe ; fuit enim Farinata supeii>u8 cum
tota(^^ sua stirpe. Unde autor XVI capitulo Paradisi
exclamat : o quoH vidi quei che son disfatH per lor SU"
perbia, et dicit : come avesse lo 'nfemo a gran de^petto.

C) 8. e E. rtn et Toeis elfeetiii, dioeni^ qmito tmno, Idest isU fu toMri,
«0ci.— 116, isti YoXf dioens: que$to twmo, idest ista tox sonora, iiiei.
(*) 116 e E. me magis yenuf. (*) E. actum saum; et est

(') 116 e E. reiolTe. (■) E. attendere, uode diclt

C) S. tideie noD potea. f) E. erectui.

(*) S., E. e 116, cognoacerem. (*) E. fronte elata.

(**) 116, tota gente, life ttirpe loa.

L Si

338 COMENTUM INFERNI

idest mundum, quia magnanimus fuit et videbatur sper-
nere alios. Et subdit quod Yirgilius non contentus dixisse
hoc verbis, impuiit eum manibus; unde dicit: e le man
animose e pronte del duca, idest manus Virgiiii^ qui fuit
vere magnanimus, ut dictum est II capitulo, me pinser
tra le sepolture a Itd, quia autor libenter erat locuturus
isti de gestis et mutationibus suae patriaB, quorum iste
fuerat magna pars; ideo C) dicit: dicendo le parole tue
sien conle, quasi dicat: loquere cum isto familiariter clare,
quia iste novit ea (^) de quibus tu vis scire et facere
memoriam. — Com^io. Hic autor focturus sermonem lon-
gum cum Farinata praemittit petitionem eius ad se dicens :
ille Farinata: guardome un poco, ut videret aspectum
autoris, com' io fida piS de la sua tomba, idest quam cito
fui iuxta sepulturam suam; et quia visum fuit sibi quod
esset notabilis homo; poi quasi sdignoso, more superbi,
me dimandd : chi for H magior tui, quasi dicat: de qua
stirpe Florentiae fuisti ? (^) Et continuo autor subdit suam
responsionem, dicens : io cK era dl ubidir desideroso, pro-
pter causam iam dictam, non gHel celai, quia scilicet
eram de nobili stirpe sicut ipse, ma tutto H apersi, quia
dixi quod fuerant Aldigherij, qui descenderant ex Heli-
seis etc. et hoc feci ut provocarem ipsum ad dicendum
illud quod dixit (^) : ideo dicit : unde ei, idest propter quod
ipse Farinata, levd le cigHa un poco in suso, quia scili-
cet (^) aliquantulum factus est magis indignatus^ poi disse:
replicat(^) contra autorem, et dicit: tui maiores tam-
quam magni guelphi, fieramente fUoro aversi a me, idest
acerbe fiierunt inimici et contrarii inihi tamquam magno
ghibelino, et ai miei primi, scilicet Ubertis, et a mia

C) S. et ideo. C) ^* no^i^ omnia de.

n 116, lu niisU? C) E. qaod dicit: ideo.

(*) E. scilioet ftotot est magto indigoaos.
(*) E. replicans cootra autorem, dicit.

CANTUS DECIMUS. 339

-1

parte, scilicet ghibelinie. Et sic nota quod Dantes fuit
guelphus et ex guelphis parentibus, quamyis multi con*
trarium dicere et affirmare conentur, vel ex ignoran*
tia, vel ex animositate. Et ut alias rationes omittam,
Dantes non fuisset Florentiae in magno statu, et m
MGGG unus de regentibus et regnantibus, si fuisset
ghibelinus nobilis, quum iam per tot tempora ante ghi-
belini essent expuIsiO et dispersi de Florentia. Tamen
autor noster guelphus origmaliter, post expulsionem suam
fiaictus est ghibelinus, imo ghibelinissimus, sicut aperte
scribit Boccacius de Gertaldo in suo libello de vita et
moribus Dantis; unde ^\ quod ridenter refero, quidam
partiflcus, boc audito, dixit: vere hic homo numquam
fiaicere poterat (^) tantum opus, nisi fisictus fuisset ghibeli;^
nus. Et probat Farinata ab eifectu inimicitiam, quam
habuit in communi cum prdsdecessoribus Dantis, dicens :
si che per due fiate 1% dispersi, quia scilicet iBxpuli eos^
de patria. Unde nota quod Farinata, princeps partis ghi-
belinae expulit bis guelphos de Florentia, praecipue no-
biles, tempore Federici secundi^ quando istae partialitates
fuerunt in magno fervore in Italia, et specialiter in Tu-
scia, et specialissime in Florentia. Unde vidi literam, in
qua Federicus tetatur^ quod ghibelini de Florentia amici
sui expulerunt guelphos ; imo Federicus quosdam nobiles
guelphos captos duxit secum in Apuliam, quos omnes
fecit exosculari (^) et macerari in mari : unde ipse Fede-
ricus venit semel in comitatum Florentiie, sed numquam
voluit intrare civitatem, quia audiverat ab astrolc^
suis quod (^) erat moriturus Florentiffi ; sed mortuus est
tandem in alia Florentia, quae est in Apulia. Sed Dan-
tes (^) bene reddit sibi vicem, si ille obiecerat sibi expul-

(*) E. expaUI de FloreDlia. C) ll^ Immo.

(') E. potoiMet (*) S., 116 e £. exocuUrL

(') S. e £. iiuod ipte erat (*) £. Huiles reddidil liliL

340 GOM£NTUM INF£RN1

^ionem suoram: unde dicit: RispQ^io a lid: idest ego
respondi iili Farioat^: ei, scilicet mei maiores, et idii
guelphiy lomar d'ogm porle Ftma e Fallra fiaia, et
maxime tempore Garoli veteris, qui vicit Manfredum
filium pRBdicti Federici, cuius lavore gudphi redierunt
Florentiam, Farinata expulso cum suis ghibelinis: ^ei
for cacdaU, et concludit autor ad maiorem contumdiam :
ma i vostri, scilicet Uberti et alii ghibelini nm appreser
hen queif arte^ idest non bene didicerunt artem redeundi,
sicut no9tri; quia isciiicet numquam reversi sunt^ imo
dispersi sunt per totum mundum»

Alor $urse a la visia scoperchiata. Ista est secunda pars
generalis, in qua autor introducit alium spiritum £k)ren-
tinum manifestum ^icureumi qui inquirit de filio suo.
Ad cuius cognitionem est sciendum, quod iste secundus
spiritus fuit quidam miles florentinus nomme Cavalcante
de Cavalcantibus. Iste omnino tenuit sectam epicureo-
rum, semper credens, et suadens aliis, quod anima simul
moreretur cum corpore; unde s^pe habebat in ore istud
dictum Salomonis : Unus est interitus hcmms et iumei^
tonm^ et cequa ulriusque conditio. Iste fuit pater Gui*
donis Cavalcantis, qui fuit alter oculus Florenti^ tem-
pore Dantis, de quo alibi dictum est, et dicetur. Ideo
bene autor inducit hic istum militem, quia magnus eph-
cureus fuit, et ut fociat memoriam de isto Guidone virO;
excellente ; et fingit, quod ipse petat de filio suo ; unde
continuans dicta dicendis, dicit autor : una ombra, idest C)
anuna Cavalcantis, sorse alor, idest surrexit tunc, non
expectans quod Farinata amplius replicaret, contra au-
torem, a la vista scopercfnata, idest ad arcam discoper-
lam ad videndum, lungo questo, idest versus Farinatam
pra^ictum, quia erat in eodem sepulcro secum, sicut

(*) £. aiyiDa, scUicet CaTalciDiii.

CANTUS bECtMU^. 341

fuerat in cadem pessima credulitate, ut/^n al mento, quia
non surrexerat recte in pedibus sicut Farinata; ideo
dicit : credo che s" era in ginocc/de lemta, per hoc innuit
autor quod iste non erat tantse magnificentiffi, nec tam
alti cordis sicut Farinata. Iste cum audisset autorem con-
ferentem multa cum Farinata de novitatibus Florentiie^
et de expulsione et reversione partis 0), surrexit statim
libenter ad (^) videndum autorem, qui ita mordaciter tan-
gebat ghibelinos, quia ipse Cavalcante erat guelphus
cum suis: ideo bene fingit autor quod surrexit contra
Farinatam, quia Farinata loquendo contra Dantem de ex-
pulsione suorum, impiicite tetigerat (^) etiam expulsionem
prsedecessorum ipsius Cavalcantis. Et sic vide quod autor
ponit duos epicureos simul de parte contraria, unum
ghibelinum, alterum guelphum, quorum unus (^) meretur
famam ratione gestorum suorum, alter ratione filii (^).
— Dinlomo. Hic autor ostendit quomodo Gavalcante se ha-
buerit (^) erga eum actu et verbo, dicens : ille spiritus,
me guardd dmtomo come avesse talento di veder s^ aitri
era meco. Hoc fingit autor quia videbatur verisimile Ga-
valcanti quod Guido filius suus deberet esse cum Dante,
quia fuerunt duo lumina C) Florentiae, unus philosophus,
alter poeta, eodem tempore, de eadem parte, amici et
socii; ideo dicit : e disse piangendo, quando vidit quod
eram solus vivus, et quod Guido non erat mecum, sicut
ipse imaginabatur, poiche 7 sospicar fu tuUo spento, idest
postquam eius suspitio et credulitas fuit omnino exclusa
et vana, quia scilicet non vidit filium suum, mto figHo,
scilicet, Guido, otf ee, quasi dicat : quid facit 7 marcet (^
ipse otio ? e perchS non ^ teco, quasi dicat : quare non

(*) 116, partii gnelpto surrexit. (*) S- ad aadiendom.

(*) E. tetigit etiam expulsionein ipeiiis Cafalcantit.
n S. lunit goelphat meretnr. (*) E. fllii toL

(*) S. haboit C) 116, hmiinaria.

(*) E. mareet ne ipte otio?

342 COMENTUM INFERNI

facU ipse aliquicl pulcrum opus cum speculatione animi,
sicut tu facere yiderisy cum sit vir alti ingenii et habeat
bonam aptitudinem ad omnem pulcram inventionem? et
hoc dico : se tu vai per queslo carcer cieco, idest per
Infernumi qui est carcer animarum) et maiime animae
haereticorum possunt dici carceratae^ quia sunt inclusae
intra arcas, et possunt dici coecae, quia erraverunt in fide,
per aUezza if ingegm, quasi dicat : filius meus Guido
fuit (^) non minus perspicacis ingenii quam tu, et ex istis
yerbis potes perpendere, quomodo Dantes iyerit ad In-
fernum; quia scilicet per altitudinem ingenii et altam
speculationem animi. Et subdit autor responsionem
suam ad quaDsitumi et respondet breviter quod Guido
non potest facere istam descriptionem Inferni, quia
non est poeta sicut ipse; unde dicit : et ioa M, scilicet
dixi : da me stesso non vegno, quia non C) sum solus ve!
primus inventor istius materiasy imo habui (^) Yirgilium
qui fecit mihi viam ; ideo dicit : colui cK cUtende td, idest
Virgilius qui expectat me ibi; me mena per qui, idest per
Infernum^ et sic habui bonum ducem; et tangit curia-
liter illum Guidonem dicens : forse cm Guido vostro ebbe
a disdegno. Et hic nota quod iste Guido non est delecta-^
tus in poeticis, licet fuerit acutus philosophus et subtilis
inyentor^ qui fecit inter alia unam cantionem de amore
ita profundc(^) quod ^Egidius romanus non erubuit fa-
cere comentum super eam ; et Dinus florentinus (^) ma-
gnus physicus similiter glosam fecit. Modo ad propositum
Guido, sicut et aliqui alii C) saepe faciunt, non dignabatur
legere poetas, quorum princeps est Yirgilius; sed certe
Dantes alium honorem et fructum consecutus est ex

C) S. non fuit penpifiHQiUti» ingQiiii.

(*) E. non solDf. (*) £. inM habqit.

(*) S. e & proAuidaiii. (') E. florentinns similiter.

(*) E. alii, non dignalMtar.

CANTUS DEGIMU8. 343

poetari Ch quam Guido de solo (^ philosophari, quia er*
rorem quem pater habebat ex ignorantia, ipse conabatur
^^defendere per scientiam. — Le sue. Hic autor facit antipo-
foram {% respondens quaestioni tacite, quia aliquis posset
dicere: quomodo respondisti tu ita plme isti?(^) quo-
modo sciebas tu quod ipse esset Cavalcante, et quod pe-
teret de filio suo Guidone? Ad quod respondet autor,
quod ex forma yerborum et qualitate poensB ipse de-
¥enerat(^ in cognitionem eius. Dicit ergo: le sue por
role, quia scilicet ille petiverat, quare filius suus non
erat secum, si ipse ibat per Infemum ex altitudine in-
genii; et autor statim cognovit quod loquebatur de
Guidone, quia bene sciebat quod illo tempore in Fto-
rentia non eral C) aiiud ingenium par sily, el modo de 1a
pena, quasi dicat: quia videbam eum inter Epicureos,
m' avean gid leUo U nome di coslui, sdlicet Cavalcantis,
absque eo quod ipse manifestaret 0 se aliter, perd fu la
risposta cosi piena, sicut audisti. — Di subito. Hic autor ponit
eiTectum responsionis suae, quae fuit quod ille spiritus
statim ex verbis autoris prsesumpsit ne filius suus Guido
esset mortuus ; dicit ergo : et ille Gavalcante dricciato di
subito quia (^) ex suspitione surrexit in pedibus, ubi primo
stabat in genibus intra arcam, gridd come dkesH egH
ebbe, quasi dicat: cur dixisti tu, habuit de praeterito,
et non dicis habet de prbsenti ? Unde attende hic quod
autor noster respondendo Gavalcanti dixerat, quod Guido
filius eius habuit ad indignationem Virgilium, et sic fuerat
usus verbo preeteriti temporis, non quod vellet dicere
Guidonem fore mortuum, sed quod Guido a iuventute (^
congruo tempore non vacaverat poetis sicut ipse Daiites ;

(*) 116, ex poetria. (*) S. ez solo. — E. ez pbiloeophari.

(') 116, antipboram. (*) E. plaiie isU? et qaomodo.

n B. dereiierlt. (*) 116, erat aMas inieiiio p«r tiiil.

C) E. iDMiUiBataret aUter. (*) S. ^ia flle es.
(*) £. a JuTentote noQ TacaTerat

344 COMENTUM INFERNl

sed GayalcaQtc timuit ne filius esset mortuus ; ideo sur-
rexit subito totus territus, et dicit: quomiodo dixisti:

m

liabuit? non vixf egU ancora, credebat filium viyere, et
yivebat de rei veritate, licet modicum esset victurus,
quia mortuus est in confiuibus propter illas partialitates,
non fere gli occhi suoi el doke lume? quasi dicat nonne
fruitur ipse dulci vita yiyentium ad difierentiam ilUus
vit^ infernalis 0 amarae? Et subdit autor quod iUe c&-
cidit ex dolore quando vidit ipsum tardare responsionem;
unde dicit: et ille spiritus ricadde supin, sciUcet intra
arcam, qmndo s" acorse (T alcuna dimora, cK iofacea dir
nanci a la risposla, quasi dicat : quando cognovit quod
ego faciebam aUqualem pausam antequam responderem
sibi, e pih non parve fuora (^, quia non redivit am-
pUus cum autore, imo remansit cum dolore inter epi-
cureos suos, ita quod addita (^) est afflictioni afilictio; sed
Dantes non fecit istam tardationem ad istum finem, sed
quia incurrerat unam dubitationem, de qua dicetur in
parte sequenti.

Ma quel aUro. Ista est tertia pars generaUs in qua
autor revertitur ad finiendam materiam quam inccepe-
rat cum primo spiritu Farinatae; et primo continuans
dicta dicendis, dicit: iUe Cavalcante ita cecidit alteratus;
ma quel aitro magnanimo, scUicet Farinata, de cuius ma-
gnanimitate animi statim dicetur, a cui posla riskUo
m' era, idest ad cuius requisitionem astaUaveram me ibi,
quando dixit supra : piacciaU di reslare in questo bioco,
non mulo aspetto, idest non mutatus vel turbatus fuit in
focie, licet dixissem sibi rem molestissimam, scilicet quod
sui ghibeUni fuerant (^) expulsi sine reversione, ne mosse

{*) £. infernaliuiD.

(') £. fuora, quasi dicat non rodifit amplius ad loquendum com aatore.

(') 116, addiU cst afflicUo. — £. e S. addiU est afflictio afflicto.

(*} S. fucrint.

CANTUS D£aMUS. 345

coUOy ne piegd sua cosla, quasi dicat : non flexit se parum
vel multum ; et per hoc notat iotegritatem huius viri et
constantiam in adversis ; sed respondet ad id quod supra
dixerat autor, unde dicit : ifa, iUe Farinata, conUnuando
se al primo dello, idest respondendo dicto meo, quando
dixi supra : ma i vostri mn appreser ben quelP arte, cUsse,
scilicet mihi Danti, cio me lormenta piu cke questo letto,
idest (^) sepultura in qua iaceo inter flammas, se gU,
scilicet ghibelini, han male appresa quelT arte, scilicet re-
deundi. Deinde Farinata, sicut est de more conten-
dentium de istis partialitatibus, reddit vicem suam au-
tori, et praenuntiat sibi quod C) in brevi ipse expelletur
de Florentia numquam reversurus et adha^rebit ipsis
ghibelinis ; unde dicit : ma la faccia de la donna che qui
regge, idest forma luna^ quae est regina Inferni, non fia
raccesa, idest non renovabitur, quia hina reaccenditur
omni mense et renovatur, cinquanta volte, quasi dicat: non
prffiteribunt quinquaginta lunationes, idest quinquaginta
menses, quod est dicere non transibunt quatuor anni, che
tu saprai quanto quelFarte pesa, scilicet expelli sme reditu;
et sic fuit de facto, quia autor bannitus fuit anno MCCCIII.
Et vide quam subtiliter autor dicit unam rem gros-
sam, et est modus loquendi usitatus, quia tota die dicimus:
non prasteribunt tot menses quod sic eriL Et hic nota,
quod vidi aliquos sapientes mirari (^) de eo quod dicit
hic autor, quia non inteliigunt modum loquendi poeti-
cum, et dicunt : quid est dicere quod luna est regina
Inferni? Debes ergo scire quod luna flngitur a poetis
esse r^na Inferni, idest istorum (^) inferiorum; nam
maxime regit ista inferiora terrcna; primo, ratione suae
vicinitatis, quia est inferior caeteris planetis, et dicitur
fex planetarum, sicut terra elementorum, et est mater

(') 116, klmt qaim isU fepullnra. (') E. quod eliain in broTi.

C) 116, TaUe mirari. C) S. afUonmi.

346 COMENTUM INFERNl

hamoris, sicut sol fons caloris: secundo, ratione suae ve-
locitatis, quia in triginta diebus et minus percurrit totum
zodiacum, unde faciliter mutat aerem, et facit ventos et
pluvias, et mutat (^) et movet aquam, quia luna attrahit
humorem de longinquo, sicut magnes femim : tertio, quia
est significatrix omnium planetarum superiorum; unde
est sicut instrumentum quo yinum reponitur in y^tem,
quia sciiicet recepit (^) de supra influentiam aliorum pla-
netarum et transfundit super nos; ideo fere in omnibus
sequimur motum lunss, sicut in nayigando, in dando me-
dicinas, et ita de aliis. — E se tu. Hic Farinata petit ab^
autore quare populus florentinus guelphus est ita obsti-
natus contra suos ghibelinos exules; unde adiurat auto-
rem, dicens : e se tu redi tnai nel doke tnmdo, idest si
Deus det tibi tantam gratiam, quod ex isto inferno tu
redeas ad infernum yiyentium, qui est dulcis respectu
istius mundi defunctorum, dimme perchS quelpopolo, sei-
licet florentinus, ee si impio, quia numquam utitur pie-
tate yel misericordia, incofUra i miei, scilicet Ubertos et (')
alios nobiles ghibelinos, m ciascuna sua tegge, quia semper
quando fit aliqua reformatio Florentia; de exulibus re-
banniendis excluduntur Uberti {% Lamberti, et quidam
alii: unde Florentini sunt magis partifices, quam alius
populus Italids (^); nam quando yocant capitaneum, po-
testatem, yel alium officialem, yolunt quod omnes usque
ad minimum sint yere guelphi. Et subdit autor respon-
sionem C) suam ad qufesitum; et dicit breyiter^ quod
crudelis occisio facta de ciyibus florentinis in conflictu
Monti^-aperti, est causa quae fecit populum ita impium
contra ghibelinos. Ad cuius cognitionem est breyiter

(*) E. eC matat in nhres, qola limi Irahit homornn.

(') E. e 116, recipit desaper inflaentiani.

(^ B. et noliilet. («) £. Uberti et qMun alii.

(*) 116, in llalia. (•) £.

CANTUS DECIMUS. 347

scienduni, quod in MCCLVIII, Uberti volentes superbia
sua submittere populum, fuerunt expulsi cum furore, et
in ipso tumultu fuit interfectus quidam Schiatucius de
Ubertis, et alius nomine Ubertus CairiaO captus deca-
pitatus fuit; Farinata cum aliis Ubertis et quibusdam no-
bilibus ghibelinis ivit (*) Senas, ubi tunc vigebat pars
ghibelina. Post duos annos, videlicet MCCLX, Florentini
cum amicitiis eorum, scilicet Lucanis, Pistoriensibus,
Urbevetanis (^ et aliis iverunt de mense augusti cum
magno exercitu et maximo apparatu (^) victualium ad
fulciendum Montem-alcinum, quod est castellum in co-
mitatu Senarum, contra quos venerunt dominus Provin-
cianus Sylvanus dominus senarum, comes lordanus af-
Onis regis Manfredi, missus ab eo cum octingentis equitibus
theutonicis in subsidium Senarum, dominus Farinata de
Ubertis, dominus Gerardus (^) de Lambertis cum suis ghi-
belinis pulsis de Florentia, et concurrerunt ambae partes
totis viribus (^) apud Montem-apertum, ubi^ breyiter
dicendo, Florentini fuerunt debellati cum magna strage
suorum; pauci equites C) interfecti fuerunt^ sed de po-
pulo facta fuit crudelis caedes ; quatuor millia remanse-
runt mortui, multi capti| et amiserunt totam praedam,
quae erat maxuna. Ex isto conflictu terribili, multum
fuerunt debilitataB vires partis guelphaB in Thuscia; de
qua victoria cardinalis Octavianus de Ubaldinis fecit ma-
gnum gaudium in curia; tunc alius Cardinalis, dictus
Albus(^)9 dixit: quid ia^taris? quod victores erunt victi
perpeluo? et sic visus est propheta, quia usque in hodier-
nam diem ghibelini de Fiorentia sunt exclusi. Fuit
autem iste infelix conflictus una die sabati quarta septem-

(*) E. Caria captus ftiit et docapitati». Farioata.
(*) 11«, Ireroiit (•) E. Urtietaiiia.

(*) S. e 116, apparato ad Ibldendnm. (') E. Gherardaf.

{*) E. Tiribas ante Monteni. C) 8. oomllea.

(*) E. Albertos de Parma, dlilt

348 COMENtUM INFERNI

bris. Qua de re C) guelphi territi recesserunt de Florentia
et iverunt Lucam, et die dominica XVI septembris ghi-
belini reversi sunt Florentiam cum comite lordano prae-
dicto, et fecerunt Potestatem comitem Guidonem no?el-
lum, et fecerunt populum iurare fidelitatem Manfredo.
Deinde confoederaverunt se(^ cum Pisanis, Senensibus,
Pistoriensibus et aliis contra guelphos et contra Lu-
canos; sed postea anno quinto, Comes Guido Guerra cum
gente Caroli primi expulit ghibelinos de Fiorentia, ut di-
^etur allbi. Nunc ad literam veniendo dicit autor : etioa
lui, supple, respondi illi Farinatae: lo strazio grande e
scempio, idest fatuum et immane facinus, che fece FArbia
colorata in rosso, idest quod tu et alii ghibelini fecistis de
populo florentino apud Arbiam, qui est fluvius labiens
ad radices Montis-aperti, ubi fecistis tantam sanguinis
fusionem Florentinorum, quod aqua mutato colore facta
est rubea sanguine, ita quod tu de aqua bibere non
potuisti, sicut olim Marius non potuit bibere de aqua
Athesis f ) infecta sanguine Theutonicorum, quorum mi-
rabilem stragem fecerat, fa far tal oradon nel vostro^
tempU), et istud exponitur comuniter (*), idest in Floren-
tia ; sed ista expositio videtur mihi nimis larga ; imo credo
quod loquatur stricte de templo. Nam debes scire quod
Florentiae apud palatium Priorum est una ecclesia, qua^
fuit olim capella Ubertorum, et ibi sepeliebantur cor-
pora (^). Modo in ista ecclesia saepe celebrabantur (^) con-
silia; et quando fiebat aliqua reformatio de bannitis re-
ducendis vel simili re, semper excipiebantur Uberti et
Lamberti. Et ideo bene dicit autor, quod crudelitas facta
apud Montem-apertum facit^*^) fieri tales orationes in

(*) £. Qna dc re terriU.

(*) £. flecum Pisanof, Senenfles, Pistorieiues ct alios moltos contra.

(*) 116, Achesis. (*) £. comoniter in Fiorentia.

(*) £. corpora soa. (*) 116 e £. celelNrantar. (^ S. fedt

GANTIJS DECIMUS. 349

teinplQ Ubertorum. Et aota pulcrum modum loquendi:
in tomplQ enim solent £aK^re C) oratioi^es ex amore pro
tiominibus; luc autem Qebant or^tiones ex odio contra
liomipQs; imo fuit tantum odium coqtra istos, quod se-
puJcr« istorum Ubertorumi qua^ erant in i^t^ ecclesiai
fuerunt aperta, et ossa fuerunt deiecta in Arnum. Si
ergo Farioata perdiderat arcam in patria, autor dat sibi
^arcam iu Infi^rno. ^ Poi ch^ebbe sospira^^ U capo vmso,
Hic autor osteodit, quomodo Farinata excusayerit (^) se
ab ista unpietate, et mempri^vQrit (^) suam singularem
pietatem erga patriam; et breviter dicit; quodnon fuit
solus ad desolationem patriaa, sed bene fuit solus ad
illiu3 dofeosionem. Ad cuius rei cognitionem est breviter
sdendumy quod semel ghibelini exules florentim, et
fere (Moines alii ghibelini principales de Tuscia, conve*
nerunt ia valle EIsqb apud castellum, quod dicitur Gm-
poM, quia habebant certum tractatum in Florentia; et
breviter deliberaverunt, si (^) ciyitas caperetur, quod, focta
pr^edai cverteretur tota ferro et igne, quia non possent
eam tenere^ et quia Fiorentia erat incentivum et inci-
tamentum omnium bellorum (^), et turbatio totius Tusciic.
Tunc Farinata magnanimus libera voce contradixit (^),
et dixit quod nunquam boc pateretur, et quod vo-
let)at potius perpetuo exulare et mori| quam nobilis
patria sua ita everteretur ; et evaginato ense dixit, quod
qui (j) de hoc verbum faceret, reciperet ferrum per
pectus suum* Sequutus in hoc exemplum magni Sci-
pionis Africani^ qui apud Cannas Apuli^ facta (^) et audita
strage Romanorum, nudavit gladium super quosdam no-
biles, qui cpnsultabant de deserendo patriam et Italiam,

(*) 8. quod fi. ~ E. fi dTiUs lulieretiir.

(*) E. Iiellonim io lulia. (•) S. ^Vjfrf|T'*f qanL

350 GOMENTUM INFERNl

et sic retraxit eos a tam indigno proposito. Nunc ad
literam dicit autor : et ille Farinata, disse : io nan ftd
solo a cid, scilicet ad fociendum excidium (^) civium, ni
certo sarei mosso con gU altri, scilicet ghibelinis, senza
cagUm, quia fueramus ita male tractati, ut iam dictum
est; et hoc dixit: poicK ebbe sospirando mosso il capo,
idest (^ signum doloris ; et ecce factum pium, ma fu^io
sol colui che la diffesi a viso aperto,, quasi dicat : non flcte,
non occulte, cold dove sofferto, idest in loco ubi fuit deli-
beratum et toleratum, per ciascun, tam florentinum quam
alium, di tor via Firenze, idest destruendi, quasi dicat
si solus Farinata non fuissem, aut hodie Florentia non
esset, aut non tam florens et potens. Audivi unum (^)
dicentem quod merito Dantes puniebat Farinatam inter
flammas, qui liberayerat (^) Florentiam a flammis^ qui
tantum incendium saepe seminavit per totam Italiam, et
praecipue tempore isto quo induxit magnam partem Ita-
liae ad rebeUationem contra Romanam Ecclesiam. Et ride
quod Farinata per ista verba non vult aliud conclu-
dere, nisi quod istud singulare meritum in rem publicam
deberet frangere omnem duritiem Florentinorum contra
suos. — Deh ! Nunc autor postquam satis dixit de factis
Fiorentiae petit declarari de uno dubio quod retardaverat
ipsum supra respondere Cavalcanti ; et dubium est de
praescientia (^) damnatorum, qui videntur scire (^) futura,
ut patuit snpra in Giacho, qui sibi (!) dixit discordiam
Florentinorum (^), et expulsionem ipsius autoris, et vi-
dentur ignorare praesentia, ut patuit hic in Cavalcante,

(*) S. e E. impiiim excidium. Ni, •— 116, impiom excidimn ciTimii. N^
(^ S. e E. in signom. (*) 116, unum qui dioebat quod.

(*) E. quia liberaTerat flammam, sciiicet Florcntiam, a fliunmis, qu» tantom.
(*) £. prMcientia ibturorum, qu» Tidentur prMcire damnali, ut patuit rapra
in Ciacho.

(*) 116, prMcire futura.

C) 116, qui prsdixit lilii diioordiam. (•) £. FloraitiK.

CANTUS DECtMUS. 351

•

qui nesciebat aliquid de C) vita vel statu Guidonis. Ergo
autor petituhis de hac re captat beniyolentiam a Fari-
nata adiurans eum per id quod maxime videtur optare,
unde dicit: io pregai, scilicet Farinatam, deh, est dictio
deprecativa, scioglieteme quel nodo, idest solvite (^) mihi
illud dubium difBcile, che qid ha inviluppaia mia senlen-;
da, quia scilicet ista de causa ego non respondi supra
Gavalcanti, se vostra semencia riposi mai, idest si Deus
det tantam gratiam descendentibus vestris quod adtiuc
quiescant in patria, qui (^) nunc sunt dispersi per mun-
dum. Alii tamen exponunt aliter et dicunt : si illi de ge-
nere tuo salventur et perveniant ad vitam aeternam: sed
prima expositio est melior et magis de mente autoris,
quia iam dixit supra Farinata (^), quod dispersio suorum
magis cruciabat eum, quam sua poena. Et ecce dubium :
el par che voi vegiale se ben odo, quasi dicat, si verum
audio a damnatis {% dinanzi, idest videtur quod ante
videatis, ita quod litera ante debet praeponi huic verbo
videatis, quel che 7 tempo seco adduce, idest iUud quod
est futurum in tempore, e nelpresente tenete altro modo,
quasi dicat: et e contra videmini (^) ignorare illud quod
est in prsesenti tempore. — Noi. Hic autor ponit respon-
sionem Farinatas ad se, qui breviter dicit, quod damnati
vident futura eo modo, quo ille qui habet debilem visum
videt rem aliquam. Ad cuius comparationis intelligen-
tiam C) nota quod diversimode exponunt literam istam.
Aliqui enim dicunt quod illi qui habent malam lucem
non vident (^) aliqua perfecte, nisi secundum quod osten-

(*) S. de TiU soi Goidonii.— E. de Tita yel tUita sai Gaidonis.
(*) S. abflolTite mihi illad. — 116, solTite mihi isMid.
n 116> <piia nanc. («) E. idan Farinafa.

(*) B. danmatis, ita qaoA iicet.
(*) B. Tidentar ignorare illad qaod flt in.

O E. intellectam nota qood dlTenimode malti expommt. — 116, intelligen-
tiam nota qnod diTerti diTenimode. (*) 116, Tident rem aliqnam.

362 COMENniM INFERM

ditur sibi ab aliis qui ostendunt ^bi rem^ et dicutit:
vide tale quid est? et ita dicunt: ipd damnati non 0
sciunt praesentia neque futura, msi in quantum refertur
eis yel a dflemone, ?el ab aliquo spiritu qui noyiter 0
descendat ad Infernum. Sed licet ista expositio videatur
pulcra et catholica, litera tamen non patitur eam aliquo
modo si bene inspiciunt Alii dicunt quod damnati nihil
prsesciunt {^ futurum nisi mortem ; sed ista expositio est
quaedam fuga ignorantifle^ et contradicit (^) literae^ qnia
paulo ante Farinata praedixit autori exilium suum vel
ita de multis aliis. Sed ad veritatem huius similitudinis (')
est sciendum, quod eorum qui habent malam lucem (^)
aliqui vident rem melius de longinquo, alii de propinquo^
cuius ratio assignatur in perspectiva ; nam quidam habent
visum multum sed non clarum^ et tales vident melius
a longe C)y ^t tales non vident nisi a propinquo. Modo
autor hic loquitur de illis qui vident rem a longe, sed non
de prope; et ita damnati vident futura, sed non praesenr
tia; et hasc est sententia propria literse, quam autor
expresse tangit in textu. Vide literam; dicit autor: ille
Farinata, disse: idest respondit mihi: Noi vegiam le cose
che ne son lontane, scilicet futura, come quei cK cL mala
hwe, sicut (^) illi qui habent debilem visum (^); et reddit
causam: quia, el sommo duccy scilicet Deus, tanto ne
splende ancora, idest adhuc preeslat nobis (^^ tantam lu-
cem cognitionis; et per contrarium^ e nostro inlelletto S
tutto vano, quia nihil intelligimus vel scimus, quando
s^apressano o sono, idest quando incipiunt evenire vel

C) 116, ncsciunt C) E. noTiter ad inferos descendal.

(*) £. prMciiint niii mortem. (*) S. codtradielint

(*) £. siroilationis.

(*) £. laoem, alifiiam rem Tident melins, aliqui de lonsioqiio.
C) S. e E. a longe quia radii Tisnalcs cgrediendo •eretiantur: alti autem MbeaC
Tisom clamro, sed non multnm, eC tales. (*) 116 e E. idest aicut illL
(*) 116, Tiium; haifit oaiim assigoator iii penpexione, et reddit
(**) E. parat nobia Teram looem.

CANTUS DEGIMUS. 353

iam evenerunt, ita quod non sunt amplius in fleri sed
in facto esse; unde dicit: e nuUa sapen di vostro slato
umano, scilicet de praesenti, s^allri non ci aporta^ idest
nisi aliquis noviter veniens ad C) infernum referat nobis
nova de mundo vestro viyentium, sicut tu Dantes modo,
et sicut dicetur infra capitulo XYI de Gulielmo Burserio.
"^Est autem hic bene notandum quod in damnatis est actua-
lis noticia eorum quae aliquando cognoverunt in vita, quae
notitia est (^) eis ad tristitiam ; ex memoria ergo eorum
quae viderunt; coniecturare possunt aliqua futura contin-
gentia, sicut videmus hic quod prudens et expertus ali-
quando praedicit aliquid futurum, sicut mutationem status
suae patriaey et tamen potest esse quod ignorat quando
fit praesentialiter, quia est absens, nisi sibi referatur ab
alio: isto modo Farinata, Giachus et quidam (^) alii fin-
guntur praedicere mutationem Florentiae. Nota etiam quod
litera autoris concordat cum dicto Augustini, qui dicit:
Fatendum est nescire mortuos quid agatur dum agitur;
postea vero possunt audire ab fns qui fdnc ad eos mortendo
pergunt; possunt etiam ab angelis audire aliquid*{% Ex
dictis (^) ipse elicit unam conclusionem, quod omnimoda
ignorantia et nuUa scientia erit in istis post diem novis-
simum; ideo dicjt : perd puoi comprendere, idest ex verbis
meis potes cognoscere, che nostra conoscenzia^ idest nostra
cognitio vel scientia, fia tutta morta, idest erit omnino
perdita, da quel punto che la porta del infemo fia chiusa,
idest post diem iudicii, quia nuUus poterit postea peccare,
nec per consequens ire ad infernum; vel secundum aliam
Uteram, del futuro, quia post sentenliam magnam nihU
erit ampUus futurum, quia omnia erunt adimpleta, ita

p) E. ad inferos.

(*) E. ett quoad tristitiam. (■) S. quidam alios.

(*) Maoca nel Codlce 116 qaanto d qni compreso flra i due asterifchi.

(*) E. Ez dictis aatero ipse.

L 8t

354 COMSNTUM INFERNI

quod nihil ulterius expectabitur C). — Alor. Hic ultiino
declarata quaestione, cuius causa ipse tardaverat respoa-
dere Cavalcanti, nunc facit responsionem iilam Farinatae
excusans se de dilatione quam fecerat Dicit ergo : AIoTj
idest tunc ego Dantes, come compimto di mia colpa, quasi
dicat, ac si fuissem in culpa cum tamen non essem, dissi,
sciiicet Farinatae : or direte donque a quel caduto, scilicet
Cavalcanti qui ceciderat pro (^) dolore quando vidit Daa-
tem non respondere statim, quia timuit filium suum fore
mortuum, che 7 suo nato, idest Guido filius eius, ^ ancor
congiunto coi vivi; et subdit causam excusantem eum {\
dicens : e fateH a saper, scilicet ex parte mea significetis
sibi, s' io fui dianci, idest paulo ante, muto a la risposta,
idest non respondendo cito, che 7 fei perche pensava gid
nel errore, idest dubio, che m' avete soluto» sciiicet de
praescientia damnatorum, qui videntur praescire (^) fu-
tura, sed non prffisentia. * Et hic nota quod autor bene
committit Farinatae, ut referat nova de Guidone (^) Ca-
valcante patri eius, quia Guido fuit aliquando gener Fa-
rinatae * {%

Egid il maestro. Ista est quarta et ultima pars (^ capi-
tuli, in qua autor nominat alios spiritus epicureos, et
confert cum Yirgilio de exilio suo praenunciato sibi a
Farinata. Volens ergo facere finem huic sermoni {% fingit
quod Yirgilius non permisit eum amplius stare cum illo
spiritu ; propter quod ipse habuit causam subito petendi
de quibusdam aliis. Dicit ergo continuans dicta dicendis :
e gid il maestro mio mi richiamava, quia dicebat quod
non erat amplius expendendum tempus cum illo circa
talia, perch' io pregai lo spirito piu avaccio, idest velocius

(*) S. peccabitur. (*) 8. per dolorein. ~ E. pr» dolore.

(*) S. eum cuin dicit. (*) £. scire.

(') £. de Guidoae ipti CaTalcinU patri eius.

(*) Mmea nel Godice 116 qoaato A eompraio fra i doe aslerischi.

C) 116, pars generalis. (*) E. huic operi aeo sermonL

GAirrus DBdifug. 965

quam fiBcissem, che me dUcesse cfd can hd si stam, quasi di-
cat, ut diceret mihi de aliis magnis epicureis qui iacebant
simul secum in arca magna Epicuri in eadem poena flam-
marum. Et subdit responsionem Farinatse, dicens: ille
Farinata disseme: io giaccio qm, scilic^ in ista arca in
sexto circulo infernali, con ptii di mUle : ponit C) nu^
merum incertum, quia isti epicurei tales sunt innu-
merabiles; unde poterat ita dicere cum pluribus centum
miilibus, fmmo mille miilibus. Ideo ex numero omninm
elicit duos magnificos epicureos, alterum secularem,
alterum sacerdotem, in magnis dignitatibus positos, quia
fecerat mentionem solum de duobus militibus privatis.
Dicit ergo primo de secundo Federico: ad cuius co-
gnitionem est sciendum, quod Federicus secundus, de
quo multa et seepe dicuntur in isto opere, quantum
spectat ad propositum, ft]it(^) vere epicureus; quoniam
intendens potentiae et imperio per fas et nefas insurrexit
ingrate contra matrem ecclesiam, quas ipsum pupillum
educaverat, et exaltaverat ad imperium; et ipsam eccle-
siam variis bdlis afflixit per spatium triginta annorum:
et ultra; pacem turpem fecit cum soldaiio, quum posset
totam Terram sanctam recuperare: multos praelatos ca-
ptos veniCTtes ad concilium(^) per mare, inhoneste tractavit
et in carceribus maceravit : Saracenos induxit in Italiam :
l)eaeficia ecclesiarum contulit, et bona earum usurpavit.
Quum autem esset in Syria, captus est amore cuiusdara
Principissae de Antiochia; nam fuit multum pronus in (*)
libidinem. Sed quum illa se excusaret assentire sibi, quia
Federicus habebat uxorem, ipse fraudulenter ordinavit ad
tempus, quod venirent duae galeae totae nigrae cum (^ velis,

(*) E. ponit inoertiim, qata iUi «piemrei tiuit.

(*) tl4y fWC venu.

n S. muMmm. (*) 116, U NMdiMm. — E. ia liUdine.

(*) 110, cum Telif nifris et omnibat indutit «ifff», ^ dleeieat

366 COlfEimJM INFERNI

remis, et omnibus instrumentis nigris, et hominibus inda*
tis nigro, qui dicerent, quod veniebant C) de Occidente de
Italia, et referrent cum planctu, quod imperatrix uxor
Federici migraverat de hac vita; et cum ista arte se-
duxit istam quam optabat (^) habere, et habuit tamquam
legitimam coniugem, et e\ ea habuit filium, qui vocatus
est Federicus de Antiochia, qui postea fuit aliquando Yi-
carius in Tuscia pro eo, et fuit missus a Federico Flo-
rentiam cum md equitibus in subsidium ghibelinorum
contra guelphos. Federicus itaque, ut breviter dicam (^,
mortuus est excommunicatus, et ut aliqui dixerunt, suf-
focatus a filio suo Manfredo; et sic male finivit cum
tota stirpe sua, ut patebit III capitulo Purgatorii, et
III Paradisi. Fuit tamen valentissimus et potentissimus
dominus in mundo, ut sa^pe dicetur, et praecipue infra ca-
l^pitulo XIII. Nunc ad literam dicit ille Farinata : lo se^
condo Federico, dictus est secundus ad differentiam avi
sui Barbaruss^ (^), qui vocatus est Federicus primus, de
quo etiam alibi s^pe dicetur, et prsecipue capitulo XYIII
Purga|lx)rii, ee qud enlro, idest intra arcam istam, in
qua sum; et cui non sufficiebant tot regna in mundo,
nunc iacet inclusus isto carcere cadco. Postea nomina?
alium, scilicet cardinalem Octavianum de Ubaldinis. Iste
claruit post Federicum II, scilicet tempore Manfredi et
Caroli I veteris. Sed hic multi dubitant et dicunt:
quare debeo plus intelligere de Octaviano, quam de
alio; ex quo autor dicit (^) ita simpliciter e 7 Cardir
nale, neminem nominando? dico breviter (^) quod an-
thonomasice loquitur de eo, quia fuit vir valentissimus
tempore suo, sagax et audax, qui curiam romanam

(*) E. quod Tenirent. ~ S. quod Teniebant ab.
O E. optaTerat habere, et habnit eani. (*) 110» concladam.

(*) S. e £. Federid Barbarats». (>) E. dicit aimpliciler.

(*) E. breTiter, qnia Ibil Tir.

CANTUS DECIMUS. 367

yersabat(^) pro velle suo, et aliqaando tenuit eam in
montibus Florenti» in terris suorum per aliquot menses ;
et saepe defendebat palam rebelles ecclesiae contra Pa-
pam et Gardinales; fuit magnus protector et fautor ghi-
belinorum, et quasi obtinebat quidquid volebat. Ipse fecit
primum Archiepiscopum de domo vicecomitum Mediolani,
qui exaltavit stirpem suam ad dominium illius civitatis,
et altam potentiam in Lombardia: erat multum hono-
ratus et formidatus; ideo, quando dicebatur tunc: Car-
dinalis dixit sic; Cardinalis fecit sic; intelligebatur de
cardinali Octaviano de Ubaldinis per excellentiam. Fuit
tamen epicureus ex gestis et verbis eius; nam cum
semel petiisset a ghibelinis Tusciae certam pecunia^ quan-
titatem pro uno facto, et non obtinuisset, prorupit indi-
gnanter et irate in hanc vocem : si anima est, ego per^j
didi ipsam millies pro ghibelinis. Et concludit Farinata :
el degli allri mi laccio^ quia nimis esset longum enar-
rare viros magnificos de secta epicureorum, et etiam
esset inhonestum et malum exemplum audientibus infa-
mare homines de tali haeresi, nisi sit omnino manifesta.
Ah quot sunt haeretici, qui simulanter videntur c^tholici
timore (*) vel poenae vel infamiae! — Inde. Hic ultimo au-
tor, finito sermone suo cum Farinata de materia epicu-
reorum, nunc revertitur ad conferendum cum Virgilio
de exilio suo, quod sibi praedixerat supra Farinata. Dicit
ergo continuans dicta dicendis: inde s' ascose, idest ille
Farinata deinde his dictis retraxit se intra arcam, et
posuit (^) se ad iacendum cum aliis, el io volsi % passi,
idest redivi, inver F anticd poela, idest versus Yirgilium
qui erat tam (^) antiquus poeta, qui floruit tempore boni
Octaviani, ripensando a quel parlar che mi parea nimico,

(*) E. Teiabat (*) E. Uinore poBiUB reL

(*) 11«, el repoiott. P) 110, tue

358 COUENTUM INFERNl

quod dixerat supra Farinata. Et subdit recessum et re-
sponsionem Virgiiii ad se dicens : el se tnosse, quia primo
stabat et expectabat; nunc autem coepit ire, e poi cad
oiidando, scilicet ne perderet tempus, quia de materia
levi locuturus erat, me disse : perche sie tu cosi smarrito;
et dicit : e io li sodisfed al suo dimando, quia scilicet
narravi sibi pronosticum factum contra me a Farina-
ta (^). — La mente. Hic autor ponit praeceptum et consi-
lium Yirgilii dicens : quel saggio, idest ille sagax et dr-
cumspectus Yirgilius, mi comandd: la mente tua conservi
quel & hai udito contro di te^ quasi dicat breviter : l&ae
menti, quia ad tempus tiabebis alibi consilium contra
omnem adversitatem tuae fortunae; et ecce ubi, et quando
et a quo ; quia, quando tu serai dinanci al dolce raggio,
sciiicet in coelo coram iumine Beatricis; ideo dicit: di
quella il cui helP occfdo tutto vede, idest sacrae scientiae,
cuius speculatio cognoscit humana et divina, da lei son
prai el viaggio di tua vita, idest cursum tuae fortunae,
et expuisionem et omnia. Et adverte hic quod autor vi-
detur hic dicere falsum, et contradicere sibi ipsi, quia
non audiet ista a Beatrice, sed potius a Cacciaguida an-
tiquo praBdecessore suo, ut patet Paradisi capitulo XYII.
Dicendum breviter, quod autor audiet ista a praedicto
mediante Beatrice, quae ducet eum per Paradisum. —
Poi. Hic autor finit capitulum et dicit, quod Yirgilius his
dictis : mosse poi 7 pede a man sinistra, idest redivit postea
ad sinistram cum prius ivisset ad dextram, ut supra
patuit in fine capituli proxime praecedentis ; et coeperunt
recedere ab isto ambulatorio, per quod ambulaverant (^
ad dextram inter arcas et murum civitatis (^). Unde di-
cit: lasciamo il mwro, quia primo ibant muro tenus

(I) £. a FarimU ipMK (') £. irerant.

(*) S., £. e 11«» oiTitalky el tendere Teraat corpua cifttalia.

CANTUS DECIMUS. 359

dextrorsum, e gimmo inver lo m£zzo, idest versus corpus
civitatis intra medium ; vel C) tangit viam, per un sentier,
idest per unum alium callem strictum, ch'a una valle
fede, idest qui callis ferit et terminat ad unam vallem
rubeam, foetidam, plenam sanguine. Unde dicit : che, idest
quae vallis, facea spiacer suo lezzo, idest suum foeto-
rem ; ^ leggium, enim, appellatur foetor continuus qualis
est foetor hirci vel carceris, ideo bene competit hic * (^) :
in/in Id su, scilicet in calle ubi eramus, et descendeba-
mus versus vallem, de qua postea dicetur.

(*) S. e £. et tangit.

('} M«iic« Dei Codici 116 ed Esteeie quaoto 6 comfreso fra i d«6 atleriscbL

360 GOMENTUM INFERNI

CANTUS DEGIMUS PRIMUS, in quo tractat de tribus drcidis :
in primo sunt vioUntes^ et dedarat^ sicut potest fieri vidlet^
tia DeOf et sibimet, et proximo et in suis rebus : in secundo
vero sunt avari: in tertio vero proditores: et de modo posnm
ipsorum; et in fine canti dedarat qua de causa non omnes
puniuntur in civitate Infemi.

L

N su F estremUd d' un' aUa ripa. Postquam in su-
periori capitulo proxime praecedenti autor noster tractavit
et determinavit de hsereticis qui puniuntur in primo circulo
civitatis, qui est sextus totius Inferni ; nunc subsequenter
in isto XI capitulo describit et distinguit residuum totius
Inferni, ut sic clarius procedat ad materiam sequentium (^)
circulorum et poenarum. Et istud capitulum potest bre-
viter dividi in tres partes generales; in prima quarum
autor tangit materiam sequentem (^), et retangit praece-
dentem. In secunda facit unam distinctionem perutilem
et necessariam omnium circulorum istius civitatis, ibi :
Figlimlo mio. In tertia et ultima removet duo dubia in-
cidentia circa materiam pertractatam, ibi: Elio maestro.
Redeundo ad primam dico, quod autor primo tangit ma-
teriam sequentem, et retangit (^) proxime praecedentem.
Unde considera quod hic proprie incipit civitas, quia in-
cipiunt primo intrare corpus eius (^) ; ideo primo describit
unum aggerem magnum et fortem factum ex saxis, qui
claudit in circuitu istam terram. Dicit ergo continuans
dicta dicendis quod ambulantes per illum callem, cito
pervenerunt ad locum duriorem, qui continet intra se

(*) £. sequeDtium arUcalonim et pcBDamm. — S. circulorum. £t istud.
(') £. sequeotem. 1d secuoda. (*) £. taogit.

(*) S. eius cifitatis, ideo. — £. corpos eios; immo.

GANTUS DECIMUS PRIMUS. 361

duriorem materiam. Unde dicit : Yirgilius, et ego, venimo
sopra piii crudele stipa. Et hic nota, ne fallaris sub equi-
Toco, quod stipa, sicut alibi dixi, est aliquando verbum
literale, et idem est quod claudit; aliquando est verbum
Yuigare Bononiensium, et idem importat quod sit; ali-
quando est nomen et habet diversa significata ; aliquando
est cavea sive gabia in qua continentur pulii, et ita ca-
pitur hic methaphorice. Sicut enim puili stant inclusi in
gabia ad poenam et mortem, ita hic animae inclusae stant
in isto carcere duriori quam omnes aliae quae puniuntur
supra; ideo per stipam intellige C) carcerem et poenam,
in su la stremita d'un' alta ripa, che facean gran petre
rotte in cerchio, idest(^) quam ripam faciebant magna
saxa circuiariter ordinata, quia locus iste est spericus,
sicut omnis locus inferni et intra et extra istum ; et per
lioc notat duritiem et fortitudinem carceris, et ita diffl-
cultatem et profunditatem materiae. — E quim. Hic autor
descripturus materiam sequentem primo tangit eam in
generali et in confuso, quia (^) fingit pulcre quod senserunt
maximum foetorem, cuius horribilitatem non ferentes,
coacti sunt retrocedere versus arcas; sicut enim supra
in primo introitu sensit terribilem sonum, ita nunc sen-
tit horribilem foetorem. Sed(^) quis est iste foetor tan-
tus? Gerte dico quod sicut fama virtutum appellatur
bonus odor, ita infamia vitiorum pessimorum, quae hic
puniuntur, merito figuratur per foetorem istum; iste enim
foetor displicentissimus emanat ex multis latrinis (^) istius
civitatis. Hic enim est yallis plena stercore(^) bulienti;
alia plena pice ardenti, alia plena serpentibus, et ita de
multis, quia intra istam terram puniuntur omnes frau-
des vel malitiae. Unde infra autor describens fraudem in

(*) E. hitelUgo. (*) £. idest quam faciebant

(*) 116, et flngit polcre qood sentiant maximom.

(*) 116, Sed qoid est iste fotor. (*) £. Uarimia. (•) £• foloro bolieBtt.

362 €X>M£NTUM INFERNl

generali, dicit: Ecco colei che tuUo 7 mondo apuzza. Nanc
ad literam dicit autor : quwi ci racostammo indietro, re-
trocedendo versus arcas cum magna festinantia tenmlo (^)
nobis nares,per Porribil soperc/do delpuzzo, idest propter
nimium excessum et superabundantiam horribilis foeto-
ris, che 7 profundo abisso gitta; et dicit : ad un copercUo
d* un grande avello (^). Et hic nota quod autor hic utituf^
magna arte: vult enim ostendere quod nunquam perdat
tempus, quia dum propter foetorem reduxisset se versus
arcas, adhaesit uni alteri (% non illi primae magnae Epi-
curi, a qua paulo ante recesserat ; sed uni alteri magni (^)
haeresiarcae, scilicet Photini, in qua erat sepultus Anasta-
sius papa. Hoc autem fingit autor ad pieniorem perfectio-
nem sui tractatus, quia superius tractando de haereticis
non fecerat mentionem nisi de uno singulari errore epi-
cureorum, et nihil dixerat de aliquo heresiarca christiano;
ideo nunc reflectit se ad materiam quam videbatur fini-
visse, et tangit brevissime de Photino qui habuit errorem
Macometti, qui dicebat quod Ghristus erat natus secun-
dum carnem per viam matrimonialem ex Joseph el
Maria. Ad cuius cognitionem est sciendum, quod Photi-
nus fuit grsecus diaconus civitatis Thesalonicae, ad quam
scribit apostolus, et fuit episcopus smirnensis, unde fuit
Homerus poeta magnus. Iste incidit in errorem pessi-*
mum {^)y scilicet quod Ghristus fuisset conceptus ex Ma-
ria per Joseph via nuptiali. Anasthasius vero secundus^
natione romanus ex patre Petro fuit imperante Zenone
Constantinopoli, et regnante Romae Theodorico rege go-
thorum, a quo Boetius proscriptus fuit Quo tempore multi

(*) £. turando nobis. (*) 116, avello, idest sepalture. Et hic

(*) £. alteri arch», non illi magn».
(^) 116, roagne unios alterius magoi h»resiarc«. ^
(*) E. pessimum credendo et aMerendo qood Chriitat fuiaiet copceytnt ez
Bteia et Joaeph Yia miptiali.

CANTU» INBG1MU9 paiMliS.

363

clerici et prcesbyteri recesserunt a comunione ipsius Ana-
sthasii, quia comunicaverat Pbotino praedicto, tenendo et
defendendo errorem eius; nam in casu baereticaa pravi-
tatis papa potest deponi si non yult emendari. Modo ad
literam autor dat magnum sepulcrum Anastbasio tam-
quam magno sacerdoti C) cbristianorum, in quo iacet cum
multis aliis photinianis, et dat sibi epitapbium sive titu-
lum sepulturae, sicut solet fieri magnis viris in mundo:
qui quidem titulus erat inscriptus cooperculo sepulturae^
in quo quidem titulo breviter tangitur nomen utriusque,
sdlicet Pbotini seducentis, et Anastbasii seducti; ideo
V. didt autor in litera : ov' io vidi tma scripta, idest in quo
coopercuk) vidi modicam scripturam, che dkea : petra est
quae loquitur, et dicit (^) : Anastasio papa guardo, inciu-
sum intra (^) carcerem istum sepulcralem ; et ecce quare,
lo qual trasse Fotin de la via driUa, idest a via rectae (^)
fidei. £t adverte quod autor in isto versiculo £aicit am-
pbibologiam, idest dubiam iocutionem; nam ad rectam
inteliigentiam istius iiterae debet fieri de Pbotino suppo-
situm, et de Anastbasio appositum, ita ut litera construa-
tur sic : lo quale, idest quem Anastbasium, FoUn trasse
fuor de la via dritta, et non e contrario, ita quod Pbo*
tinus sit agens, Anastbasius patiens. — Lo nostro. Hic
autor revertitur ad materiam sequentem a qua inccepe-
rat {% et tangit consilium Yirgilii ad boc (^) ; quia enim
fugerant retro propter borribilem foetorem, ideo Yirgi-
lius docet cautelam bic servandam, videlicet ut faciant
modicam moram ut paulatim assuescant isti foetori
generali confuso, ut postea minus ladantur quando de-
scend6nt(^) ad particulares foetores, quos plures(^) in-

(*) 116, sacerdoti, in qno iaoet
(*) E. intra archam istam.
C) E. indpit
C) 116, desoaidaiit

C) £. et dicit ric : Anattath.
(') 116, a Tia reeU fidei.
(•) K. ad boe eoia foia fiifBnl.
(•) £. quod

364 GOMENTUM INFERNl

venieat intra istam terram. Hoc autem fingit autor
magna arte, quia scilicet primo vult habere generalem
cognitionem omnium criminum quae hic puniuntur, ut
sic postea descendat ad specialem cognitionem eorum-
dem per singulos circulos discurrendo: Ad literam ergo
dicit Virgilius : el nostro scender conven esser tardo, quia
scilicet paulatim, lente et morose est procedendum in
isto primo introitu; et reddit causam, si che 'l senso,
scilicet odoratus, s^ ausi prima un poco al tristo flato,
scilicet foetori. Et hic nota quod autor loquitur na-
turaliter et pulcre, quia repentinas mutationes odit
natura, sicut videmus per experientiam, quod qui de novo
intrat mare statim alteratur et provocatur ad nauseam ;
sed post modicum assuescit, et habet acutiorem appeti-
tum quam prius; et ita autor in processu acutius et
subtilius assuescet isti materiae foetid8e(^) amarae; ideo
dicit : e poi non fia riguardo, quasi dicat : postea non cu-
rabimus nobis, quia non laedemur; et dicit : cosi el mae-
strOy idest talit^r (^) Yirgilius locutus est mihi ; et statim
subdit quomodo ex consilio Virgilii ipse cepit causam
faciendi distinctionem Inferni. Unde dicit : et io dissi a
lui : trova alcun compenso, che *l tempo nxm passi perduto,
quasi dicat : praedicas mihi aliquid quod sit evidentiale ad
dicenda, antequam intremus in corpus istius civitatis. Et
ostendit continuo quod Yirgilius assentit sibi, dicens: et
elli, idest et ipse Yirgilius respondit : vedi cK a cid penso,
ita (^) quod idem intendimus. Unde nota quod vere ista di-
stinctio quam autor parat facere erat necessaria et utilis,
quia aliter remanebat nimis confusa materia huius civitatis.
Figliuolo mio. Ista est secunda pars generalis, in qua
autor describit distinctionem quam fecit Yirgilius ad or-

(*) E. foetid» et amars.

O £. taliter loeatus est mihi magister, et statim.

(*) S. itaque idem.

CANTUS DEGIMUS PRIMUS. 366

dinandam istam civitatem, ubi nullus est ordo; qui(^)
breviter dicit quod intra istam terram sunt tres magni
circuli particulares (^), quorum quilibet continet intra se
alios circulos particulares. Dicit ergo: poi comincid a
dire, scilicet (^) ille ipse Yirgilius coepit loqui iuxta (^)
promissum, et dicere: Figliuol mio tre cercMetH, idest,
tres circuli generales, son denJtro da colesli sassi, idest
intra istam ripam quam faciunt saxa in circuitu, ut iam
dictum est in principio capituli, di grado in grado, idest
ordinate unus sub alio, come quei che lassi, quia eo or-
dine quomodo (^) superiores, quos omnes tu iam percur-
risti, sunt rotundi et contenti unus intra alium ; et dicit
qui sunt habitatores istorum vicorum et circulorum, di-
cens : bjUU son pien di spirti mcUedetH, scilicet pravorum
peccatorum ; et non intelligas quod non sint capaces plu-
rium, sed est modus loquendi talis, sicut a simili dici-
mus: tota civitas est plena vitiosis. Et invitat autorem ad
considerandam claram distinctionem istorum circulorum,
dicens : mxi intendi perche e come son costretti, quasi
dicat: considera causam et qualitatem, quare et quo*
modo isti spiritus sunt ita inclusi vel carcerati, quasi
dicat, propter quam culpam et (^) qua poena ; et boc volo
quod facias, perche poi te basU pur la vista, quasi dicat :
ut ex sola visione cognoscas ista loca vel scelera, quae
puniuntur in eis, absque mea declaratione, quando per-
veniemus ad ea. — Ifogm. Nunc Virgilius ad declara-
tionem distinctionis factae incipit modicum a longe, et
praemittit unam divisionem bimembrem, quae breviter stat
in hoc, quod omne peccatum quo bomo offendit Deum,
committitur altero duorum modorum tantum, scilicet

0 S. qoia brefitcr. (*) S., E. e 116, priocipales.

(*) S. scalicet ipte. — £. hoc ett ipse. .

(^) S. circa promiMain.

(') S. e £. qoo foperiorea, qaos iam tu percorristi.

(*) 116» et cnm qua poBna.

366 GOMENTUM INFBRKI

vel per vim, vel per fraudem; secundum est deterius
primo, quia fit C) ex electione. Dicit ergo : mgiuria ie U
flne (f ogrn maHcia, idest omnis mali, cK aquista odio m
cielo, idest quod facit hominem odiosum penes Deum,
ita quod homo male agendo facit iniuriam yel Deo, yel
sibi, vel proximo violenter vel (^) fraudulenter; unde di-
cit : el ogni fin colal, idest omnis talis iniuria malici»,
conlrista allnd, idest infert tristitiam alteri, o con forza
o con frode, idest per violentiam, ve! fraudulentiam. Et
subdit quae est peior ex his duabus, dicens: ma frode
piii spiace a Dio percK ee proprio male del uom, quasi (*)
dicat, quia fraus est propria hominis, sed vis est propria
aliorum animalium, quia fraus non flt sine ratione, quia
flt cum deliberatione ; sed vis fit sine (^) ratione, ut pa*
tet in brutis, quae sequuntur solum impetum naturalem.
Et concludit ex hoc : e perd stan di sotto H frodulenU, sci-
licet magis longe a Deo, versus centrum in graviori
supplicio ; unde dicit : e pih dolor li assale, idest invadit
eos^quia cruciantur maiori poena et per consequens plus(^)
doloris. — Di violenti. Hic autor praemissa ista distinctione
violentorum et fraudulentorum declarat primum mem-
brum, et breviter dicit, quod primus circulus generalis
istius civitatis continet et punit solummodo violentos; et
est divisus in tres, secundum quod est triplex species
violentiae, scilicet contra Deum, contra se, contra (®) proxi-
mum. Dicit ergo: el primo cerchio ee tulto di violenti,
quia nullus fraudulentus habet locum M; ma ee disHnto
e construtto in tre gironi, idest, sed C) iste primus drca-
lus generalis subdividitur in tres alios particulares, et
ecce causam : perche se fa forza a tre persone, scilicet

(*) 116, flt per electionem. (^ S. irel per fraudem.

{*) 116, quasi dicat: fraus est. — S. quasi dicat quod fraus est.

(*) 116, slne deliberatione. (*) 116, liabent plos dolorlk

(*) S. e £. et contra. C) M e S. Ideat iste pilmot*

GANTU9 DECIMU8 PKIMUS. 367

DeumO, se, et proximum. Et hic nota ad plenam in-
telligentiam istius literae^ quod secundum istos tres gra-
dus personarum distinguuntur isti tres circuli, sive gironi
yiolentorum. Primus (^) giro continet iniuriatores proximi,
et est maior ambitu, et plures continet (^), sed est mi-
noris poenae. Secundus continet iniuriantes sibi, et est
minor primo, et pauciores continet, sed est maioris poense.
Tertius est minor secundo, sed continet (^) maiorem poe-
nam ; ideo continuo Yirgilius se declarat, dicens : Forza
se pote, idest potest, fare a Dio, a se, al prossimo ; et
statim subdistinguit istam triplicem violentiam cum di-
cit : dico m loro et in lor cose. Ad quod volo te notare
quod quaelibet praedicta triplex violentia potest fieri du-
pliciter, scilicet in persona et in rebus ; nam prima vio-
lentia contra proximum fit in persona, sicut occidendo,
Yulnerando {% et in rebus, ut prsedando et aliter damni-
ficando : violentia secunda quae fit in se, fit in persona,
sicut illi qui occidunt se ipsos(^); in rebus, ut(^) illi qui
fatue dilapidant et vastant bona sua. Yiolentia tertia quse
fit in Deum(^)9 similiter fit in persona, sicut illi qui
blasphemant et (^) negant Deum ; in rebus, ut qui de-
spiciunt bonitatem divinam in natura vel arte ; ideo di-
cit: come udrai con aperta ragione, idest, sicut demon-
strabo tibi ratione clara. — Morte. Hic Yirgilius declarat
et exponit praedictas tres species yiolentiae valde ordinate.
Nam prima incipit a violentia proximi, cuius ratio est
in promptu; nam qui offendit proximum recedit ab uno
gradu caritatis minus stricto, quam ille qui offendit se;
et ita- qui offendit Deum offendit in superlativo gradu,

(*) E. Deo, sabi et prozimo.

(*) E. Primus gjrut. — 116, Primus circolus si?e giro.

(*) £. cootioet et est (*) 116, est maioris pcBo»; ideo.

(*) £. Tuloeraodo et Terberando; seeooda flt io relHis» «t pnsdando tbI allter.

(*) E. ipsos; fit etiam hi retias. f) 116, licut illi qoi CNm.

O tli, ia Dm. (*) E. 800 negaot neom; H «t ia rCtes.

368 GOMENTUM INFERNI

quia est prsecellentissimus, perfectissimus, vel C) finis ul-
timus: ergo quanto maior offeusio, tanto maior poena.
Dicit ergo de prima violentia proximi, morte per forza,
idest mors violenta, e ferute doglvose, idest et vulnera
dolorosa, se danno nel prossimo, quantum ad personam,
e ruine e incendi, diruendo et incendendo sibi domum,
e tolleUe dannose, sicut extorsiones violentaa et rapin^;
repete illud (*) verbum : se danno ml suo avere, et hoc
est in rebus. Et specificat qui sunt isti violenti contra
proximum, dicens: lo ffiron primo tormenta tuUi omicide,
idest omnes qui occidunt(^) proximum violenter, e da"
scun che mal fere, idest et quicumque vulnerat proximum
iniuste, guastator, sicut stipendiarios et sociales, qui va-
stant bona proximi violenter, predon, sicut sicarios, per
diverse sckiere, secundum diversitatem talium violentia-
rum, ut patebit infra suis locis. — Puote. Hic Virgilius
declarat secundam speciem violentise, quae fit contra se
ipsum, dicens clare et breviter : homo puote avere man
violenta, in se e ne' suoi beni, et (*) in persona et in re-
bus; et specificat qui (^) sunt isti, dicens : qualunque priva
se del vostro mondo^ scilicet interficiendo se, biscazza e
fonde la sua facultate, dissipando substantiam suam, e
piange Id dove de' esser giocondo, quasi dicat: tristando
vel dolendo in vita, ubi debebat Isetari; et saepe tollit
sibi esse et bene esse, puta personam et divicias, conven
che se penta, idest puniatur, nel secundo girone, idest in
secundo circulo violentorum ; et dicit : senza pro, quia
poenitentia est tarda in istis, quando abiecerunt bona sua
tam in mundo isto quam in alio. — Puossi. Hic Yirgilius
declarat tertiam speciem violentise (®), dicens : puossi far
forza nella deitate, idest in Deum, scilicet in personam,

(*) £. et finis altimos. (*) £• istod ▼erbam.

(*) 116, occideniDt. (*) £. idest in penona.

(*) S. qoi «int. (*) 116, Tiolentia qac flt coDlra Deuni, dieeiM.

CANTUS DEaMUS PRIMUS. 369

negando e biaslemando quella; et similiter in rebus, spre-
giando natura e sua bontale, idest artem quae procedit a
bonitate natura. Et specificat qui sunt isti dicens: epero
lo minor gvron, idest tertius circulus violentorum, qui
est minor ex tribus, sugella Sodoma, idest sodomitas, e
Caorsa, idest usurarios. Caturgium enim est^ civitas
in Gallia, in qua quasi omnes sunt foenerantes (^), ut ple-
nius dicetur infra, e c/d faveUa col cor sprezando Dio,
scilicet blasphemantes (^) Deum accenso corde, et dicit :
col segno suo, idest cum flammis igneis, quae cadunt su-
per omnes praedictos, et inurunt et imprimunt signa in
eos, ita quod remaneant cicatrices indelebiles, ut patebit
infra, et sic bene sigillantur vel signantur (^). Et hoc de
violentia: sequitur de fraudulentia. — La frode. Nunc Vir-
gilius accedit ad distinguendum (^) species fraudulentiae ;
et ad intelligentiam istius partis oportet te (^) praenotare,
quod iniuria quae fit per fraudem fit generaliter duobus
modis. Est enim una fraus generaUs, quae rumpit unum
yinculum generale naturae, quale est quod omnis homo
omni homini naturaliter est amicus; unde secundum istud
vinculum (!) naturae, nullus debet facere alteri quod non
vult sibi fieri, et debet omnibus servare fidem. Alia est
fraus quae violat aliud ligamen speciale, quod fides
addit super generale, sicut cum quis fraudat dominum,
parentem, propinquum, amicum, socium ; ista fraus se-
cunda est peior, ideo proditores puniuntur inferius in
fundo; fraus vero prima est levior, et habet fieri decem
modis : ideo secundus circulus civitatis in quo punitur ista
fraus est distinctus in decem partes, quas autor appellat
bulgias, et quia proditio fit quatuor modis, ideo tertius

(*) lie, est in Gallia. (*) 116, S. e £. foBncralores.

(') S. e £. blaaphemando. (*) £. et slgnantor. £t hcc de.

(*) £. ad distinguendom frauduientiam ; et ad.
(*) S. te notare. Q) £. Tincolum, nollua debet.

I. M

370 COMENTUM INFERNI

circulus generalis est distinctus in quatuor partes. Et con-
sidera, quod bene calculata ratione, novem sunt circuli
Inferni in universali, quinque extra civitatem, unus intra
et iuxta muros, in quo stant haeretici, et alii tres, quos
autor distinguit hic. Nunc ad Uteram veniendo Yirgi-
lius tangit primo secundam speciem, secundo primam
fraudis, dicens : V uomo po' usar la frode ofide ogni con-
sciencia, scilicet committentis ipsam, ee morsa, quia non
potest fieri sine morsu conscientiae, quia fit appensate
non per ignorantiam vel impetum, m colui cKin lui fida,
idest qui confidit de homine sicut contra patrem, patriam,
amicum, consanguineos ^). Ecce secundam : et m quel
che non imborsa fidancia, idest et contra illum qui non
concepit f ) sibi fidem de homine aliqua speciali de causa.
Et specificat autor istud secundum membrum tamquam
levius dicens: questo modo diretro, idest ista secunda
species fraudis, par cKancida, idest dissolvat, pur lo vincol
d' amor che fa natura, idest vinculum generale naturae,
sicut decipiendo extraneum, cui nihil debeo nisi ratione
humanitatis et naturalis pietatis. Et (^) continuo declaral
qui sunt isti et ubi positi^ dicens: ipocrisia, idest hipo-
critaa, losinghe, idest adulatores, e chi affattura, idest ma-
lefici, qui affacturant et faciunt malias et incantationes,
faisitd, idest falsatores metallorum, mercium et aliarum
rerum, ladronegio, idest fures, e simoma, idest simoniaci,
qui vendunt vel emunt sacra ; rufiani, idest lenones qui
seducunt mulieres, baratli, idest baractatores communis
vel domini sui in ofliciis, e simil lordura, idest omnis
similis turpis fr£(us, quasi dicat, et ut breviter dicam,
omnes alii turpes fraudulenti {% s' anida, idest reponun-
tur, puniuntur (^), nel cerchio secundo, idest in circulo
•

(*) £. consanguineiiiii. (') S. coneipit.

(*) £. £t declarat. (V 116, flrandiilenles.

(*) 116 e E. et puoiQntar.

372 COMENTUM INFERNI

cit: (f ogne mcUicia, et videtur quod aon, quia extra istos
circulos sunt luxuriosi, gulosi, avari^ prodigi, iracundi^
accidiosi, superbi C): unde distinctio non videtur perfecta^
qxxdd non comprehendit suum totum. Primo ergo autor
commendat distinctionem factam ad captandam benivo-
lentiam, dicens: Et io, supple dixi: o maestro, la tua
ragion procede assai clara, quia scilicet bene et ratio-
nabiliter et cum bono ordine distinxisti istam civitatem,
vel (^) : assai ben distingui queslo baralro, idest istam pro-
fundam voraginem Inferni, e 7 p(^l che 7 possede, idest
multitudinem punitorum in eo; deinde facit suam peti-
tionem specialem,dicens: ma dimme: ad tollendum dubium
meum : quei de la pcUude pingue, idest illi qui puniuntur
in palude stygia, quse est crassa, nebulosa et caliginosa,
ut iam supra saepe patuit; et illi, che mena el vento,
scilicet luxuriosi, quos ventus ducit ita velociter(^) im-
pausabiliter per aerem, e che balte la pioggia, scilicet
gulosi, quos gravis pluvia continuo macerat, e che s^in-
contran con sl aspre lingue, scilicet avari et prodigi, tam
mordaciter improperantes sibi verbis ad invicem, quia
dicunt : perche tieni, perchS burli; isti omne^ et simiies,
perche non son puniti denlro da la ciltd roggia, idest intra
istam civitatem rubeam, quae habet ignes haereticorum
circa muros et etiam alibi ; se Dio H ha in ira, idest si
oflenderunt Deum; et si non offenderunt, cur ergo variis
suppliciis cruciantur ? Unde dicit : e se non li ha, scilicet
in ira, perchi sono a tal foggia, scilicet separati ab istis
extra civitatem in liberiori campo? — Et elli. Hic autor
ponit responsionem Yirgilii qui primo arguit ipsum de
ruditate sua, qui non videtur videre promptam rationem;
dicit ergo : et elli a me, idest ille Yirgilius respondit
mihi : f ingegno tuo, over la mente, idest memoria, perche

C) £. et superbi. (*) E. et: auaL (*) S. e £. relooiter et

GANTUS DECIMUS PRIMUS. 373

Umto delira, idest discrepat et deviat, da quel che suole?
quia scilicet soles inquirere subtiliter de rebus difficili-
bus; nunc vero inquiris de rebus levibus; ideo dicit:
dove cUtrove mira ? quia alibi ingenium tuum solet mi-
rari causas latentes, quod pertinet ad philosophos. Et ecce
statim assignat causam quare praedicti non sunt positi
intra civitatem, quia scilicet fuerunt incontinentes, et in-
continentia minus peccat ; quod probat autoritate philo-
sophi, qui distinguit tres species fugiendas circa mores,
scilicet incontinentiam, malitiam, et bestialitatem. Ad
quod notandum, quod sicut potest colligi ex verbis phi-
losophi YU Ethicorum, bona electio non potest esse sine
ratione vera et appetitu recto; ideo quando aliquid horum
pervertitur contingit quod aliquid sit in moribus fugien-
dum. Si ergo sit perversio ex parte appetitus, et ratio
remanet recta ^\ erit incontinentia ; quod contingit quando
ratio recte iudicat, sed appetitus propter passionem trahit
in contrarium. Si autem tantum invalescat perversitas
appetitus ut dominetur rationi, ratio(^) sequitur id, in
quod appetitus trahit sicut principium quoddam, exti-
mans illud esse finem et optimum ; et tunc electione (^)
operabitur perversa, ex quo aliquis dicitur malus, et
talis dispositio dicitur malitia; aliquando autem ita per-
vertitur appetitus et ratio, quod excedit limites humanae
vitae, et talis dispositio dicitur bestialitas (^). Incontinentiae
opponitur continentia; malitiae, virtus morah's; bestiali-
tati vero, virtus heroica sive divina. Ad quod sciendum
quod anima humana est media inter angelos, cum qui-
bus convenit per intellectum ; et bruta, cum quibus con-
venit per potentias sensitivas. Sicut ergo pars sensitiva
aliquando depravatur in homine usque ad similitudinem

(*) E. remanet recU» erit cootinentia. (") £. ratio comoquitQr id.

(*} £. electio operafeiUir. (*) llft, betflalif.

37i GOMENTUM 1NF£RNI

bestiarum^ et vocatur bestialitas super humaQam mali-
tiam ; ita etiam rationalis pars aliquaDdo ita perflcitur et
roboratur io homioe ultra comunem modum humanae
perfectionis^ quasi in similitudinem angelorum. Vel(^) hoc
vocatur virtus divina, secundum quam (^) antiqui poetae
et populi dicebant quod viri excellentes convertebantur
in Deos, sicut Hercules et Romulus. Sicut autem virtas
divina raro reperitur in bonis, ita bestialitas raro repe-
ritur inter homines, vel ex prava consuetudine hominum
qui non utuntur legibus humanis, vel ex forti passione
per quam quis incurrit alienationem mentis, vel propter
magnum incrementum malitiee, sicut quidam factus in-
sanus imolavit (^) matrem^ et mactavit conservum suum,
et comedit epar eius; et alius scindebat ventres mulie-
rum pro^gnantium ut partus conceptos devoraret. Simile
dicitur de hominibus silvestribus qui commorantur (^) in
sylvis circa mare ponticum, quod hodie dicitur mare
maius, quorum quidam comedunt carnes crudas, quidam
vero carnes(^) humanas, et si non sufQcit testimonium
Aristotelis^ certe Hyeronimus contra Jovinianum scribit|
se vidisse barbaros comedentes nates(^) puerorum et
papillas mulierum. Modo ad propositum, ut patet ex dictis,
incontinentia est mala, malitia peior, bestialitas pessima.
liie enim dicitur C) esse incontinens, qui propter perver-
sitatem appetitus egreditur a iudicio rationis in agendis,
et agit contra id quod scit esse faciendum. His praemis-
sis, nunc est ad literam descendendum ; dicit (^) Virgilius
Danti : non ti rimembra di quelle parole, quasi dicat : bene
debes (^) recordari, con le quai la tua etim, scilicet quam
tu bene novisti(^^) tamquam bonus moralis, pertratta,

(*) S. et hoc. — £. c 116» et hec. (^ 116, qaod.

(•) S. e K. TJoIaTit. (•; E. morantur.

(*) V., rarncm humanam. (*) £. nares [Hicrorum.

C) S. dicitur incontiiieQS. (*) S. Dicit ergo.

(*) 116» debma. (<•) £. Botti.

GANTUS DECIMUS PRIMUS. 375

idest perfecte tractat, le tre disposizim, scilicet circa mo-
res, che 7 ciel non vuole, quae sciiicet contrariantur vir-
tuti, et per consequens offendunt Deum ; et nominat illas,
dicens : incontinencia^ malicia e la maUa bestialitd, quae
scilicet totaliter hominem transnaturat et facit bestiam:
et nonne C) recordaris, come incontinenzia men Dio of-
fende, incontinentia enim operatur secundum concupi-
scentiam, non secundum electionem ; sunt namque in-
continentes dispositi sicut dormientes, vel (^) ebriosi, ideo
sunt magis corrigibiles et minus Deum ofTendunt; unde
incontinentia videtur esse proprie circa delectationes {%
et bene ideo dicit: e men biasemo accatta, idest et per
consequens meretur minus infamiae et (*) poenae, et pro-
pter rationem assignatam concludit Yirgilius: ergo, se tu
riguardi ben questa sentenzia, scilicet Aristotelis, quae est
bona et vera, e rechiti a la mente, idest et si revocas
tibi ad memoriam, quai son. quei che sostengon pemten-
zia, idest inefficacem tamen, quia nihil profecturam eis,
unde poenitentia (^) ponitur pro poena, et dicit : quassii di
fuor, idest extra istam civitatem in loco altiori, quia sem-
per per Infernum tenditur deorsum : tu vedrai ben, idest
faciliter videre poteris, perche sian dipartm da questi felli,
idest ab istis malitiosis qui puniuntur hic intra, eperchS
la divina vendetta, idest(^) iustitla men cruciata, idest
irata, li martelli, idest tormentet et flagellet eos. — O Sol.
Nunc autor movet secundam qua^stionem Yirgilio, quae
nascitur ex quodam dicto superius posito; et quaestio
breviter est talis: tu superius posuisti usurarium inter
ofTendentes Deum, non bene video quare, quia videtur
potius facere contra proximum. Ista autem quaestio est

0 £. et num ne. ('} S. rel incbriosi.

n E. 4®IecUtione8, unde dicit.

(*j S. et culp». — E. et piBfMe propter rationeni aMignalam, et concludil.

(') E. unde p<Bnitentia imponitur pro pcBua.

(•) £. idflflt 4Mm jwUtia.

376 GOMENTUM 1NF£RN1

subtilior prima; prima tamen videtur magis necessaria,
utautor amplecteretur totum Infernum: ideo primo com-
mendat solutionem quam fecit ad primam quaestionem^
ut reddat eum benivolum ad solvendam C) sibi secun-
dam ; unde dicit : o Sol che sani ogne vista iurbata,
idest, 0 clarissime Yirgili, qui expellis omnem tenebram
ignorantia^ ab intellectu radiis sapientiae tuae, sicut sol
omnem nubem obscuritatis ab (^) aere, radiis suae ludsy
tu me contenti si quando tu solvi che dubiar non m' agrata
men che saver, quasi dicat : est mihi gratius habere du-
bitationem quam scientiam de re, quia ex solutione tua,
ego capio maiorem certitudinem, quam si simpliciter ego
scirem ex me vel ex alio, sicut saepe contingit, quod homo
scit veritatem unius rei in confuso, tamen quia credit
se plene scire, non dubitat, et ideo non quaerit; sed si
petat a viro valentissimo, acquirit claram certitudinem
veritatis ; et hoc est quod autor vult dicere Yirgilio, quod (^)
multum habet carum dubitare propter declarari ab eo,
quia tunc non habebit postea dubitare de eadem re. Et
proponit et format quaestionem, dicens: diss^io: ancora
te rivolvi un poco indietro, scilicet ad iam dicta in (*) prae-
dicta distinctione tua; et ecce ad quqm passum, scilicet:
Id ove di' che usura offende la divina bontate, scilicet ubi
supra dixisti, Caorsa^ e solvi U groppo, idest istam qud&-
stionem, scilicet quomodo usurarius oflendit bonitatem
divinam, quia istud non videtur bene clarum multis. —
Filosofia. Hic autor ponit responsionem Yirgilii ad pro-
positam quaestionem, qui primo facit pulcram rationem (^)
naturalem, quam fundat supra unum dictum naturale.
Ad cuius intelligentiam oportet notare quod, sicut la-
tius dicitur I capitulo Paradisi, et in pluribus partibiis

(') S. solYendum. — £. sol?eiidam sibi secundam quesUonem; unde.
(') S. sub aerc. (*) £. scilicel quod.

(*) £. in distincUone tua. (*) S. qaasttoiieiii*

CANTUS DECIMUS PRIMUS. 377

philosophide, naturalis est deYenire ad unum principium
quod C) sit causa rerum naturalium, cum non sit dare
processum (^) in infinitum ; et hoc principium cum sua
arte (^), idest ordine, est causa cursus et processus natu-
ralis, et appellatur natura naturans, idest Deus, a quo
dependet coelum (^) et tota natura. Modo ad propositum :
natura producitur a Deo sicut filia (^) a patre, ita quod
quasi est filia Dei; deinde ars sequitur, quae est filia
naturae ; ille ergo qui facit contra artem, facit contra na-
turam matrem artis, et si facit contra naturam facit con-
tra Deum, qui est pater naturae ; ideo vult dicere Virgi-
lius: non debes mirari si posui usurarios inter oflendentes
Deum. Nunc ad literam dicit autor : Filosofia nola, idest
notanter scribit, come natura, scilicet naturata, prende
el suo corso dal divmo intelletto, idest a mente divina, e
da sua arte, idest(^) ab ordine eius; ergo natura imita-
tur Deum, sicut ars naturam, et dicit : a chi la intende,
idest philosopho naturali qualis tu es. Dicit etiam: non
pur in una sola parte, imo in pluribus libris naturalis
philosophiae ; unde subdit : e tu troverai non dopo tnolte
carte, scilicet secundo Physicorum capitulo lY, ubi dicit :
si atUem ars imitatur naturam etc. — Se tu noti ben la tua
fisica, cum sis philosophus naturalis, che P arte vostra,
scilicet ars humana, segue quella, sciHcet naturam, quanto
puote, quia ars imitatur naturam in quantum potest, come
al discenle fa il maestro, idest sicut discipulus recipit for-
mam^*^) disciplmee a doctore; unde ars est imago natu-
rse, idest imitatio ; ideo bene dicit : s% che vostra arle ee
quasi nepote a Dio, quia scilicet natura est filia Dei, et
ars est filia naturae ; ergo ars est neptis Dei, sicut a si-

C) 116, quod est (*) S. proceHom infinitnm.

(') 116, arto et ordine. (*) 116, ooBlnm el terra; nam modo ad.

(') £. filius. (•) £. idest et ab origine.

f) 116, formam a doctore.

378 COMENTUM INFERNl

mili, si quis diceret; iste yiolavit flliam &\m meae,
ergo oflendit filiam meam, ^quae mater eius est; et
si oQendit filiam meam * C\ ^rgo me patrem qui genui
illam, et diligo purissime (^) illam. — Da queste. Hic
Yirgilius facta ratione naturali, nunc probat propositum
per rationem moralem, confirmans dictum suum auto-
ritate sacrae scripturae; et breviter vult dicere: homo
habet esse a natura, ab arte vero habet bene esse;
ideo bene debet satisfacere utrique, quia primum prae-
cepit(^) Deus cum dicit: Crescite et multiplicamini : se-
cundiim cum dicit: In sudore vultus tui elc. Nunc expone
sic literam quae est fortis: la gerUe, idest genus huma-
num, convien prender sua vita, idest suum esse, et oportet,
avanciar, idest lucrari ad sustentationem ipsius vita^, da
queste due, scilicet a natura et ab arte, quorum utrumque
confirmat(*) autoritate Dei. De primo enim dicitur Ge-
nesis primo, et de secundo (^); ideo dicit : se tu ti rechi a-
mente, idest si revocas tibi ad memoriam, lo genesi, qui
est primus liber Bibliae continens generationes hominum,
dal principio, quia(^)circa principium illius libri habentur
ista duo praecepta praedicta. — E perche. Hic Virgilius
ex dictis concludit propositum, scilicet quod usurarius
otTendit divinam bonitatem, quia oiTendit naturam offen-
dendo artem; dicit ergo: e Vusuriero dispregia nalura
per la sua sequace, idest per artem quae sequitur natu-
ram, poi che in altro pon la spene^ scihcet quam in
arte, percK el tiene altra via per se, scilicet diversam
ab omni arte. Nam non est artificiale quod denarius &-
cial denarium, sicut usurarius vult, qui ponit usum in
re, in qua non est dare usum. Si enim praesto tibi man-

(') Le parole fVa i due aslerischi sono del Codice 116.

(') £. piissime. (') S. e £. precipit.

(*) £. connrinatur. (') £. dc secundo ctiani; ideo.

(*) £. quia scilicet juxta principiuin libri.

CANTUS DECIMUS PRIMUS. 379

tellum, licet mihi petere praetium, quia paulatim consu-
milur et deficit; sed deDarius non, quia non teneris
reddere idem, sed simile. Aliae etiam artes et mercantiae
sunt subdiUe infinitis C) periculis et casibus fortunae (^) ;
usurarius vero est absolutus ab omnibus infortuniis,
quia sive sit pluvia, sive serenitas, sive tempestas (^), sive
tranquillitas maris, semper vult quod sui denarii super-
lucrentur (^) tantum pro libra ; nec obstat si dicas quod
ius civile p<ermittit usuram (^), quia non considerat nisi
quod homo vivat pacifice (^) et concorditer cum homine.
Unde philosophus libro Ethicorum damnat usuram, et
propheta detestatur et blasphemat amare, dicens : Scru'-
tetur fomeralor omnem substantiam suam et diripiant
aiieni labores eius etc. — Ma. Hic ultimo Yirgilius finit (!)
istum tractatum et claudit ^pitulum ; et primo in-
vitat autorem ad recessum dicens : ma segume oramai,
quia non est amplius standum hic, sed tendendum ad
primum circulum {% che'lgirmipiace, quia tempus urget;
unde statim, assignans (^) causam quia velit recedere,
facit descriptionem temporis primo per constellationem
orientaterp, et non vult sententialiter dicere nisi quod
fiebat dies, * unde dicit: che ipesci guizzan su per Foriz-
zonte, vult dicere quod iam appropinquabat dies*(^°),
quia signum piscium quod praecedit arietem iam ascen-
debat C^) hemisperium nostrum in oriente, vel sic aries C^)
sequebatur cum sole. Est autem orizon circulus termi-
nator visus, qui dividit hemisperium superius ab infe-
riore; ideo bene dicit: che i pesci guizzano, idest mo-

(*) S. magnU. (') £. fortuilis.

C) £. tempestas maris, semper. (*) £. suppleantur.

(*) E. asm-as, quia jus illud non considerat aliud nisi qnod.

(*) S. pacificc cum homine.

C) S. finit tractalum. (*) E. artlculom.

(*) £. assignat causam quare Yult recedere» et facit.
('*) Le parole fra i due asterischi sono del Godice 116.
(") 110, oslendebat. (**) E. area sequebantar.

380 GOMENTUM INFERNI

ventur(^) velociter per purum coelum sicut pisces per
liquidam aquam, unde respexit ad naturam piscium ; et
sic nota quod hic est finis primae noctis, ita quod autor
stetit hucusque per unam noctem in Inferno. Deinde
describit horam per constellationem septentrionalem, di-
cens: el carro, idest constellatio illa quae appellatur
plaustrum, scilicet ursa, gidce tutto sopra 7 Coro, quasi
dicat tendit ad occasum, quia Corus est ventus occiden-
talis, et sic erat prope (^) dies, quia currus appropin-
quabat occasui suo, quamvis nunquam in totum occidat,
sed describit unum brevem circulum. Facit enim unam
parvam revolutionem, sed nunquam recedit ab hemispe-
rio nostro. Et ostendit locum ad quem sunt accessuri,
dicens : el balzo, idest gradus, si dismonta, idest descen-
ditur, Id olbra ma, scilicet per circulum factum ex lapi-
dibus, de quo dictum est in principio capituli.

(*) E. moTentur per punim. (') S. e 116, prope diem.

381

CANTUS DECIMUS SECUNDUS, m guo tractat sicut in descen-
sione HptB invenerunt Minotaurum supra ruina ; et postea de
flumne sanguiniSy ubi sunt tyranniy et de modo pcence eorum;
et sicut per unum Centaurum fuerunt excorti et tuti uUra
flumen.

E,

RA lo loco ove a scender la riva venimmo. Postquam
in superiori capitulo proxime praecedenti autor noster
divisit et distinxit totam civitatem infernalem per circulos
generales et speciales, nunc consequenter in isto capi-
tulo XII agit et tractat de primo C) circulo violentorum,
in quo puniuntur violenti contra proximum. Et praesens
capitulum potest principaliter dividi in quatuor partes
generales. In quarum prima autor describit introitum
istius circuli, et custodem ipsius loci. In secunda removet
dubium circa dispositionem huius loci, et describit poe-
nam violentorum contra proximum, et ministros poende,
ibi, gti occhi. In tertia ostendit quomodo fuerunt C) recepti
ibi, et quomodo transportati per flumen accepto duce,
ibi: vegendoci appressar. In quarta et ultima tractat de
quibusdam principalibus violentis contra proximum in
persona et aere, ibi : or d movemmo. Ad primum ve-
niens dico, quod autor describit descensum ad istum circu-
lum cum custode eius, et continuans se ad praecedentia
dicit : Era lo loco. Ad cuius cognitionem claram est prae-
sciendum quod autor vult ostendere locum istum esse
asperum dupliciter; primo naturaliter, quia erat altus et
repens; secundo accidentaiiter, propter id quod erat in
eo ; sicut gratia exempii : imaginare si vidisti unquam
in mundo in transitu alicuius alpis aliquem descen-

(<) S. de praiiiiio. (*) 116» ftMrinl raoepU.

382 COM£NTUM INFERNl

sum (^) totum saxosum silvestrem de se, et ultra hoc in-
venisti ibi aliquam feram, sicut ursum vel aprum qui
faceret locum de se asperum videri asperiorem; ita ia
proposito passus iste erat asper natura sui, quia erat
alpestris, praecipitiosus ; et ex accidenti, quia ibi erat Mi-
notaurus monstrum terribile. Nunc ordina literam sic:
lo loco ove venimino a scender la riva, idest descen-
dendum de illa ripa alta inferius in vallem fluvia-
lem, era alpeslro, idest altus, asper in modum alpis (^),
et talis quidem erat in se, sed etiam erat alpestris propter
aliud ; unde dicit : e per quel che t/ era anco, idest adtiuc
etiam erat asper propter Minotaurum, et sic erat du-
rus(^) transitu dupliciter; ideo dicit: tal, & ogne vista ne
sarebbe schiva, quasi dicat: omnis homo, quantumcumque
audax(*) et intrepidus^formidaret respicere,ne dum intrare
per ipsum. — QuaVe. Hic autor describit prfledictum lo-
cum per comparationem pulcram et propriissimam, et
vult sententialiter dicere, quod illa via ruinosa per quam
erant^*^) descensuri, erat talis qualis(^) est illa quae est
in ripa Athesis inter Tridentum et Yeronam ; illa enioi
ripa, antequam fieret istud praecipitium maximum, erat
ita recta et repens in modum muri, quod (J) nullus po-
tuisset 1re a summo ripae usque ad fundum flumanae
inferioris; sed post ruinam factam posset nunc aliqualiter
iri. Ad propositum ergo ista via soiebat '\) olim esse ita
alta et recta quod erat inadibilis; sed ex ruina est ita
dirupata(^), quod nec poterant ire ab alto usque deorsum.

(*) 116, descensam ftilTestrem de se.

(') S. alpis, idest altus ia se. — £. in modum moDtis alpis.

(') 116 e £. dunis transitus.

(*) S. foret audax et intrepidus.

(') 116, erant nuper descensuri.

(*) £. qualis est ripa Athicis inter Tridentum et Veronam.

(^) £. quia.

C) S. solebat essc ita alta quod erat inadibilis.

(') 116, diropta ^od nunquam poterant. — S. dirupta qood Baii poteranf.

CANTUS DEC1MI)8 SfiCUNDUS. 383

Nunc ordina sic literam : la scesa di quel burrak), idest
descensus illius circuii qui erat burattum (^), burum vel
clausum, ad(^) quem non il)atur nisi per istam faucem
pr^dictam, era tal qual quella ruina che percosse VAdice
iii qua da Trenlo, scilicet veniendo a Tridento Yeronam,
nel fUmcOy idest in latere ripae. Et nota quod istud prae-
cipitium vocatur hodie slavinum ab incolis, et ibi est
unum castellum quod vocatur Marcum ; et assignat cau-
sam verisimilem ruinae, dicens : o yer Iremoto o per sosle-
gno mancoj idest defectivum propter corrosionem (^) foctam
ex impetu aquae per multa saecula. Et hic nola quod de
ista ruina mirabili facit mentionem Albertus magnus libro
Methaurorum, et assignat istas causas dicens : quod mon-
tes ruunt, yel quia radices eorum abradiuntur ; et tandem
quia fundamenta non habent ruunt, aliquando(*) scin-
duntur magno motu. Et subdit quod hoc modo cecidit
mons magnus mter Tridentum et Yeronam civitates Ita-
\m super ripam Athesis fluminis, et oppressit villas et
homines per multa millia. Et specificat formam istius
ruinae cum subdit : che la roccia, idest ripa vel repen-
tia (^) montis, ee sl discoscesa^ idest divisa i^\ da cima
del monle, onde si mosse, idest a (!) principio ubi ruina
coepit, al piano, idest usque ad vallem et alveum flu-
minis, che darebbe aicuna via a chi su fosse; scilicet ad de-
scendendum infra ad flumen, quasi dicat: quod si quis esset
ibi posset venire deorsum, licet non sine labore, et tahs erat
ista via Inferni. Et nota quantum dicta comparatio bene
serviat intentioni autoris; nam sicut est via ruinosa in
alta ripa fluminis '''Athesis, ita hic in alta ripa fluminis*(^)
Phlegetontis ; et sicut est ibi facta via per terraemotum,

(*) E. baratrain baiuin et cUomn. (') S. ad qnod dob ibatnr.

(*) S. coiTMitatem. (^) £. et aliqiiiodo.

(") £. repeBUmu (•) 116, idett pnseipiUta.

n S. in principio ubi. » 116, in principio imde.

(*) Le ptroto fra i doe aaterischi sono dei Codici Ealenae e 116.

384 GOMENTUM INFEHNt

ita hic per terramotum maximum omDium quod(*) un-
quam fuerint : qui scilicet fuit tempore passionis Domini,
sicut autor fingit hic, ut patebit paulo infra. — Et msu
la pufUa. Nunc autor describit custodem istius loci, sci-
licet Minotaurum, et talis bestia tam horribilis bene con^-
formatur ipsi loco tam silvestri. Ad cuius cognitionem
oportet pra^scire longam fictionem, quam tamen breviter
attingam. Scias ergo quod sicut tradunt poetae, primo
gra^ci, deinde (^) latini, Minos rex Cretae iustissimus et
potentissimus, de quo iam dictum est supra capitulo V,
habuit uxorem qua3 nimis maculavit gloriam suam. Fuit
enim tam (^) efTroenatds libidinis quod voluit concumbere
cum tauro ; et opera et ope Dedali ingeniosissimi artificis
Atheniensis intravit vaccam ligneam indutam corio (^)
verae vacca^, et sic taurus deceptus imagine falsa cogno-
vit eam (^). Illa concepit et genuit filium, quem vocavit
Minotaurum, qui (^) erat semivir et semitaurus. Habuit
et Minos alium filium nomine Androgeum, qui C) similis
patri, puer mira^ indolis, missus Athenas ad studium, dum
superaret omnes excelle^itia ingenii, per invidiam (^) prae-
cipitatus fuit a comparibus. Minos (^) iustissima ira com-
motus in forti brachio cepit civitatem Athenarum, cui
durissimas leges imposuit, inter(^^) alias istam durissimam
conditionem, quod singulis annis mitterentur septem iu-
venes cives (^*) in escam huic ferae saevissima; Minotauro,

(*) S. o £. qui unquam fuerit, quia scilicct fuit tempore passionis Domini
nostri Jesu Christi, sicut auctor. {*) 116, secundo latini.

(') S. e £. tanls effroenaUe libidinis quod Yoluit concubere.

(*) 116, coreo. (') £. eam; qum concepit.

(*) £. quia erat semivir. — 116» qui erat semi horoo.

C) £. qui fuit similis. (') £. per insidiam.

(*) £. Inde Minos pater ejus, justissima commotus ira, ciYilatem ipsam Athe-
narum forti accepit in brachio, cui leges durissimas imposuit, inter quas coodi-
ctionem hanc statuit durissimam, ut singulis annis mitterentur septem JQTenet
ex ipsis fers huic Minolauro sevissimss devorandas ; quam bestiam inclodl fece-
rat in quodam opere subterraneo» sciiicet in labirinto intricatisiimo, ita quod
intrans in ilio nunquam Talerel.

(**) S. et inter alias. (*') 116, ooociTef io eacam hoiot.

CANTUS DECIMUS SECUNDUS. 386

quem fecerat includi in iaberintho opere subterraneo in-
tricatissimo, ila quod intrans numquam valet exire, nisi
beneficio funis, quam continuo secum trahat intrando C)
et sequatur in redeundo. Tractu temporis sors venit(*)
super Theseum filium Egei ducis Athenarum, et (^) missus
est in Gretam; quo viso (^) Adriana fllia Minois ex Pasiphe
incensa eius amore, magna speciositate, probitate, nobili-
tate Thesei^ docuit eum quomodo posset consequi victo-
riam feliciter de Minotauro; et inde (^) sospiter evadere
cum pacto quod acciperet ipsam Adrianam in uxorem {%
et daret Phoedram sororem eius C) filio suo Hipolito.
Theseus itaque mactato Minotauro, et receptis (^) duabus
sororibus, recessit de Creta clandestine, et in itinere re-
liquit C) Adrianam dormientem in insula deserta ; Phoe-
dram vero sibi accepit C^ in suam. Sed nunc ulterius est
sciendum quod fabula narrata continet in se pro maiori
parte historiam veram: et primo nota, quod multi, sicut
Fulgentius et alii dicunt, quod taurus fuit quidam Can-
cellarius Minois regis, cum quo Pasiphe habuit rem opera
Dedali, qui mediator vel leno induxit vaccam, idest Pa-
siphem ad taurum. Sed quidquid dicatur,credo quod iste(^^)
fuerit verus taurus cum quo ista concubuit; nam vi-
detur satis absurdum, quod ad paliandum unum adul-
terium poetffi finxerint actum luxuriae bestialem sine
comparatione peiorem. Nec debet videri istud incredi-

C) 116» in intrando. C) ^ eTenit. (*) £. qui misras est.

(*) £. qno Tiso ab Ariadna If inois regis praDdicti filia ex Pampbe eius uxore,
incensa illius amore, magna. — 116» qno Tiso filia Hinois Tocata Adriana ex
Pasiphe. (*) 116, deinde sospiter.

(*) £. axorero snam, et pro filio sno Hypolito Phedram ipsius Ariadneso-
rorem simfliter in nxorem, et secnm eas duceret. Itaqne Tbesens ipse, boc opere
deTicto Minotauro et ipso mactato, et receptis bis dnabus secum sororibus re-
cessit, et deCreta clandestine abiit; qui postea in itincre Ariadnam dormientem
in qnadam insula deserta reliquit, et Pbedram in suam acoepit, et relicta Ariadna
recessit. Sed nunc etc.

C) 116, eius in nxorem fiUo. (*) 116, acceptls duabas.

C) 116, dimisit Adrianam. (*«) S. aodpiL

(**) S. iste tanms fberit Tems tanms. — 116, ftierit fere taiiras.

386 COMENTUM INFERNI

bile, quia aliquando auditus est similis casus, scilicet quod
rationalis habuerit rem cum bruto ; unde Yirgilius libro
Kucholicorum maxime detestatur istam Pasiphem, et C)
saepe vocat infelicem, quia commiscuit se animali al-
terius speciei. Similiter autor noster hoc videtur sentire
Purgatorii capitulo XXVI. Non etiam debet videri (*) du-
rum, credere quod taurus ascenderit vaccam ligneam.
Nonne (^) Valerius narrat de tauro qui volebat cogno-
scere vaccam pictam ? quanto (^) fortius istam tam arti-
ficialiter apparatam ! Et posito quod (^) non intraverit
talem vaccam, nonne (^) potest dici optime quod Pasiphe
intraverit formam vacc», et quod facta sit vere C) vacca
quando submisit se tauro? Ulterius quando dicitur(^)
quod ex Pasiphe natus est filius qui (^) parte erat homo,
pro parte taurus; et istud totum verum C^ est, quia
Minotaurus quantum ad figuram humani corporis erat
homo, et tamen quantum ad (^^) vitam vel mores erat
besUa, sicut dicetur paulo infra de centauris; sed ideo
potius a poetis convertitur in taurum, quam in aliud
animal, quia recte fuit taurus silvestris, fortis, et ferox
violentus qui cornibus superbiae et iracundia; suae im-
petebat C^) omnes et delectabatur sanguine et c^e; ideo
bene dicitur quod vorabat homines, quia de rei veritate
satiabat crudelitatem suam sanguine hominum, et illi qui
mittebantur ab Athenis cogebantur iuctari secum, quo-
rum nullus poterat cvadere crudeh'tatcm eius; sed flna-
liter Theseus favore Adriana^ (^^) mactavit eum. Ex omni-
bus hic notatis potes faciliter perpendere(^*) quare autor

C) E, ct earodem saepe. (') S. Tideri minim quod Uaras.

(') £. Num nc. (*) £. quanlo crgo forlius.

(') S. quod inlrarerit. (*) £. num ne poterit dici.

C) 116, Tcra raeca. (■) 116, dicit.

(*) S. e £. qui pro parle. ('•) £. renim fuit.

(*') 116, ad Tisum et mores erat ('*) 116, impediebat homines.
('*) £. Ariadne mactavit eum. £x oronibus hls notatis.
('*) S. comprehendere, quare autor.

CANTU9 DBCIinJ8 SBCUNDUS. 387

noster introducat hic istum Minotaurum ad custodiam
passus circuli violentorum supra fluYium sanguinis, quia
per istum violentum sanguinarium figuraliter dat intel-
ligi generale vitium violentiae et barbaricae crudelitatis.
Nec refert si sit generatus ex tauro, quod quidam C) re-
putant impossibile, sive ex aliquo homine, quod est ve-
risimile, quia ista quee petivit amorem tauri, non debebat
refugere luxuriam aliorum hominum prseter virum suum.
De laberintho autem, qui dicitur fuisse domus sive carcer
Bfinotauri, non credo quod(^) sit factus a Dedalo, quia
non videtur opus setatis unius hominis, ut dicunt qui vi-
derunt ipsum; quod ego consentio, quando considero labe-
rinthum quem (^) vidi apud Vicentiam excavatum intra
montem saxeum; et tamen laberinthus Grets est multo
mirabilior; quia, ut audio, est totus factus ad cameras
quadratas, quarum unaqueeque habet quatuor portas.
His pra^missis nunc descende ad literam, quam ordina
sic : e F infamia di CreH, idest Minotaurus, infame mon-
strum, quia ad infamiam cedit insulae Cretae, quod (^)
genuerit tam maledictum monstrum, che fu concetta nella
falsa vacca, idest falsificata et subornata (^) sub corio
vaccse, era discesa in suUa pimta, idest in principio de-
scensus, de la iacca, idest costa, et sic ponitur saepe alibi ;
unde IX capitulo Purgatorii dicit : m fianco de la lacca,
et dicit rotta, scilicet per dictam ruinam. — E quando.
Hic autor ostendit quomodo Minotaurus se habuerit viso
autore cum Virgilio ; et breviter ostendit per signa eius
quod nimis moleste tulerit accessum nostri autoris, qui
erat facturus sibi magnum damnum (^ et dedecus in-
famando inhumanam crudelitatem, et propalando mundo
infelicem pcenam violentorum. Dicit ergo : et ille Mino-

(*) S. quidem. — £. qoidaiQ puUot. (*) E. qood fiieiit fietiis.

n 116, qnein ego Tidi. (*) 116, qoc genoft.

n B. onnU. (*) E. damnofli

388 GOMENTUM INFERNI

taurus morse se stesso, idest momordit se ex rabie ir«e
viso autore vivo cum Yirgilio, qui C) ambo moralissimi,
clementissimi, erant inimici eius; et dicit : sl come quei, cui
r ira dentro /iacca, idest rumpit, quasi dicat : sicut homo
accenditur ira quando parvipenditur, ita nunc Minotau-
rus. Et subdit (^) autor qualiter Yirgilius magniOce seda-
verit iram Minotauri, dicens : lo satno mio grido, contra
illum improperiose (^) : tu credi forse che qui sia 7 duca
d'Alene, sciiicet Theseus, che U porse la morte su nel
mondo, scilicet viventium, sed non est sic; ideo dicit:
partm, hestia, chS, idest quia, questi, sciiicet Dantes, non
viene amaestrato da la tua sorella, scilicet Adriana {\
sicut doctus fuit Theseus, quasi dicat : iste non venit vin-
cere te mediante fraude mulieris, sicut Theseus, immo
mediante virtute sua, quia venit ut discat, expensis (^)
tuis vel aliorum violentorum, quomodo debeat vitare
vitia violentiae in se et in aliis, ne homo fundat C) san-
guinem humanum, aut rapiat aes alienum; ideo dicit:
ma vassi per veder le vostre pene, ut illas describat ad
terrorem et exemplum aliorum. — Quale. Hic autor de-
scribit confusionem Minotauri ex verbis Yirgilii per com-
parationem tauri propriam et manifestam ; et dicit bre-
viter quod Minotaurus factus est furiosus ad verbum
Yirgilii, sicut taurus ad ictum mactantis f*^). Dicit ergo : Vidi
lo Minotauro far cotale, qucUe quel toro, supple (^) fit, che
si slaccia, idest dilaqueatur et dissolvitur (^, in quella,
scilicet vice, cK d ricevuto U colpo mortale, scilicet securis
in capite, e gir non sa, e qua e Id saltella. Et sic vide
quantum C^) comparatio bene conveniat ('^) de tauro ad

(*) £. qiua ambo inoralissimi et clomenlissimi.

(*) S. £t suMit qualiter. (*) £. impetuose.

(*) £. Ariadna, sicut doctus fuit ab ea Thesens.

(') £. ex poenia tuis et alioram.

(*) S. efTundat. C) £• marellatoris. (*) S. nip|ile fadt.

(*) S. resolTitur. («•) lie, qualiter. (") 11«, conreiiit

CANTUS DECIMUS SEGUNDUS. 389

Minotaurum, qui erat recte taurus indomitus sine iugo
legis, de quo dicit Orosius : inhumam besHa etc. Sermo (^)
Virgilii inflixit iethale Yulnus Minotauro, et ipsum tetigit
ad vivum quando vocavit ipsum bestiam, et memoravit
sibi mortem violentam dignissimam, quia mactatus tam-
quam taurus a Theseo, et per fraudem sororis sufle,
quod erat sibi gravius. — E quei. Hic ultimo autor osten-
dit quomodo recesserunt a furore istius bestiae, et in-
traverunt viam quae ducit deorsum ad vallem ; et primo
tangit prudentiam Yirgilii in captando opportunitatem
descendendi, dicens: e quei accorto, scilicet Virgilius,
gridd : corri al varcOy idest ad vadum (^, quia Se buon
che tu U cali mentre cK infUria, idest interim dum furit,
quia tunc est recedendum ab homine crudeli, quando est
in furia, antequam (^) effundat furorem in alios. Et dicit
continuative : cosi prendemo via gi& per lo scarco, idest
per descensum illum exoneratum a lapidibus quae ceci-
derant quando facta est ibi illa via ruinosa; undedicit:
di quelle pietre, che spesso moveansi sotto i miei piedi per
lo miovo carco; hoc dicit propter onus corporis insuetum,
quia Dantes erat ibi vivus cum carne. Potest etiam dici
allegorice, quod autor movebat istos lapides descriptione
sua, qui prius erant immoti; ideo bene ibat cum pedi-
bus, idest affectione sua ; et vere istud erat novum onus
et novum iter quod autor nunc faciebat.

lo gia pensando. Ista est secunda pars generalis, in
qua autor ostendit quomodo Virgilius removerit (^) sibi
dubium quod oriebatur circa dictum locum. Ad quod
sciendum quod Dantes in mente sua cogitabat et dice-
bat: bone Deus, qualis via est ista? fiiitne hic semper
postquam fuit factus Infernus, an est facta casualiter?

(*} 110, sermo eUam Virgilii. — E. sermo enim Virgilii. n S. ad Tallem.
(') E. anleqoam offendat et eflimdaC. (*) S. moTerit. — E. remoTeat.

390 GOMENTUM INFERNI

et C) quomodo fuit facta ? Yirgilius autem respondet suaa
dubitationi mentali, et dicit, quod ista ruina facta est per
terraemotum terribilissimum, qui fuit tempore passionis
Domini. £t primo autor continuans partem parti tang^t
dubium, dicens: lo gia pensando: supple: ^o iam carpe-
bam iter cogitans circa dictam ruinam: e qud, scilicet
Virgilius, disse : tu pensi forse a questa ruma, quae yidetur
facta per violentiam non per naturam, che ee guardata da
quelFira bestiate, idest a Minotauro, qui furit ira more
bestiae non hominis, che ora spensi, idest quam iram ego
nunc expuli yerbis, quando dixi : partUi bestia. £t sic vide
quod Yirgiiius inter cogitamina autoris cognovit dubium
quod habebat iuxta illud : Ah quanto cauti, etc. Deinde
Yirgilius soivit dubium, et incipit modicum (^) a longe,
volens ostendere ruinam esse antiquam; unde dicit: Or
v& che sappi che questa roccia, idest ripa, non era ancor
cascaia, per ruinam, imo erat integra et recta, f aitra
fiata cK io discesi qua giu nel basso infemo, quasi dicat,
alia vice, quando (^) fui coniuratus ab illa Herithoe cruda ;
quando fuit tractus ad inOmum centrum, sicut ipse Yir-
gilius pulcre finxit supra capitulo IX, ubi dixit: Ver ee
cKaltra fiata qua giu fui, etc. Hoc praemisso Yirgilius tangit
causam et tempus istius ruinae; et quia litera (^) videtur
multis difBcilis est breviter (^) enucleanda sententia.
Gerte Yirgilius vult dicere in eOectu, quod ista ruina
facta est hic quando factus fuit universalis terraBmotus in
universa terra tempore quo passus est Creator omnium
rerum; quo tempore universum visum est dissolvi et
resolvi in unum chaos, ita quod visa est verificata(^)
opinio £mpedoclis. £mpedocles namque philosophus et

{*) 116. £. e S. ct quando fbit facta? (*) S. multum a looge.

(') 116, quando fui coniuratus ad inflmum centrum.

(*) $. litcra fuit roultum difflcilis. — E. litera videtur multum.

(') 116, brevitcr scieodum, qnod recte Virgilius tdU dicere ia eflfiBcta.

(*) S. e £. Terificari opinio Empedoclia philoaophl.

CANTUS DECIMUS SECUNDUS. 391

poeta dicebat mundum saepe generari et corrumpi, vel (*)
Yocabat primam materiam rerum chaos, in quam dice-
bat mundum resolvi, ut scribitur primo Physicorum. Vo-
iebat (^) enim Empedocies quod principia rerum natura-
lium essent sex, scilicet quatuor elementa, et addebat
duo, scilicet amorem et odium, sive concordiam et litem.
Amor et concordia erat quando omnia erant simul incor-
porata in una (^) massa sine aliqua forma, ita quod qua>
libet pars terrae erat in qualibet parte aquae, et quaelibet
pars aeris erat in qualibet parte ignis^ et quaelibet pars
carnis erat in qualibet parte ossis, et quaelibet pars
ossis erat in qualibet parte carnis, et ita de aliis; ita
quod breviter omnia erant in confuso (*) unum : lis
vero sive odium erat quando omnia erant ab (^) invicem
distincta et separata. Ad propositum ergo vult dicere Vir-
gilius: ego credidi quod eveniret novum chaos secun-
dum opinionem Empedoclis. Nunc ad literam dicit Vir-
gilius: Falta valle feda, idest profunda vallis infernalis
turpis, Iremd s\ forte da ogni parle, idest ubique terra-
rum propter terraemotum magnum qui fuit tunc cum
eclipsi solis et aliis prodigiis, ch' io pensai che f universo
sentisse amor, idest quod omnia reducerentur et coniun-
gerentur (^) in unum per amorem naturalem, per lo
qual, scilicet amorem, ee chi creda, idest opinetur, scili-
cet Empedocles, el mondo converso, idest mundum fuisse
conversum, in caos piu volte: et istud est illud chaos
quod describit Ovidius in principio maioris, ubi dicit:
..•. nam corpore in uno Frigida pugnabant caKdis humentia
siccis ; et tangit tempus dicens : poco pria, s'io ben di-

(*) £. et Tocabat. (*) E. TolelMt etiam ipse Empedoeles.

(*) S. e £. in onam masaaro.

(*} S. In confuso in onuro. ~ E. in conftaso; lis rero.
(*) 116, ad ioTicem.

(*) 8. reconiongerentur in unum pcr amorem.— E. cooiungerentur per amo-
rem in onam, per lo quaL

392 COM£NTUM INFERNI

scerno, idest non erro ex oblivione, quia iam per tot
saecula hoc fuit, che venisse coM, scilicet i^) Christus, che
kvb la gran preda, scilicet animas sanctorum patrum,
a DUe, idest regi (*) infernali, del cerchio supemo, idest
de iymbo, ut iam habitum est supra capitulo IV ; et bene
dixit : poco pria, quia per duos dies ante ; nam die pas-
sionis Domini factus est terra^motus, et die resurrectionis
Christus (^) eruit animas patrum de lymbo; unde dicit :
questa veccfda rocda, idest ripa, fece lal riverso, idest talem
ruinam, qui, idest in isto circulo yiolentorum, et aUrove,
idest in circulo hypocritarum, ut habetur infra capi-
tulo XXII, in quel punto : sed quare autor fingit istam
ruinam factam fuisse hic? quia post Christum maxime
cessaverunt vitia violentiae et inhumanae crudelitatis: unde
ante tempora Christi fuerunt maiora bella, eflusiones san-
guinis, et aiiae iniuriae violentiarum et rapinarum, quam
postea, sicut probat Augustinus in suo de Civitate Dei,
et Orosius in Ormesla mundi scribens ad eumdem Au-
gustinum : Ubi nunc alius Alexander Macedo ? ubi Do-
milius Nero? Nec dicas, sicut dixerunt multi, quod vi-
tium haeresis ruerit tunc, quia contrarium fuit : nam post
Christum ort^ sunt haereses; cum enim coeperunt ces-
sare persecutiones principum contra ecclesiam, coeperunt
puUulare variae haereses in fide. Praeterea ista ruina non
est extra istum circulum, imo in ripa ulteriore (^), ita
quod non respicit haereticos qui sunt extra, imo violen-
tos, qui puniuntur intra in valle sanguinis. — Ma ficca
gli occhi. Nunc in ista parte tractat in generali de poena
violentorum in proximum. £t primo YirgiUus invitat au-
torem ad considerandum istam poenam notabilem, dicens :
satis dictum est de ista ruina et causa eius; ma ficca

{*) £. scilicet Dominos noster Jesus Christiis. (') £. a rege infBmali.

(') £. ipsc nominus nosler Jesus Christus eruit. (*) 116» u

GANTUS DEGIMUS SECUNDUS. 393

gti occhi, scilicet intellectuales, a valle, idest deorsum ad
aquam fluminis, che, idest quia, la rivera del sangue,
idest fluminis rubei, sanguinei, calidi, in quo bulliunt isti
violenti, ^ approccia, idest appropinquat sub oculis et sub
pedibus tuis ; ideo stes bene attentus ; unde dicit : in la
qual holle qual che noccia in allrm per violentia, idest C)
in proximum vel in persona vel in rebus. — 0 cieca. Hic
autor volens describere poenam iustam (^) et mirabilem,
quae sequitur ad crudelia scelera istorum violentorum,
primo invehit contra cupiditatem hominum, exclamans
iuste : o cupidigia deca, ab effectu, quia cupiditas domi-
nandi et habendi, ita interdum obcoecat mentes homi-
num ad praedam vel sanguinem. Nam saepe pro habenda
una turricula fit magna fusio(^) sanguinis; et ita pro
habenda modica pecuniola fit magna iugulatio (^) multo-
rum hominum. Dicit ergo bene : oh ira folle che sl ci
sproni, idest nos homines ita incitas et impellis ad excidia
magna terrarum et exterminia hominum, ne la vita corta,
idest, in vita mortali quae est tam brevis, e poi, scilicet
post istam vitam brevem, si mal &immone, idest ita dure(')
mollificas, balneas (^) nos in isto sanguine ferventi, nella
elema, scilicet in ista vita infernali, quae nunquam est
habitura finem, quasi dicat : isti violenti expendunt bre-
vissimum tempus yitad in fundendo C) sanguinem, et post
modicum veniunt ad buliendum in isto sanguine a^terna-
liter. — lo vidi. Hic autor describit ipsam (^) poenam et
ministros pcenae. Ad cuius intelligentiam est praesciendum
quod autor dat istis violentis poenam simillimam vitae
eorum : fingit enim quod isti sunt positi in isto (^ san-

(*} S. idest, quicuiDqiie facit TiolenUam io proxiimiin.— 110, idett qaicum-
qoe fecit Tiolentiam in proximnm.

(*) E. btam mirabilem ct qnc bene seqnitur.

(*} E. efAuio. n 116, Tiolatio. (*) £. dire.

(*) E. balneans nos. — lie, et baineas nos.

C) E. in cffundendo. (*) S. istam pcanam. (*} £. ia hoc iaBgnine.

394 GOM£NTUM INFERNl

guine buliente, et circum circa (^) fossum per terram
siccam discurrunt continuo centauri armati arcubus et
sagittis, qui tenent istos intra sanguinem, quia sagittant
unumquemque recedere volentem extra limites destinatse
poena^. Isti 0 centauri, sicut Ongunt omnes poetae prius (^)
graeci quam latini, fuerunt homines monstruosi, quia (^)
a medio infra erant equi, a medio supra erant homines ;
et fuit pulcerrima fictio, quia fuerunt homines bellico-
sissimi(^) vel equitandi peritissimi in Thesaiia, ita quod
videbantur esse unum corpus simul cum equis suis, et
ex eodem utero naturae nati cum illis, qui primo fece-
runt \ioIentias et rapinas in Graecia. Isti ergo centauri
ad propositum figurah'ter sunt stipendiarii, et viri mili-
tares praedatores, qui bene (^) dicuntur esse homines pro
parte, et pro parte bestia^, quia licet quantum ad formam
corporis retineant adhuc humanam figuram et videantur
liomines; tamen quantum ad eorum vitam et mores
animi sunt bestide, et bestialius currunt et seeviunt in
genus hominum C), quam aliquod genus animaUum, sed
imo potius convertuntur in equum, quam in aliud ani-
mal; quia ut patet de se equus est animal bellicosum,
quo isti utuntur tamquam organo et instrumento suo
ad yiolentias et pra^das ; equus etiam est animal velocis-
simum, et talis recte (®) est stipendiarius, qui est semper
in discursu et motu; et ad mandatum alterius currit
velocissime ad mortem dandam et recipiendam ; est enim
sicut equus servus alterius, et infeliciter ducit (*) con-
tinuo vitam inquietam, imo recte stipendiarius est si-

(*) £. circa perfossuin. (') E. Isti autem centaori.

(*) S. tam gra^ci. — 116, et primo gneci quam latioi.
(*) 116, qui a medio. (') S. ticlUcosi et. — £. bellicotiflsimi et

(*) E. I)cnc liomincs vidcntur essc pro parte.^

C) S. humanum. — 116, humanum, quam aliud genus. — £. hominum, qaam
in aliud animal; quia ut patct.

(*) £. proprie. (*) S. carrit et ducit coDtinne.

GANTUS DECIMUS SECUNDUS. 395

milis equo suo. Equus eDim licet habeat ferrum ad pe-
des, ad os, ad iiia C\ ad tergum saepe recalcitrat domiuo
suOy et mordet et fugit ab eo, maxime quando videt se
10 campo libero (^) aoa in stabulo ; ita stipeudiarius saepe
fit rebelUs, coatumax, iaobedieas domiao suo, et recedit
ab eo potissime quaado videt se liberum ia campo, aoa ia
civitate vel fortilitio. Nuac ad propositum : quia isti ti-
raaai pessimi qui hic puaiuatur, effuaderuat crudeliter
saaguiaem humaaum, et rapueruat boaa homiaum cum
istis stipeadiariis et sicariis; ideo (^) cruciaatur ia valle
saaguiais bulieatis, et coerceatis (^) ab istis, quia (^) sicut
videmus de facto et statim dicetur, isti committuat sa-
lutem suam maaibus (^) istorum, et timeat eos ut timeaa-
tur a subditis; imo isti violeati, ut plurimum, committuat
violeatiam iater se ipsos, frater ia fratrem, coasaagui-
aeus C) ia coasaaguiaeum : et ut breviter coacludam, ha%
est geaeralis poeoa violeatorum, quod(^) quasi semper
omaes violeater moriuatur, sicut dici solet: uausbarbe-
rius C) radit alium, et uaus diabolus fugat alium. Nuac ad
literam veaieado dicit autor : lo vidi m' ampia fossa torta
in arco, idest primum circulum violeatorum, come quella
che abraccia tuUo 7 piano, quasi dicat : beae est amplus iste
drculus, quia coatiaet iatra se ceteros, secondo cK avia
deUo la mia scorta, idest secuadum quod Virgilius (^^)
praedixerat mihi ia distiactioae focta ia capitulo pra^
cedeati, e centauri armati di saette; de ceataurorum ori-
giae et violeatia dicetur adhuc Purgatorii capitulo XIY,

(*) £• ilia, et ad tergiim. (") E. Ubenim.

(*) £. ideo puniootur et crociaotor. (*) 116, coeroeotor.

(") S. qoi, sicot Tidemos.— 116, sicot Mepe Tideroos.

(*) £. io manibos isloram, et tenent eos.

C) 116, saogoineos in aaogoineam.

(*} £. et qoasi semper omnet tales yiolenter. — 116, omnes morimtar morte
TiolenU. (•) S. barbarioa.

(**) S. Virgilios dixerat mihi in desoriptloiie. -* S. VirgObu inx meut In dl-
stinctloiie.

396 COMENTUM INFERNI

con^ean tra 7 pie' de la ripa et essa, scilicet fossam, quaai
dicat, per illud spatium arenae siccae quod est inter ri-
pam et fossam, idest vallem fluminis, et dicit : come m-
lean al mondo andar a caccia, scilicet canium vel ho-
minum, sic ibant in praedam cum sagittis, quae sunl
arma habiliora ad praedam, quia de longe feriunt et fugant
fugiendo, sicut(^) recte faciunt hodie Hungari in Italia.
Veggendoci. Ista est tertia pars generalis, in qua autor
ostendit quomodo fuerint receptati(^) ab istis ministris
poende, et quomodo per scortam transportati per istud (')
flumen. Et primo describit actum istorum in generali,
deinde locutionem unius in speciali; litera est clara.
Dicit ergo autor : ciascun ristetle, idest unusquisque fir-
mavit se ubi primo ibant currendo ad custodiam fossi (^)
violentorum, veggendod calar, scilicet descendere per rui-
nam illam ab alto ad planum ; ita (^) recte £siciunt sti-
pendiarii in mundo, quando vident aUquos venientes a
longe, ut capiant et praedentur eos. Et tangit quod (^) fe-
cerunt, quia prajmiserunt tres precursores ad explo-
randum ad quid isti venirent; unde dicit: e tre si dipar-
tiro de la schiera, electi ex aliis, et C) erant duo furiosi, et
unus tertius temperatus ad refroenandam iram eorum (^;
et dicit : con arcM et asticciole prima elette, ut possent
cilo uti levi (^) armatura si expediret: unde dehes scire
quod centauri videntes istos venire a longe, putaverunt
ipsos esse aliquos de genere violentorum, qui venirent
ad istam poenam, sicut (^^ est naturale vitium hominum,
quod quando quis babet in se unum vitium credit omnes
pari C^) vitio maculatos, sicut patuit superius in Phlegia ;

(*) E. sicut faciunt. (*) 116 e £. recepU. .

{*) 116, illud. ('} £. fossflD.

(*) £. et ita. (*) £. e S. quid feceruot.

C) £. qui erauL (') S. istorum. — 116» eonini; unde dicit

(*) £. levi arniatttra : Tidentet istoa Tenire.

('•) S. et sicut. (*') S. pariter macolatos.

CANTUS DECIMUS SECUNDUS. 397

et optat et vellet oinnes esse in simili culpa et poena.
Ideo bene autor introducit unum centaurum violentis-
simum ad ioquendum, dicens : e fun, scilicet istorum
trium, scilicet Nessus de quo statim dicetur, gridd da
lungij cum voce terribili : o txn che scendete la cosla,
versus vallem nostram, a qual martiro vemtef idest ad
quod genus supplicii ? ditel costinci, scilicet statim ante-
quam ulterius procedatis, se non F arco tiro, quasi dicat :
si non dixeritis, statim sagittabo vos: ecce quomodo
promptus est ad violentiam. Et subdit responsionem Vir-
gilii brevem et pulcram, dicens : lo mio Maestro disse :
noi farem la risposta a Cfnron di costd presso, quasi dicat:
nolumus facere tibi tantum honoris, ut respondere di-
gnemur tibi qui C) es unus insanus, sed respondebi-
mus uni sapienti, scilicet Chironf, de quo statim dicetur.
Et quia Nessus minatus fuerat se sagittaturum, ideo (^)
bene Yirgilius reddit sibi vicem, et improperat mortem
suam datam sibi a fortiori sagitta Herculis, quasi dicat :
fatue, quid minaris sagitta, qui sagitta percussus fecisti
finem violentiis tuis ? Dicit ergo bene : mal fu la voglia
tua sempre si tosta, idest tostana, quasi dicat : malo tuo et
damno tuo voluntas tua fuit semper ita praeceps ad in-
ferendam iniuriam alteri, propter quod tu fuisti inter-
fectus, ut statim sequitur. Et sic vide quomodo autor
bene interserit hic violentiam Nessi, quia multum facit
ad principalem materiam violentorum, vel (^ ut osten-
dat quod nullus potest facere in alium illud quod ipse
non possit recipere ab alio. — Poi. Hic autor ostendit
quomodo Yirgilius manifestayerit sibi praedictos tres de-
scribendo singulos a certis (^) proprietatibus; et primo
Nessum tamquam yiolentiorem. Ad cuius (^) cognitionem

(*) S. qaia es. (*) E. vnde bene Virgilias respondit reddem lilii.

(*) E. et oL (^) E. a rertis eorain fNroprietatibns.

(*) E. Ad cniiis intelligentiain est

398 COMENTUM INFERNI

est breviter sciendum quod, sicut scribit C) Ovidius valde
diffuse in nono maioris, Hercules fortissimus, hominum
omnium victor pugnavit singulari certamine cum Achelao
pro habenda Dejanira virgine pulcerrima filia OEnei re-
gis Calidoni^ in Gra^cia, quae Dejanira fuit soror Me-
leagri et fortissimi Thidei ; et cum obtenta victoria re-
verteretur tetus in patriam cum virgine, invenit in viam (^)
novam pugnam. Nam cum pervenisset ad fluvium (^) no-
mine Ebenum^ qui factus erat (^) violentior solito ex al-
luvione aquarum (^), non audebat committere se aqu£e,
non quia timeret sibi, sed uxori suae. Et ecce subito
Nessus centaurus (^) persuasit sibi ut nataret fluvium et
ipse portaret Dejaniram sospitem super equo C). Hercu-
les ergo tradidit puellam pavidam Nesso, et ipse natans
fortiter contra impelum fluminis pervenit ad alteram ri-
pam; et continuo audivit vocem Dejanirffi clamantis, quia
Nessus parabat facere violentiam sibi. Ideo capto arcu
et sagittis clamavit (^) : o violente, non evades quamvis
confidas velocitate equi, quia sagitta mea violentior(^
erit; et continuo cum sagitta emissa transfixit tergum
eius, ita quod ante et retro fluebat sanguis. Tunc Nessus
dixit secum : non moriar sine vindicta ; et continuo de-
dit Dejanirae camisiam tinctam sanguine suo C^)^ tam-
quam pignus amoris, dicens: quod si numquam (^^) Her-
cules dimitteret eam ob amorem alterius mulieris, cum
tali dono posset ipsum revocare ad amorem suum. Post
longum temporis tractum Hercuies cepit civitatem, qua^
est dicta CEtalia, ubi captus est amore Jolffi filiae regis;

(') 116, describit. (*) £. in \ia.

(') 110, fluTium Hebetium, qui. (*) S. ftierat.

(') S. •quaruro, et ipse portaret Dcijaiiiram soapitem auper equo, noii aade-
bat committere se aque. £t ecre.

(*) 110, centaurus superyeniciis persuasit.

C) £. luper equom. (*) £. Hercukt : o Tiolente Neflsi» noo e?adea.

(*) £. yelocior erit te; et continoo sagitta.— 110, velocior eril;el coDtimio.
(**) £. 800 primo, tamquam. (*') 116 e £. ii onquaai.

CANTUS DEClBfUS SECUNDUS. 399

quo audito Dejanira post magnum planctum et dolorem,
finaliter deliberata tamquam femina simplex et creduia,
misit vestem suam per famulum suum Licam Herculi,
qua indutus, subito accensus toto corpore, coepit resolvi
per omnia membra, et spoliari per omnia ossa. Post lon-
gam (^) furiam et quaerelam Hercules sponte iniecit se in
ignem ; et sic vir indomitus, qui domuerat centauros et
omnia monstra mundi, domitus et victus est sanguine
Nessi centauri ; et sic Nessus moriens, qui non potuerat
per violentiam habere dilectam Dejaniram, per fraudu-
lentiam necavit virum sibi odiosum, Herculem. Et hic
nota quod aliqui volunt hoc totum fuisse verum, non
fictum : dicunt enim quod ille sanguis Nessi infectus
sagitta venenata Herculis fuit tantae efBcaciffi, quod sic
resolvit ipsum, sicut a simili scribit Quintus Gurtius
de illo veneno pessimo potentissimo, quo extinctus est
Alexander Macedo^ Ad propositum ergo autor describit
ipsum Nessum ab ista singulari violentia, quam (^) temere
attentavit ab eius (^) violentia et a morte indigna Her-
culis, cuius ipse fuit causa : et vide quam breviter tangit
ista. Nunc ad literam dicit autor: et ille Virgilius mi
tentd poi, idest tangit (^) me, ut faceret me attentum ad
respiciendum (^) istos vel cognoscendum, e disse: quegU
ee Nesso, che morio per la bella tkffamra, amata Hercu-
lis, quam voluit stuprare {% licet esset pro parte equus,
et elli slesso fee la vendetta di se, idest de morte sua,
quia antequam moreretur reliquit (^) vindictam suam po-
tentialiter, licet non actualiter tunc. Deinde tangit se-

(*) E. longam Tero Airiain.

(*) S. qoa tam temere attemptaYit ab eios morte Tiolenta et a morte indigna
Herculis.

(*) UG e £. ab eioa morte Tiolenta et a morte iodigna Herculis.

(•) S. e E. tetigit me.

(') E. respiciendnm ^iios et cognosoendum.

(*) 116, stmpare. f) S. fecit Yindicfam.

400 COMENTUM INFERNI

cundum, sciiicet Ghironem. Ad coius notiliam ^olo C) le
hic bene considerare, quam (^) arlificialiter autor proce-
dit cum ordine debito. Describit enim secundario Chi-
ronem, sed cum laude : sicut enim erat expediens, quia
dixisset aliquis quot fuerunt stipendiarii viri boni et vir-
luosi, ideo autor vult ostendere quod inter tales inter-
dum reperitur aliquis nobilis bonus et pnidens, qui (^)
cavet sibi a violentiis et rapinis, et utitur yiribus suis
bene in iusto bello. Iste namque Chiron centaurus fuit
vir sapiens magnus magister equorum, amator (^) sono-
rum musicorum, cognitor (^) herbarum, patientissimus
laborum, forlissimus venator; unde utebatur suis sagittis
contra leones et alias feras, temperatus multum ; quae
oninia (^) docuit Achillem, cuius ipse fuit nutritor et pre-
ceptor a teneris annis; ideo bene autor describtt ipsum
hic ab ista singulari nutritura et doctrina, dicens: e quel
di mezzo^ ponit ipsum in medio gralia honoris, ratione
nobilitalis, aetatis, virtutis ("^), et ut temperaret iram, et
furorem sociorum ; ideo dicit : ch' al peUo si mira, in (^)
hoc notat gravitatem et maturitatem hominis, ee il
gran Chiron, magnus (^) corpore et animo, el qualnotn
Achille, idest qui nutrivit magnum Achillem; et hoc cedit
ad singularem laudem Ghironi C^) habuisse tam fortem
alumnum et discipulum, de quo dicetur plene Purga-
torii capitulo IX. Et nominat tertium centaurum, quem
describit simpliciter ab iracundia sua, dicens: queiraltro
ee Folo che fu si pien d'ira^ et dicunt aliqui quod per
istum intelligitur Gap^neus, quod est penitus falsum,
quia Gapaneus punilur(^^) inferius inter violentos contra

(') 116, Tolo hic tamen bene. (') £. quod. (*) E. qui ctale ctTet.
(*) £. el amalor. (') S. et cognitor.

(') 116, £. e S. qoa» omnia docuit ma(^um Acbillem.
C) £. yirtutis, et probitatis ut temperarel.
(*) £. ct in hoc. (*) 116, idest magnos.

(*•) £. Chironi» ipiiios. (**) S. ponitor.

CANTUS DECIMUS SECUNDUS. 401

Deum. Et deraum Yirgilius tangit C) ofBcium istorum,
dicens : et isti centauri, vanno inlomo del fosso^ ad cu-
stodiam (^), ita quod vigilant quando alii dormiunt, a
miUe a mUle, quasi dicat, sub certo numero, sed potius
dixit de numero millenario, quia est communis numerus
bellantium, imo miles dictus est, quia de milie unus, ut
quidam volunt; ita etiam ibant satellites circa palatium
Dionysii ad custodiam : et ecce quid ibant faciendo, saet'
lando quale anima si svelle, idest omnes (^) quae evellunt
se, et emergunt extra sanguinem, pid che sua colpa sor*
tiUe, idest ultra poenam, quara culpa destinayit eis ; quia,
ut statim patebit in sequenti parte, aliquffi animffi sunt
mersae in sanguine usque ad cilia, ali^ usque ad ilia,
ali^ usque ad genua; modo si aliqua animarum vellet
se remoyere ad aliquam relevationem buUoris, statim
centauri sagittant et faciunt ipsam subintrare(^) aquam.
Et vere, lector, isti stipendiarii sunt illi qui tenent istos
in sanguine, idest (^) in fusione sanguinis, quia sine istis
cessarent cito bella, et per consequens cessarent mortes,
violentiae, rapinae. Sed proh dolor! in haec terapora in-
felicitas mea me deduxit (^), ut viderem hodie miseram
Italiam plenam barbaris socialibus C) omnium nationum.
Hic enim sunt Anglici sanguinei, Alemanni furiosi, Bri-
tones bruti, Yascones rapaces, Hungari immundi; qui
omnes coniurant (^) in perniciem Italiae, non tam viribus
quam fraudibus et proditionibus, provincias vastando,
nobiles (^ urbes spoliando. — Noi. Nunc autor postquam
ostendit qualiter tres centauri venerunt sibi obviam, hic
ostendit qualiter recepti fuerunt ab illis, et qualiter

(*) S. describit.

(*) IIG, castodiaio, sicut Tadont interdom in mondo circa foasam cifitatis ad
costodiam; ita qood. (*) E. omnes qoi.

(*) £. sobtntrare. £t ?ere. (') £. idest, in sangoinis effiisione.

(*) 116, dnxit. C) £• et socialibos.

(*) £. comint (*) £. et orbet nobillimat tpoliaiido.

I. U

402 COMENTUM INFERNI

unus C) datus est cis in scortam. Et primo ostendit quo-
modo pervenerunt ad eos ita descendendo per ripam,
et quomodo Ghiron principaliter apparaverit se ad lo-
quendum ; unde dicit : noi ci appressammo a quelle fiere
snelle, idest ad centauros feroces vel (*) veloces, ut satis
dictum est, e Chiron prese uno straJe, idest missiie sive
sagittam, e fece la bmba indielro a le mascelle con la
cocca, idest cum scissura, cum tacha; cocca enim ap-
pellatur Fiorentiae finis sagittae. Hoc fingit autor ut osten-
dat, quod f ) iste habeat magnam sylvam pilorum circa
os, qua; dependebat sibi usque ad pectus, sicut portant
communiter isti militantes; ideo ut posset expeditius (^) lo-
qui, detexit sibi os a barba densa. Sed quare fecit hoc cum
sagitta? quare potius cum fine, quam cum puncta? Dico
quod ad (^) hoc autor tangit actum sapientis, qui consi-
derat finem antequam loquatur; ideo avolvit sagittam,
idest sermonem ad os antequam emittat (^). Yerbum enim
est recte sagitta, quia volat et penetrat, nec potest re-
vocari, et saepe revertitur in caput sagittantis; ideo bene
sapiens sicut Ghiron, loquitur praemeditate, non (^) impe-
tuose, sicut fecerat Nessus. Et ecce sermonem Ghironis
ad socios; dicit autor: et ille Ghiron: disse ai compa-
gni, scilicet Nesso, vel (^) Folo, siete voi accorti che quel
diretro; hic erat Dantes, quia Virgilius praecedebat, move
cio che locca, sicut lapides cum pedibus, ut iam dictum
est supra ; cosl non soglion fare i pie de' morti, quasi
dicat: videtur esse vivus, quasi (^) dicat tacite: videtur
homo mirabilis, ideo C^) debebas honorabilius loqui, non

(') £. unus ex eis datus est ipsis in scorUm.

(') £. et Tcloces. (') £. qualiter iste habebat magnain.

(*) S. expedientius. (') £. per hoc

(*) S. emittat verbum. Verbum enim est sicut sagitta.
f) £. et non impetuote. (*) S. et Follo. — £. et Folo.

(*) £. ac si diceret.
('*) £. et ideo tu, Nease, debelMS honorabilius loqui, et noa ila.

CANTUS DECIMUS SECUNDUS. 403

ita indiscrete, antequam cognoscas homines(^), Nesse; ideo
non dignati fuerunt supra respondere tibi : et haec (^) dixil
Chiron, quando s' ebbe scoperta la gran bocca, quae prius
erat coperta magna et densa barba. Et subdit autor re-
sponsionem Yirgiiii, ita quod qui noluerat respondere
Nesso, nunc respondet Chironi, sicut supra promiserat (^)
se facturum. Dicit ergo: el mio buon duca, scilicel Vir-
giiius sapiens, che gid gh era al petto, idest qui iam per-
venerat ad pectus equi, ita quod cum capite attingebat
pectus equi, dove le due nalure, sciiicet equina et hu-
mana, son consorli, idest coniunctae, ita quod Virgilius
erat bassus sub Chirone, rispose: ben ee vivo, quasi dicat:
vere(^) viyit et beate, quia nuili quaerit nocere, immo
omnibus prodesse ; non (^) est vir sanguinum sicut vos
fuistis, et ecce quare venimus: non ad martirium, sicut
Nessus petebat paulo ante, imo ut videat (^) poenas alio-
rum ; ideo, e si solelto mi li convien mostrar la valle buia,
scilicet infernum obscurum; et dicit ad excusationem
autoris: necessitd il condusse, non dUetto, sicut ostensum
est (^) capitulo I, quia scilicet pro salute sua, concedente
divina gratia ; unde dicit : tal se pard da cantar alleMa,
idest Beatrix, quae cantat alleluia in ecclesia tam mili-
tanti quam triumphanti. Alleluia enim est nomen he-
braeum et(^) tantum valet quantum Canla laudem ad
Dominum secundum unam expositionem, ticet alii aliter
exponant, che mi comndse questofficio nuovo, sicul patuit
II capitulo, scilicet succurrere periclitanti in vitiis. Et
bene est opus novum istud, et ideo non debemus rema-
nere hic nec alibi in ista civitate, quia ipse non ee to-
dron, ne io anima fuia, quasi dicat : nec ipse est violentus.

(') £. horniiies ; kleo indignati. (*) 116, et hoc dicit.

(*) S. spoponderat IMcit ergo. (*) £. bene Tifit

(*) £. non enim est. (*) 116, nt fideamns.

(*) B. eet fnpra capitnlo I. (*) £. quod tantum.

404

COMENTUM INFERN1

nec ego fraudulentus. Latro enim est qui violenter et
patenter spoiiat, fur vero fraudulenter (^); ideo non sumus
puniendi aliqua poena in civitate ista, in qua punitur vio-
lentia et fraudulentia. — Ma. Hic Virgilius facta narra-
tione sua, nunc facit petitionem, et adiurat Chironem
ut det sibi ducem, unde dicit : ma danne un de^ tuoi, sci-
licet sociis ^\ a cui noi siamo a pruovo, idest prope, cke
ne tnoslri Id dove se guada, idest qua parte sit vadum,
e che porti costui in su la groppa, scilicet equina, che non
ee spirlo che per F aer vada, sicut ego et aliae animae
mortuorum ; et tangit effectum petitionis, dicens : Chiron
si volse su la deslra poppa, idest mamillam ; et sic vide
quod Gliiron erat in medio, ad dexteram habebat Nes-
sum, ad sinislram Folum, e disse a Nesso, tamquam
audaciori, toma, scilicet versus flumen. Isti enim tres re-
cesserant ab aqua, circa quam primo curret)ant, et ve-
nerunt (^) obviam istis duobus versus ripam, e st K guida,
quia habent securum conduclum a Domino, ita quod
nullus audeat nocere sibi, e fa' cansar, idest cedere, s' al--
Ira schiera v'intoppa, idesl si alia turba centaurorum
obviat vobis. Similis casus aliquando accidit de facto no-
stro autori; dum discurreret per mundum, perveniebat (*)
ad manus alicuius nobilis caslellani, a quo in recessu pe-
tebat unum caballarium qui scortaret eum et sociaret (^)
per suum terrilorium ; multum enim honorat)atur saepe
a talibus, quia virtus ubique magno proelio extimatur,
ut ait Valerius.

Or ci movemmo. Quarta (®) et ultima pars generalis,
in qua autor tractat in vSpeciali de quibusdam violentis
in proximum, in a.Te et persona, qui puniuntur diversi-
mode in ista aqua sanguinoleiita. £t primo continuans

(') 116, fraudiilenter et cUndesUne.
(') S. e £. Tenerant obviam.
(') £. associaret.

(*) £. socionim.

(*) S. TeniebaU

(*) 116 e £. Iita eft qoarU.

CANTUS DECIMUS SECUNDUS. 405

dicta dicendis, dicit : Or ci movemmo con la scorta fida,
idest cum Nesso cuius fidei eramus commissi, quamvis
male seryayeril Herculi depositum suum ; lungo la proda
del bollor vermiglu), idest yersus ripam riyi sanguinei,
dove i boUUi, idest violenti in sanguine bullientes, /a-
cean alte strida, scilicet propter magna tormenta poena-
rum. Et primo tangit eos, qui gravius puniuntur, quia
sunt quasi in totum mersi \) sub sanguine, quia fece-
runt maiores sanguinis fusiones (^) et extorsiones crude-
liter i^) et iniuste. Dicit ergo : io vidi gente sotto fino al
cigliOy ita quod nihil eminebat de eis nisi summitas
capitis, ut appareret poena ; et declarat qui sunt isti di-
cens: el gran centauro, scilicet Nessus: aliqui tamen
dicunt quod loquitur de Ghirone, quod non videtur
posse stare, quia iam dixit autor: Or ci movemmo con
la scorta fida^ disse: ei son tiranni: adverte quod tyran-
nus aliquando capitur in bona parte; unde Virgilius:
Pars mihi pacis erit dexlram tetigisse tyranni, Ideo spe-
cificat de quibus loquitur (*), cum dicit : che dier di pi"
gHOy idest qui iniecerunt manus atroces, nel sangue e
nelTaver^ scilicet proximorum; ideoC*^), ^* spietali danni,
data (^) impie in homines et bona eorum, si piange quivi,
scilicet in isto sanguine, quia planctus sequitur ad poe-
nam. — Quivi. Nunc autor nominat aliquos tyrannos, et
primo et principaiiter unum principalissimum et famo-
sissimum omnium, scilicet Alexandrum. Ad sciendum
autem quis fuerit iste Alexander est notandum, quod
aliqui sequentes opinionem vulgi dixerunt, quod autor
non loquitur hic de Alexandro Macedone, sed de quo-
dam alio, sed certe istud est omnino falsum, quod
potest patere dupliciter : primo, quia cum dicimus Alexan-

(*) £. submersi. (') S. e £. efhukMies.

(*) £. cradellimas et iniosUs. Dicit. O £. loquatar.

(') 116, ideo dicit: U spieiaU, (*) £. daU io homines.

406 GOMENTUM INFERNl

«

der debet intelligi per excellentiam de Alexandro Ma-
gno; secundo quia iste fiiit violentissimus 0 hominum.
Nam, ut perstringam plura (^) sub paucis verbis^ Alexan-
der usus est violentia in Deum, in se (^), in proximum,
et peius in suos quam in extraneos: in Deum fuit vio-
lentus, quia voluit dici et credi filius Dei(^), velut si
posset animis et iinguis hominum imperare; deinde de-
venit in(^) tam vanam superbiam ut victor Persarum,
eorum moribus victus, voluerit pro Deo adorari. Et Ca-
listencm, condiscipulum suum sub Aristotile, quia vo-
luit revocare ipsum ab ista dementia, fecit crudeliter
mori inter tormenta, ludibrium turpe faciens de eo, au-
ribus, naribus, iabiis detruncatis; male(^) Caiistenes ser-
vaverat praeceptum Aristotelis qui mandaverat sibi C)^ ut
aut nunquam loqueretur in conspectu Alexandri, aut di-
cerel sibi grata. Bene (^) cognoscebat sapientissimus phi-
losophus naturam discipuii sui, immo infamia fuit quod
Aristoteles teraperaverat illud venenum terribilissimum,
quo postea Alexander extinctus fuit, sicut scribit Plinius
in naturali historia. Fuit et vioientus in se, quia voluit
se ipsum occidere (^) cum interfecisset Clitum fratrem
nutricis suae familiarem (^^)dilectissimum per iram et ebrie-
tatem, quia reprehendebat(^^) eum quod extoilebat se
supra Philippum patrem, a qua desperatione Calistenes
praedictus retraxit eum. In toto oriente exercuit violen-
tiam et saevitiam suam ; nam, ut verbis Orosii utar, Alexan-
der miseriarum gurges, totius orientis turbo, humani
sanguinis insatiabilis, recentem semper aut alienorum

(*) 8. Tiolentissimus omnium. (') S. plurt paads Terbis.

(') £. in se, el in proximum. (*) £. I)ei ; yoluit, ai potoiifiet» aDimii.

(*) S. in tantam superbiam quod victor. — £. venit.

(*) £. male enim. f ) £. sibi quod aut numqoam.

(*) £. Bene autem. (*) 116, interficere.

(**) £. familiarem aibi dilectissimam. — 116, familiarem fldelinimum.
(") £. reprebenderat.

CANTUS DECIMUS SEGUNDUS. 407

aut suorum sanguinem sitiebat. Yioientus fuit contra
naturam, quia non contentus luxuria foeminarum, qua-
rum gregem magnum secum C) habebat, etiam ad ma-
res se extendit, ut dicetur infra capitulo XXII, sicut
haec omnia patent per Quintum Gurtium, qui tamen plus
omnibus Alexandrum nititur commendare. Non tamen
nego quin habuerit muitas (^) magnas yirtutes, et multa
magnanimiter fecerit; tamen indiscrete et alterne habuit
magnam potentiam, quia magnam fortunam (^) ; unde, ut
cum Lucano concludam, fuit felix praedo, et orbis victor
ab ebrietate yictus est, ut ait Augustinus. Justinus ta-
men facit hanc (*) comparationem inter Philippum (*) pa-
trem et Alexandrum filium, quia dicit quod Philippus
ebrius desaaviebat '''in hostes; Alexander vero ebrius
desaeyiebat * (®) in suos. Vade nunc et praefer Alexan-
drum Caesari si potes, aut quaere, quare Dantes non po-
suit Caesarem hic, qui ultra alias virtutes multas et ma-
gnas fuit sobriissimus hominum, de quo dicebat Gato
inimicissimus sibi : Solus Ccesar sobrius accessit ad reni
publicam evertendam. Alexander ergo C) xn annis re-
gnavit, et xxxm vixit et uno mense, de quo saepe fit
mentio in isto libro, et de eo plura dicentur alibL
Ad propositum ergo autor ponit Alexandrum hic tam-
quam primum et principem violentorum, maxime contra
proximum, ita quod punit eum a vitio praedominante,
et describit eum simpliciter et nude, quasi dicat: cum
nomino Alexandrum intellige, quod iste fuit maximus
autor violentiarum (^) in terris; ideo bene Lucanus dicit,
quod eius membra fuerunt spargenda per orbem : ergo (•)

(*) E. secum semper habebat. (*) £. moltas et magnia.

(*) £. fortonam haboit: oode. (*) S. istam.

(*) S. Philippom patrem ehia et Aleiandrom. — 116, in AlexaDdrom et Phi-
lippom, quia dicit

(*) Le parole fra i due asterischi sono degli altri tre Codlci.

''i £. Tcro xn. (*) £. aoctorum Tiolentonim. (*) £. Ideo bene.

408 GOMENTUM INFERNl

bene dixit: quivi ee Alessandro. — E Diomsio. Hic autor
prdomisso tyranno famosissimo OrienUs, describit alium
tirannum famosum (^) Occidenlis, sciiicet Dionysium Syra-
cusanum. Ad cuius cognitionem est breviter sciendum,
quod Dionysius iste, ut scribit Tullius V Tusculanarum
Quaestionum, fuit vir temperatissimus in victu per con-
trarium Alexandri; fuit(^) sagacissimus et valentissimus,
qui secundum Justinum libro XXII fecit magna proelia (^
in Sicilia, et occupato imperio totius insulae, credens
otium et desidiam sui magni exercitus esse damnosam
et periculosam suo r^no, traduxit exercitum in Italiam,
ubi exerceret vires militum, et fines regni ampliaret; et
primo movit belium in Calabria contra Graecos, qui tunc
temporis magnam partem Italiae occupaverant, unde Ma-
gna Graecia appellata fuit. Ibi occupatis aliquot civita-
tibus revocatus est in Siciliam propter adventum Car-
thaginensium, qui reparato exercitu renovaverant (*) bel-
ium; et non post multum tempus fractus et victus multis
bellis finaliter fraude suorum occisus est. Iste(^) ergo
Dionysius tam magnificus, tamen fuit maleficus ct iniu-
stus, sicut scribit Tullius eodem libro; nam propter mala
quae faciebat cum haberet multos iuvenes amicos, ne-
mine tamen confidebat, sed custodiam corporis commit-
tebat feris barbaris, et in carcere (^) quodammodo se
incluserat cingendo cameram suam amplo (^) fosso, in
quam intrabat per pontem ligneum, et clausis hostiis
ipsemet levabat ipsum ; et aliquando ex alta turri arren-
gabat (^), quia non audebat sedere cum aliis in publico.

(') S. famosissinium. [*) £. ftiit etiam.

(*) S. c HG, proBlia conlra Amilcarem ducem Carlhaginensium qui inter-
fectus cst ibi. Dionysius autem expulsis Cartha^nensibus de Sicilia, et occupato
regno totius insulie. — E. proBlia in Sicilia contra Amilcarcm ducem Cartha^-
nensem de Sicilia, et occupato imperio.

(^) 116, renoTayerunt (') E. Ille ergo. (*) 116 e £. in carcerem.

f) 116, ampla fossa in qua intrabat. (*) E. aringabat.

CANTUS DEC1MUS SECUNDUS. 409

Et cum haberet duas uxores unam SyracusaDam, alte-
ram de Locris civilate Calabriae, nunquam intrabat ad
eas nisi primo perscrularetur si haberent ferrum usque
ad extremitatem tunicarum. Ultra h8ec(^) nolens com-
mittere se manibus tonsorum, docuit fllias suas tondere
eum; et cum factae essent magnae removit ferrum ab
eis, et faciebat quod cum carbonibus ardenlibus combu-
rebant sibi barbam et capillos. Semel autem cum vellet
ludere ad pilam, sicut sa^pe soiebat, spoliavit sibi clami-
dem, quam tradidit simul cum giadio iuveni quem sum-
me diiigel)at. Tunc quidam famiiiaris dixit per iocum
Dionysio: committis tu vitam tuam isti? etcum iuvenis
arrisisset, Dionysius statim mandavit quod interficeretur
uterque; unus, quia demonstraverat viam interficiendi ;
alter, quia approbaverat illud dictum risu. Quo facto
postea tantum doluit Dionysius, quod nihil habuit gra-
vius in vita sua, quia fortiter amabat quem occiderat:
non lamen fuit ita fatuus quod vellet se occidere, sicut
Alexander, imo regnavit xxxvm annis, et xxv habebat
quando dominium occupavit; et sic vixit quasi duplo
piusquam Alexander. Dionysius (^) etiam fecit multas vio-
lentias et contumelias contra Deos, quas scribit TuUius
et Vaierius qui accepit ab eo; tamen autor noster ponit
ipsum hic punitum a violentia praedominante; fuit ru-
beus, ferox, cum facie lentiginosa, ut palet apud Vale-
rium. Ad iiteram ergo autor describit Dionysium a fe-
rocitate (^) el violenta tyrannide sua, dicens : e Dionisio
fero Che fce Cicilia aver dolorosi anni, quia per tot an-
nos afllixit eam, ut audisti. £t debes(^) scire quod de-
bes intelligere lioc de Dionysio patre, quia Dionysius
filius primogenitus eius etiam afllixit Siciiiam et par-
tem Galabri^, et peiora fecit quam pater, quia interfecit

(*) £. Ultra hoc. (') £. Isle Dionysios etiam.

(*) £. feriUle. (*) £. £1 debes inteUigere boc.

410 GOMENTUM INFERNl

fratres consanguineos, et nobilissimam civitatem Syracu-
sarum impievit occisionibus civium, in qua pater imple-
verat carceres captivis; sed non fuit magnanimus, vel
temperatus, ut pater, imo ingluviosus, et ebriosus ; unde
factus omnibus odiosus, expulsus ivit Gorinthum, ubi
vitam tristissimam duxit cum lenonibus, meretricibus,
vei aiiquando docuit pueros literas. — E quella. Hic autorP
nominato lyranno antiquo de Sicilia, qui fuerat paulo
ante tempora Alexandri Magni, nunc transit in Italiam,
et nominat unum tyrannum modernum pessimum, sci-
licet Eccirinum de Romano. Ad cuius cognitionem bre-
viter est sciendum, quod iste Eccirinus tyrannus cru-
deiissimus tempore Federici secundi fuit de Romano
castello comitatus Tarvisii O^ magnus dominus et potens
in ipsa Marchia Tarvisina (^) tota, in qua exercuit ma-
gnas violentias et crudelitates, adeo quod quidam scri-
pserunt, ipsum fecisse mori quinquaginta millia ho-
minum; sed inter alia(^) mala impia, quum perdidisset
Paduam, furoris rabie stimulatus, fecit crudelissime ne-
cari duodecim millia Paduanorum ferro, fame et igne,
quos hal)ebat(^) apud se. Regnavit Eccirinus Veron®
xxxrv annis, de cuius potentia, nequitia et gestis dicam
plene capitulo IX Paradisi ; ideo hic tam cito pertranseo.
Nunc ad iiteram, autor describit Eccirinum ab habitu
corporis, dicens : e quella fronle (f ha 7 pel cosn nero ;
idest nigram. Scribunt aiiqui, quod Eccirinus fuit cor-
pore mediocris, niger, totus pilosus; sed audio, quod
habel)at unum pilum longum super naso (^), qui statim
erigebatur, quando excandescebat in iram, et tunc omnes
fugiebant a facie eius; e Azzolino ; et liic nota, quod
autor utitur vulgari tusco, quia de rei veritate vo-
catus fuit Eccirinus, sicut scribit Mussatus Paduanns,

(*) E. TriTisii. (*) S. TarTisana. — £. TriTisana.

(*) E. alia millia mala. (^) S. habebat tecum. (*} E.

GANTUS DEQMUS SEGUNDUS. 411

musarum amicus, in tragcBdia, quam fecit de Eccerino,
in qua fingit, quod fuerit genitus ex patre Diaboio. —
E queir cUlro. Hic autor nominat alium C) tyrannum
modernum, qui fuit post Eccirinum, et sibi vicinum, sci-
iicet Obizonem (^) marchionem estensem. Ad cuius intel-
ligentiam est notandum, quod autor noster non descri-
bit(*^) Obizonem a certa macula frontis, sicut fecerat
Eccirinum, quia macula Obizonis fuerat accidentalis.
Fuerat enim monocolus, non a natura, sed a casu, cum
hastiluderet ob amorem cuiusdam domina^; ideo deno-
minatus est marchio Obizo ab oculo ; sed describit
ipsum a puicritudine corporis, quia Domus Estensis na-
turaliter habuit omnes corpore pulcros, sicut Azonem I
qui fuit dominus Yeronae, de quo dicetur capitulo YI,
Purgatorii; et Azonem II filium primi, qui eripuit Pa-
duam Eccirino pro ecclesia, et ipsum Eccirinum debel-
lavit apud Adduam flumen Lumbardiae ; vicit etiam Fe-
dericum II apud Parmam, ut dicetur alibi. Obizo ab
oculo nepos istius Azonis II natus est ex Raynaldo filio
eius in carcere secundi Federici in Apulia, quem pater
dederat Federico in obsidem; et licet saepe Federicus
offerret (*) reddere sibi, numquam voluit recedere ab
ecclesia propter recuperare unicum filium suum di-
lectum. Et ob hoc Obizo postea fuit fautor et adiutor
Carolo I contra Manfredum filium Federici in vindictam
patris. Hic Obizo habuit tres filios magnificos, scilicet
Azonem primogenitum magnificentissimum, qui dictus
est Azo Ui, de quo hic fit mentio, et alibi ssepe in isto
libro, el Franciscum et Aldrovandinum, ex quo natus
est Obizo, qui tenuit dominium diebus nostris, pater Ni-
colai nuper regentis, et Raynaldus et Nicolaus. Ad pro-
positum ergo autor nominat hic marchionem Obizo-

(*) E. alium nimiain modermim. (') £. Opiionem (cosl lempre}.
(*) £. describit islum a certt. (*) S. offerret Telle reddere.

412 GOMENTUM INFERNI

nem ab oculo, et Azonem III filium eius, quia uterque
visus est yiolentus tempore suo. Nam Obizo non con-
lentus suum dominium intra aquas Padi contineri, Re-
gium C) et Mutinam occupavit, et tenuit domiriium Ferra-
ria; xxvm annis, ubi mortuus (^) est anno Domini MGGXCIII,
ita quod Obizo et Azo fiiius eius regnaverunt tempore
nostri autoris. Azo vero Bononiam et Parmam magnis
bellis afnixil, neutram tamen potuit obtinere; imo vi-
debatur subiugaturus (^) sibi Lombardiam potentia et ma-
gnificentia sua^accepta in uxorem filia Garoli II sorore
regis Roberti. Post modicum tamen amissis Mutina et
Regio in duobus diebus infirmatus (^) est et mortuus in
anxietate sine prole; ex quo dominium eius remansit in
magna lite inter fratres et nepotes ; et (^) filius eius Fran-
ciscus naluralis lenuit dominium modicum, et magnum
belium fecit cum favore Yenetorum, quia mater eius fuit
Veneta. Mortuus est Azo III anno Domini MGGGYUI cum
regnasset xv annis. Nunc ad literam autor describit
Obizonem ab habitu corporis, dicens: e qtieir altro ch'Se
biondo e Obizo da Esle; et tangit mortem eius violen-
tam, quia infamia fuit, quod cum infirmaretur, Azo filius
fecerit ipsum iuvari citius mori. Hoc autem habuit
Dantes a Ricobaldo Ferrariensi magno chronichista, qui
tunc vivebat, et qui hoc scribit in chronicis suis, qui (^)
dicit, quod Azo mortuus est in Gastro Estensi, cum ti-
meret necem sibi inferri a familiaribus, sicut Obizoni
patri (^) intulerat. Dicit ergo: el qual per vero fu spenlo
dal figliaslro su nel mondo. Et hic nota, quam pulcre et
honeste autor paliiat istud factum, vocans filium filia-
strum, quasi velit innuere, quod non possit cadere in

(') £. Regiuni et Mantuam. {*) £. mortuus est 1293.

(') E. subjugaturus Lombardiam potentia sua et magniOcentia, accepti.

(*) K. infirmatus et mortuus in anxietate.

(') S. et filius eius naturalis tenuit. — £. et filius Franciscus naturalis.

(*) E. quii. C) ^' P*^i occurrerat.

CANTUS DEGIMUS SEGUNDUS. 413

iiiente(^) alicuius, filium prdesumere aliquid contra pa-
trem; ideo (*) bene dicit, quod vere fuit extinctus a pri-
vigno, non a vero filio, quia natura non patilur hoc. —^
Allor. Nunc autor noster intendit tractare de alia gente
minus (^) violenta quae minus cruciatur in sanguine. £t
ad. intelligenliam istius litera^ quae videtur salis abscondi-
ta, debes considerare quod centaurus stans in ripa oslen-
derat et nominaverat tyrannos magnificos el potenles,
qui cruciabantur sub sanguine iuxta ripam; nunc autem
incipit velie intrare sanguinem. Ideo continuans (^) dicta
dicendis bene fingit convertisse se ad Yirgilium volens
scire quid amodo esset agendum ; unde dicit: Allor^ quasi
dicat: istis cognitis et notatis, mi volsi alpoeta, scilicet ad
Virgilium, quasi dicerem, quid dicis? vidimus satis de
istis: et Virgilius statim inviavit eum ad ascendendum
clunem equi post terga centauri. Unde dicit autor: e
que', scilicet Virgilius, disse: questt, scilicet Nessus, li sia
or primo el io secojido, dat ordinem equitandi; et vult
breviter dicere : nunc centaurus praecedat, et tu stes
in medio, et ego stabo post le, ita quod ero tibi secun-
dus, et ille erit tibi primus. Hoc pro tanto (^) dicit, quia
dum ambulaverant per ripam, centaurus praecedelmt,
Virgilius secundus sequebatur, et Dantes tertius ibat post
Virgilium. Nunc vero cum essent ascensuri besliam, et
intraturi aquam, Virgilius posuit Dantem in medio, et se
post eum ad eius custodiam et salutem, ut non timeret
nec possel ruere in aquam ; et cum modico (®) proces-
sissent per aquam centaurus firmavit se, et ostendit eis
novam gentem. Dicit ergo : el centauro s' affisse, idest (J)
Nessus retardavit, sopra una gente che parea cKuscisse

(*) S. in fnentem alicuius filii presumere. — £. in mentem alicuius, filium.

(') £. ideo dicit.

(*) £. nimis yiolenta, que nimis cruciatur.

(*) £. continuans auctor dicta. (') £. pro tanto tibi didt

(*) S. e £. modicniii* C) S. idett oeotaamt retardiTit

414

COMENTUM INFERNI

(U quel btilicame, idest de illo laco C) sanguineo. Est enim
Bulicame lacus aquae rubeae, calidse, sulphureae, apud
Viterbium ; ideo bene vocat istam aquam sanguineam
bulientem bulicame per similitudinem. De isto Bulicame
dicetur plenius infra capitulo XIV ; et dicit : infino a la
gola, ad denotandum quod isti fuerant minus violenti
quam primi ; ideo minus torquebantur (^), quia stabant
solum sub sanguine usque ad gulam. — Mostrocci. Hic
autor ostendit, qualiter Nessus ostenderit eis unum
singularem violentum de gente ista^ qui commisit bo-
micidium nimis detestabile apud pfaedictam civitatem Vi-
terbii. Ad intelligendum clare crudele facinus, quod bic
tangitur^ expedit scire, quod Henricus rex Anglide,
huius (^) nominis tertius, bonorum regalium dilapidator
et prodigus, fecit barones sibi rebelles; quorum opera
rex Francia^ misit in Angliam Symonem comitem de
Monteforti (*), virum strenuum et idoneum regno, qui
coniecit in vincula Henricum regem, et Ricardum fra-
trem eius, et filios regis. Sed Adduardus (^) primogenitus,
vir inclitde virtulis, evasit velocitate equi; qui postea
feliciter debellavit praefatum Symonem iam (®) gravem
baronibus, quia superbe ad regni solium aspirabat,
quem fecit in partes C) dissecari, et eius pudenda in os
eius immitti. Sic Adduardus victor, patrem, patruum (^)
et fratres suos liberavit; qui postea patri successit in
regno. Verumtamem contumeliosae mortis Symonis Hen-
ricus filius Ricardi pra^dicti, consanguineus Adduardi,
luit postmodum poenas. Nam cum Philippus rex Fran-
ciae filius Ludovici sancti, rediens a Tunitio cum Ca-
rolo rege Siciliae, pervenisset in Italiam ad civitatem

(*) S. e £. de illo loco.
(') S. e £. huius nomine terliut.
(*) £. £daardus (cotl sempre).
C) K, in partet deiecari.

(*) £. torquentur.

(*) £. de Monteforte.

(*) S. iam exofiim baronibos.

(*) S. patrooa.

CANTUS DEGIMUS SEGUNDUS. 415

Viterbium (^) ubi tunc erat curia romana, vacans pa-
store, Guido de Monteforti, filius Symonis, interfecit (*)
gladio ipsum Henricum, et ipsum inde tractum, mem-
bratim laceravit, anno Domini MGCLXX. Adduardus enim
a Tunitio transiverat Acon in subsidium Terrae Sanctae,
ubi mansit triennio; et iste Henricus revertebatur cum
aliis regibus, ut rediret in Angliam, cuius pater Ri-
cardus electus erat rex Romanorum, deposito Fede-
rico U. Guido autem excomunicatus a Gregorio papa X,
tandem veniens ad mandata, traditus est carceri, a quo
tamen evasit interventu ipsius Caroli ; tamen finaliter mor-
tuus est mala morte. £t ulterius est breviter sciendum,
quod Guido de Montforte magnus comes adha^sit Carolo
duci Andegaviae, fratri Ludoici r^is Francise, et in brevi
foctus est sibi familiarissimus et carissimus, quia erat
vir alti cordis, magni consiiii, et magnae probitatis. Ac-
cidit ergo, quod cum Carolus praedictus vocatus ab ec-
clesia in Italiam contra Manfredum regem, vellet venire
Romam ad Papam per mare, commisit isli uxorem suam,
et omnes suos, velC'') totum exercitum ducendum per
terram ; qui magnifice totum fecit, et cum Carolo semper
fuit in omnibus beliis, periculis et !al)oribus, et fuit ma-
gna pars victoriarum eius. Quapropter Carolus victor
regni Apuliae et Siciliae fecit Guidonem vicarium suum
in Tuscia, cuius vicariatum habebat ab ecclesia. Accidit
deinde quod Carolus semel venit Viterbium cum multis
regibus, qui revertebantur de ultra mare a Tunitio, ubi
Ludoicus frater eius erat mortuus. Inter alios reges
erat Philippus fiiius dicti Ludoici, qui portans ossa pa-
tris sui, revertebatur (^) in Galliam, et Henricus filius
Ricardi regis. Reges isti fecerunt moram aliquot diebus

(•} £. Vilerbii, finido de MoDtaforCe.

(*) £. inCerfecit iptani. (*) £. et tolam.

(*) £. reTertelMitiir in patriem» •cilicet in Galliam.

416 COMENTUM INFERNI

Yiterbii, ubi tunc vacabat Sedes Papalis, ut facerent,
quod Gardinales, qui erant in discordia, eligerent novum
Papam. Tunc perpetratum fuit nimis atrox facinus, sub
custodia regis Garoli ; nam cum Henricus praedictus
esset in una ecclesia Vitcrbii, dum (^) levaretur corpus
Domiiii^ Guido comes Montisfortis, tunc vicarius Caroli
in Tuscia, manu propria cum mucrone impie transfixit
Henricum prsedictum, et munitus gente pedestri et eque^
stri, fecil peius. Nam dum unus ex militibus suis petis-
set : Quid fecisti ? ipse respondit : Fed mecm muiictam.
Et illo milite replicante: Quomodo fecistis vestram vinn
dictam, cum pater nester fueril tractus (^) ? Gontinuo Guido
reversus in ecclesiam, cepit dictum Henricum per ca-
pillos, et turpiter traxit usque extra ecclesiam; et com«
misso tam horrendo sacrilegio et homicidio, evasit sospes
in Maritimam in terris comitis Russi soceri sui. £x hoc
facto tota Guria fuit valde turbata: infamantes et vitu-
perantes Garolum, arguebant sic: si Garolus fuit con-
scius facti, nequissime fecit; et si ignoravit, cur tam
abhominabile scelus dimisit impunitum? Gorpus(^) sui
portaverunt in Angliam, ubi sepultum fuit in civitate
Londrae in quodam monasterio Monachorum, vocato ibi
Guamiscier (^), in una capella, in qua sepeliuntur omnes
reges Angliae, et in circuitu capellae sunt imagines re-
gum; ubi supra sepulcrum Henrici posita fuit una statua
inaurata, qua^ in manu dextra tenet calicem sive cra-
terem aureum, in quo est cor dicti Henrici balsema-
tum {^)j et supra cor stat gladius nudus, testis huius
necis. In manu vero sinistra tenet chartam cum isto ver-
siculo : Cor gladio scissum, do cui consanguineus sum, sci-
licet Adduardo; et Adoardus nunquam postea fuit amicus

('} E.dum eleTaretur corpus preUosissimum Domini nostri Jeso Christi, Goido.
{*) £. tractm per capiUos f (*) £. Corpas fratris niL

(*) £. Guamister. (*) £. balsamaUuD.

CANTUS DECIMUS SECUNDUS. 417

Caroli, nec domus Franciae. Nunc ad propositum autor
damnat hic istum Guidonem ob istam inauditam violen-
tiam. Licet enim Guido (^) fuerit magnus efTusor sangui-
nis, et in multis bellis pro Carolo, tamen iuste ; sed istud
fuit nimis excessivum homicidium: primo ratione loci,
quia in ecclesia Dei, et in curia romana, et vacante
sede: secundo ratione personae, quia posuit manum in
filium regis: tertio, quia iniuste; nam rex Angliae fe-
cerat(^ mori patrem eius culpabilem, tamquam reus
maiestatis: quarto, quia (^) infamiam et verecundiam Ca-
roli regis domini sui pertractabat. Ad literam ergo dicit
autor: et ille centaurus mostrocci un' ombra, scilicet
animam Guidonis de Montforte dafun canto sola, propter
singulare maleficium enormiter commissum, dicendo:
colm fesse in grembo a Dio, scilicet ante altare, ubi (*)
levabatur Corpus Christi consecratum, lo cor che 'n su
Tamigi ancor si cola, idest colitur : dat intelligi civitatem
per fluvium. Tamis C') enim est fluvius, qui labitur iuxta
Londram civitatem regalem, quae olim vocabatur Trino-
vantum, sicut scribit Julius Celsus, quia gens Julii Cae-
saris transivit istum fluvium, quod non apparebant nisi
capita (*). — Poi. Hic autor ponit aliam speciem violen-
torum, qui adhuc minus delinquerunt, et minus puniun-
tur, sicut simplex homicida, et simplex praedo. Dicit ergo
clare : Poi vidi genle, che tenean la testa e ancor tutlo 7
casso, idest totum ventrem, fUor dal rio, idest extra san-
guinem rivi; et non nominat aliquem hic, sed dicit: et
io reconobi assai di costoro, quia ubique est maximus
numerus istorum. Et subdit quomodo continuo invenie-
bat(^ aquam minorem, et ita minorationem poena^ di-

(*) £. Guido iste fueril. (*) £. fecit.

(') S. qaia in inramiain Caroli regis domini sui. Ad literam.

(*) E. nbi elerabatur prsliotissimam Corpat Domini nostri Jesa Cbristl.

(*) £. Tamisius. (*) £. capita eonim. PoL

C) S. e £. ioTeniebanL

L S7

418 GOMENTUM INFERNl

cens: cosl quel sangtie, idest aqua sanguinea, si facea
basso a pHt a piU, idest inveniebatur et fiebat minor pau-
latim, quanto plus procedebamus, si che cocea pur li piedi,
et ista erat minima poena, quia isti gustaverant minimum
de sanguine humano, yel(^) ideo propter paucitatem
aqu^ transiverunt ibi ad terram, unde dicit: el nostro
passo del fosso fu quivi. — Si come. Hic autor ostendit
quomodo Nessus egressus de valle in alteram ripam
ostenderit sibi situm et qualitatem huius(^) vallis. Ad
cuius intelligentiam imaginandum est, quod circulus iste
ex una parte iuxta ripam, ubi primo intraverant aquam,
est profundus, habens magnam copiam aquae sanguinefle;
et paulatim procedendo ad alteram ripam per transver-
sum continuo reperitur minor aqua, ita quod ex oppo-
sito parum aquae est iuxta alteram ripam. Dicit ergo
autor : disse 7 centauro, scilicet Nessus reflectens se ad
aquam transitam^ si come tu vedi, U bulicame che sempre
si scema, idest minuitur, da quesla parte, scilicet sinistra^
cosi voglio che tu credi, che 7 fondo suo piii a pik giii
prema, idest magis profundetur, da quesf allra, sciiicet
a dextra in gyrum, ififin che 7 si ragiunge, ove la ttran"
nia conven che gema, idest in praedicta parte, ubi tyranni
plangunt propler poenam, ut dictum est — La divina.
Hic ultimo ad perfeclum complementum buius materiae
nominat quosdam alios (^) violentos in aqua grossa tyran-
norum, qui tamquam publici praedones et pestiferi so-
ciales discurrerunt (*) per mundum, per mare et per ter-
ram; et primo nominat Alhiiam. Ad cuius cognitionein ^
oportet breviter scire quod, sicut scribit Paulus Diaco-
nus in suo libro de gestis Lougobardorum anno Chri-
sti GGGGXLII, Alhila rex Hunnorum(^) habens sub se

(«) £. et ideo. (*) S. istius. (') S. aUquos. (') S. e £. discurrant.
(") E. Hungarorum habent sub §e Dalmaciain, Hungariam, MacedoMaro,
Mesiam.

CANTUS JDJBQMUS SECUNDUS. 419

Daciam, Hungariain, Macedoniam, et Mesiam, Achaiam
et Traciam, duceos secum multos reges et regulos, et
plures nationes in septemtrionali plaga morantes, cum
innumerabiii exercitu furibundus intravit Italiam;et primo
Aquilegiam sitam in principio Itali^ expugnare ten-
tavit, quae fuit viriliter defensata C) a civibus per trien-
nium; finaliter capta (uit igne et ferro, eversa crudeli
excidio. Tunc qua^dam mulier nomine Digna precipitavit
se de alta arce in flumen, ne in manus hostium deve-
niret ; mulier (^) indigna quae tali morte periret. Deinde
Athila destruxit Concordiam, Aitinum, Patavium: deinde
per civitates Yicentiam, Yeronam, Brixiam, Pergamum
uuUq resistente discurrit Mediolanum et Papiam simili-
ter spoliavit abstinens a ferro et igne. Givitates alias Lom-
bardiaa, et Romandiote eodem modo afflixit Demum per-
venit ad locum ubi Mincius fluvius intrat in Padum, et
dum deliberaret utrum iret Romam, supervenit Leo pon-
tifex Romanus, qui obtinuit ab Athila quidquid postulavit;
unde salutem urbis et totius Italiae reportavit divino
miraculo. Athila demum reversus est in Hungariam, ubi
ducta(^) in uxorem Honoria sorore Yalentiniani impe-
ratoris, faciens luxuriosa convivia, cum ultra solitum bi-
bisset ex fluxu sanguinis narium animam efflavit; et sic
yir sanguinum (^) in sanguine et vino suiTocatus est mo-
riens in quo modo est demersus hic usque ad (^) cilia.
Falsum est ergo quod vulgus(^), quod fuerit mactatus
AriminL Nunc ad literam autor describit Athilam a co-
gnomine, quod ipsi (^) sibi imposuit in vita. Nam cum
Alhila pervenisset Mutinam, Geminianus, episcopus illius
urbis, vir sanctus, petivit ab eo quis esset; qui respon-

(*) £. defeoM. (*} £. mulier digna.

(^ S. ducU oxore Hoooria. (*) £. rir Mnguiiiens.

n £. ad Uia. (•) S. « £. i olcua didt, quod.

C) £• ipw aibi impoauit in Mutina. Nam.

420 COMENTUM INFERNI

dit: Sum AthUa flagellum Dei. TuncO Geminianus dixit:
Sum Geminianus servus Dei; et continuo apertis portis
Athila transivit per medium civitatis nemine offenso. Dicit
ergo : La divina giustizia punge di qua, scilicet ex parte ista
tyrannorum, quelF Atlila che fu flagello m terra, et vere
fuit flagellum Dei ad punienda peccata multorum. —
E Pirro. Hic autor dat duos socios Athila^, scilicet Pyr-
rhum et Sextum. Sed hic est bene advertendum, quod
multi exponunt bic de Pyrrho (^) filio Achillis, qui fuit,
ut dicunt, valde violentus, quia evertit Ilion, mactavit
Priamum, imolavil (^) Polissenam, rapuit uxorem Hore-
sti. Sed cerle quicquid dicatur non credo quod autor
intelligat * hic de praedicto Pyrrho, quia violentias prae-
dictas fecit iuste contra hosles suos ; imo credo quod lo-
quatur*(*) de Pyrrho rege Epiri in Graecia, qui fuit
valentissimus et violentissimus. Fuil enim alter Alexan-
der, sed virluosior eo ; et fuil de genere Pyrrhi praedicti
filii Achillis, et consobrinus ipsius Alexandri magni. Fue-
runt enim olim tres famosissimi duces bellorum, peritis-
simi armorum ; scilicet Alexander, Pyrrhus et Hannibal.
Ad propositum ergo, ut scribit Justinus, iste Pyrrhus ha-
buit pro magna voluptate certare : isle venit in Italiam
in subsidium Tarentinorum contra Romanos, et per qua-
driennium faligavit virlutem romanam. Deinde dimissa
Italia transivit in Siciliam, et creatus rex insula^ multa
bella cum Garthaginensibus feliciter fecit; sed paulo
post Siciliae (^) regnum facilius perdidit quam quaesiverat
Deinde reversus in regnum suum regem Macedoniae
Antigonum invasit; quo victo regnum occupavit. Antigo-
nus rex iniuste spoliatus bello confugil ad Argos. Pyrrhus

(*) S. Tunc Geminianus semis Dei iussit portas ciTitatis aperiri, et apertis,
▲thila transivit.

(*) K. Pyrro Achilleide, qui fuit (") S. Tiolarit PoUxenam.

(^) Le parole fra i due asterischi sodo dei Codici Strozziano e Estense.
(') £. Siciliaro faciliut.

GANTUS DECIMUS SECUNDUS. 42i

cuius dominandi cupiditas erat insatiabilis, non contentus
Epiro et Macedonia, sed intendens Graeciae et Asiae^ invasit
Laceddemoniam gentem beliicosissimam post Romanos;
sed inde repulsus, non terrilus, invasit Argos, ut Antigo-
num a se victum et ibi absconditum opprimeret, ibi ar-
denter pugnans; sed improvide, saxo deieclo de muris
manu feminea, oppressus est. Sicque rex potentissimus,
cunctis terribilis et ab omnibus viris formidatus, a femi-
nis(^) Lacedaemoniorum turpiter repulsus, et a femina
Argorum infeliciter mactatus, bellis finem fecit, quibus
fuerat semper a iuventute delectatus; et quod misera-
bilius fuit, caput eius truncatum corpore fuit Antigono
praesentatum. Sed Anligonus piissimus, memor humani-
tatis, oblitus iniuriae, restituit caput cum reliquo corpore
Heleno filio Pyrrhi reportandum in patriam^ ipso Heleno
ex captivitate liberato : sicque tot regnorum bellis vexa-
tus spiritum cum sanguine deduxit ad inferos. Ex dictis
ergo satis patet quod autor loquitur de isto rege: nec
dicas iste non fuit pirata, quia dico : quid ad rem ? Nam
autor nihil dicit quod Pyrrhus fuerit pirata; sed addit
alium piratam immediate, scilicet Sextum filium (^) Pom-
peii. Nunc ordina sic literam : et divina iustitia pungit {\
Pirro e Seslo. Ad cuius cognitionem est breviter scien-
dum, quod iste Sextus filius Magni Pompeii post victo-
rias Gaesaris, congregata magna multitudine piratarum,
occupavit Siciliam, et coepit infestare Augustum, et multa
bella navalia fecit secum et cum suis ducibus, et seepe
magna damna dedit illi, et Italiam et Romam fame af-
fecit; sed tandem victus fugiens in Asiam a fautoribus
Antonii interfectus est. Et hic nota, leclor, quod autor
sequitur hic Lucanum, quia appellat Sextum vilem pi-

(*) £. a fcminis Argoram iofeliciter mactatas.
(*) £. Sextum Pompeii genitum. Nunc.
(") £. panit

422

COMENTUM INFERNI

ratam, qui exercuit piraticam in mari, in quo pater suus
piratas vicerat, de quibus habuerat gloriosum trium-
phum. Sed certe nescio videre cur iste debeat dici pu-
sillanimis, nisi forte quia habuit fortunam contra se; imo
videtur fuisse magnanimus, quia coactus est facere de
necessitate virtutem. Quid enim poterat facere Sextus (*)
victo patre et fratre ? spoliatus auxilio et consilio (^) ami-
corum ? occupato Oriente per Antonium, Occidente (') per
Augustum? Certe armavit se quibus potuit contra Au-
gustum haeredem Cdesaris, et eum molestavit violenter (*)
usque ad mortem. — Et in eterno. Hic ultimo autor no-
minat duos sicarios privatos qui fuerunt famosi praedo-
nes, quorum uterque vocatus est Rainerius, unus fuit"
de Corneto Castro, alter de civitate Aretii de Valle Arni^
Dicit ergo : et illa divina iustitia, in elemo munge^ idest
exhaurit, evacuat {% le lagtime che, idest quas, disserra,
idest aperit, col bollore^ quia isti ex dolore bulloris con-
tinuo sunt in planctu et lacrimis, a Rainer da Cometo ;
iste prflBdalus fuit Stratam Romanam, e Ramer pazzo;
iste praedatus fuit Stratam Tusciae. Deinde flnit tractatum
primae violentide, et claudit capitulum dicens: ille Nessus,
se rivolse poi, idest redivit ad viam suam, e ripassossi 7
guazzo, idest retransivit (^) fluvium.

(') E. Seitus boni, Ticto.
(') E. Occidenle vero per.
(') E. et eracuat.

(*) S. e E. consilio conctoruin.

(^) E. Talenter.

(*) S. e E. transiTit.

423

CANTUS DECIMUS TERTroS, w quo tractat sicui ingressi
8UfU sylvam, ubi invenert^nt spiritus in hronekis et prunis ;
et sicut VirgiUus rupit aiiquam sehegiam euius spiritus txh
catur daminus Bdtrami dd Bomio^ cum quo redtavit de
pcma eorum futura, et postea sub titulo aUorum dvium
florentinorum interfectorum a se ipsis.

Nc

ON era ancar cU id Nesso arrivato. Postquam in
superiori capitulo proxime prfficedenti autor noster tracta-
vit et determinavit de prima specie violentiae (^) contra
proximum, quae punitur in primo circulo violentorum;
nunc consequenter agit et tractat de secunda specie vio-
lentiae contra se, quae punitur in secundo circulo violen-
torum. Et istud capitulum XIII potest dividi in quatuor
partes generales. In quarum prima autor describit in
generali pcenam violentorum in personam suam et mi-
nistros poenae. In secunda describit in speciali unum sin-
gularem spiritum modernum, qui usus est manu violenta
contra (^) se et assignat causam suae damnationis, ibi :
lo sentia. In tertia movet aliqua dubia dicto spiritui, ibi :
Un poco attese. In quarta et ultima tractat de his qui
fecerunt violentiam contra bona sua et de eorum poBna,
ibi : Noi eravamo. Ad primum veniendo dico, quod autor
describit generalem pcenam violentorum talium ; sed an-
tequam descendam ad literam^ pro evidentia istius poensB
oportet necessario praenotare, quod autor flngit subtiliter
animas istorum desperanlium esse involutas in plantis
sylvestribus duris, asperis, sine foliis^ sine fructu ; et har-
piae quae sunt (^) rapacissimae rapiant apices virgultorum,

(*) S. Tiolenloniin ; dudc confeqnenter a^t.

(*) 116, coQtrt te, ibi: 9/ 6011 maeitro, el uiigntt

(') 116, sunt «f6t ri

424 COMENTUM INFERNl

et ex rupturis emanet sanguis : haec poena conyenientis-
sima est tali culpae. Considera enim quod est triplex
anima, sciiicet rationalis, sensitiva, vegetativa (^). Modo
isti non possunt dici babuisse animam rationalem, quia
ratio semper fugit mortem, qua3 toUit esse quod conver-
titur cum bono : nec sensitivam, quia etiam sensus fu-
git mortem; unde et omnia bruta conantur defendere
suam salutem. Vegetabilia etiam secundum naturam ap-
petunt conservari ; tamen quia isti fuerunt viventes ani-
mati, oportet de necessitate dare eis unam animam.
Quam ergo dabimus ? vegetativam ; nam qui se inter-
Gcit, licel sit vivens, non videtur habere plus sensus
quam una arbor; et iliam dabimus asperam, fuscam,
siccam. Harpiae autem fundentes sanguinem earum (^^
sunt figuraliter avaritia, et prodigalitas, quae duo maxime
impellunt liominem, et deducunt ad desperationem, ut
statim patebit. Nunc ad literam autor continuans dicta
dicendis, dicit: Nesso nan era ancora arrivato di id,
scilicet ad alteram ripam : per hoc autor vult tacite di-
cere quod ipsi positi (^) ad terram, nuiiam fecerunt mo-
ram ibi, imo stalim intraverunt iter ne perderent ali-
quid temporis. Hoc dat intelligi per id quod dicit, quod
Nessus nondum (^) pervenerat ad alteram ripam, qui ta*
men velocissime ibat in iclu oculi, quia eques(^) erat^
et quia non habebat facere aliquam moram in redeunda
per aquam, sicut fecerat in veniendo, ostendens istis
diversas animas el poenas in sanguine. Dicit ergo : non-
dum Nessus rediveral ad suos centauros, quando noi d
movemmo per un bosco, idest per secundum circulum
violentorum, qui esl lotum nemus, in quo sunt (^) arbores
sylvestres, et certe nullum est tristius nemus isto; primo,

C^ 8. e E. oi TOf^eUtJva. (*) 116, eoraai. (') 116» £. e &

0 £. nondum perTenerat ad terram» acilicet ad alteram ripam.
(') 116, equus crat (*) 116, sunl aoliim arborea.

CANTUS DECIMUS TERTIUS. 425

quia dicit: che da neun sentiero era segnalOy quia non
babebat (^) aliquam certam viam, sed oportet ire ad for-
tunam : et bene Gngit quod (^) nuUa est via recta, nulla
ratio yel(^ causa quae ducat hominem ad desperatio-
nem; secundo quia nulla viriditas erat hic, non odor,
non flos, non fructus (*) nisi aves foedissimae (^), turpis-
simae. Dicit ergo: non fronde verdi, ut non videatur
quod aliquis istorum habuerit unquam vitam, ma di co^
lor fosco, quia vita eorum est (^) denigrata infamia ^)j
quantumcumque forte fuerit (^) aliquando famosa ; non
rami scfneUi, ma nodosi e involti, idest membra quae
consenserunt (®) in necem corporis, perverso usu ratio-
nis, non pomi v' eran, idest nulius fruclus, quia nuUus
est ita sceleratus, qui non possit facere et faciat aliquem
fructum praeter solum desperatum, et omnis peccator
potest redire ad fructum virtutis praeter islum, ma stecchi
con tosco, idest venenoso succo, idest sanguine, qui est
sedes animae quam iste exclusit a se ex venenosa rabie
desperationis. — Non fian. Hic autor demonstrat duram
incarcerationem istarum animarum tangens asperitatem
plantarum per unam comparationem ; et vult breviter
dicere quod nuUa^ sunt faerae sylvestres fugientes fami-
liaritatem et societatem hominum, quae habeant loca tam
sylvestria C^) pro sui habitatione, sicut habent animae fe-
roces istorum desperantium. Et loquitur specialiter de
illis faeris, quae reperiuntur in una certa sylva Italia),
quae visa fuit asperrima autori inter alias quas videraL
Dicit ergo : quelle fiere selvaggie, sicut ursi, apri et si-

(*) S. noD habebat cerUim Tiaro, sed oportebaL (*J 116 e £. quia.
0 116, yel nuUa causa yera que ducat homines.

(*) £. fructus, Don tTes pulcre, sed non erant nisi ares foBdiflaimJB et tur-
pissimc

(') 116, fcpUdissime. (*) 116, eraL

n £. sola infamia. (*) £. fecerit aliquaodo.

(*) S. e 116, consentierunt in necem corporia. ('*) 116» qrifestra.

426 COMENTUM INFERM

miles, cKanno in ocUo i hiog/d colti, sicut est naturale
quod talia animalia fugiunt quantum possunt loca labo-
rata, domestica, habitata, quae sunt inimica sibi, tra Ce-
cina e Cometo^ quae sunt duae terras in maritima, inter
quas sunt nemora densissima. Gornetum, de quo dictum
est in capilulo praecedenti, est nobilissimum castrum su*
pra mari tusco circumdatum triplici muro ; unde credi-
tur olim fuisse Dardanus primus autor Troiae (*), sicut
dictum est in IV capitulo, non han si aspri slerpi nS si
folliy in sylvis suis, sicut, supple, animae istorum despe-
ratorum habent stirpes asperos^ spissos, duros et pun*
gentes. Et hic nota quantum comparatio ista sit pulcra
et propria, quia nulla est faera sylvestris infelicior istis,
qui fugerunt loca habitata ab hominibus, et iverunt in
terram ad generandum (*) herbas vel arbores ; et in r«
yeritale nullae faerae habent arbores ita sylvestres in ha*
bitalione sua sicut istae animae, quia faerae inter (^) alias
arbores habent cavernas suas et stationes, quibus natu-
raliter delectantur et inter quas libere vagantur sine
poena. Animae vero istorum habent hic carceres amaros,
quibus innaturaliter (*) involvuntur, et continuo laceran-
lur el cruciantur; ergo isti sunt deterioris (^) conditionis
quam aliae faeraB. — Quivi. Nunc autor, descripta pcena,
describit ministros poenac, scilicet harpias (*)] et quia istud
est tristissimum nemus, ideo bene dat ei tristissimas
aves. Ad sciendum autem quae () sint istae, est breviter
sciendum^ quod sicut polest colligi ex Yirgilio III Enei-
dos: Harpiae sunt aves rapacissimae habentes vultus
virgineos, ventrem ingluviosuni, foedissimum (^), ora sem-
per pallida fame, manus recurvas; quarum officium erat

(*) £. Roin». (') 116, generandam berbam.

(') S. e E. inter illas arbores habent cayernas et stationes.
(*) £. nataraliter. (') 116, deteriorea.

(*) £. harpias; quia yero istud. C) S. qoot sunt istJB.

(*) £. foediasiina ora» semper.

CANTUS DECIMUS TERTIUS. 427

stercorizare mensam(^) regis Phynei, qui erat ca^tus,
quia interfecerat filios proprios. Harpia figuraliter reprae-
sentat avaritiam^ unde sic dicta est a rapiendo, et de
ista specie avium non inveniuntur nisi tres semper, qua-
rum nomina sunt baec: Aello, Occipito, Celeno, quse
figurant (^) triplicem actum avari ; nam primo, avarus
appetit alienum, et iste (^) appetitus habendi figuratur
per primam. Dicitur enim Aelio (^), idest alienum optans.
Secundo, avarus post appetitum acquirit et accumulat;
et hoc figuratur per secundam. Dicitur enim Occipito,
idest aliena occupans. Tertio, avarus acquisita abscondit,
custodit et conservat, et hoc figuratur per tertiam. Di*
citur enim Celeno quasi celans aliena, et ista est peior
caeteris et vilior, quia miser avarus sepelit {% nec audet
tangere pro sui comodo, et honore; ideo bene dicitur
quod (^) habent foedare cibaria Phynei. Phyneus enim est
ipse avarus a foenerando dictus, qui nihil potest vel scit
facere tam praeclarum, quod totum avaritia non polluat,
sicut aliquando faciet solemne convivium, et pro fructi-
bus vel sapore vel alia re minima maculabit quicquid
fecerit. Ideo bene fingitur caecus avarus, et dicilur in-
terfecisse filios proprios, quod totum est verum, imo
quod est peius, saepe interficit C) se ipsum ex cupiditale
lucri, exponendo se manifestissimis (^) periculis mortis. UI-
terius est sciendum quod Eneas dum recessisset primo
a Troia, deinde a Creta pervenit ad Strophades, quae sunt
insulae Grfleciee in mari jonio, in quibus morabantur tunc
istae aves monstruosae. Ibi Troiani, factis epulis ex bestils
quas invenerunt ibi sine custodia, coeperunt epulari, or-
dinatis in litore mensis; et ecce harpiae cum clamore

(*) 8. meiMM. •— E. anto mnniMn. (*) 116» sifniAeanL

(') S. et iste habitos et appetitas. (*) £. Aello, idest alienum appetMM.

(') £. sepelit aeqniiita. (*) £. quod avet iste habeot.

C) S. interfecit. (*) S. magnis perMiiw

428 GOMENTUM INFERNI

horribili, quae magno strepitu alarum yenientes de mon-
tibus illis coeperunt rapere cibos(^), et omnia foedare
immundo tactu. Tunc Troiani mutaverunt locum retra-
hentes se ad diverticulum remotum sub saxo cayo(^
clausum arboribus et umbris; et ecce positis mensis ite-
rum harpiae sonantes(^) yenerunt ex alia parte, et coe-
perunt rapere cibos unguibus et polluere ore; sed con-
tinuo socii de mandato Eneae rapientes enses invaserunt
eas, sed laedere non potuerunt, quia subito celeriter avo-
labant (^) : tunc principalis earum, scilicet Celeno, ponens
se in alto saxo fecit talem sermonem : Audite, Troiani,
et tradite menti, qua^ ego maxima furiarum pando vo-
bis : vos pervenietis tandem ad Italiam ad quam tendi-
tis ; sed antequam possitis (^) fundare ibi fatatam civita-
tem, comedetis dentibus mensas proprias ex fame: hoc
dicto statim refugit in sylvam et disparuit. Troiani vero
exterriti (^) valde tam tristi augurio, dimissis armis, con-
versi sunt ad preces, et Anchises pater Eneae orationem
fecit ad Deos ut averterent talem casum ab eis. Post C)
tempora multa, sicut scribit idem Yirgilius in septimo,
cum Eneas pervenisset ad Italiam ad partes fluminis
Tiberini et discumbuisset (^) cum aliis principibus suis
sub ramis arboris altae, et vescerentur dapibus ap-
positis super placentis in herba virenti, accidit quod, con-
sumptis (^) epulis, aliqui ex fame coeperunt frangere et
comedere placeritas quae erant in loco incisoriorum ; et
continuo Julius filius Eneae alacriter ctamare coepit:
ergo nos consumimus etiam mensas. Eneas vero pater
statim recepit (^^) vocem illam pro bono augurio, et lae-

(*) £. cibos istos e(. (*) £. saxo cunro; et ecce.

(') £. sonantos alis yeniunt ex alia. (*) £. aTolayerunt. — 116, eyolabant.
(*) S. possitis fato fundare ciyitatem. — £. possitis ibi fundare tantam ciTi>
tatem. («) S. teniti.

C) £. Post Tero tempora. (*) S. e £. discubuisset.

(*) 116, aMumptif. (**) 116, accepit

CANtUS DECIMUS TERTIUS. 429

tatus est cognoscens hanc esse terram totiens sibi fata-
tam. Et hic nota quam bene ista fictio sequitur (^) ad
id quod iam dictum est de harpiis. Nam Eneas est vir
magnanimus, qui dum recedit a Troia terra voluptatis,
et tendit in Italiam terram virtutis, avaritia statim in-
surgit in eum volens ipsum impedire a tam glorioso
proposito, quale erat fundare imperium romanorum ; et
audi quod(^) dicit: divinat sibi quod antequam possit
hoc perficere, comedet mensas, quasi dicat: consumes
quicquid habebis, et portabis omnia incomoda, et eris
senex discurrendo per omnia maria, el terras inter tem-
pestates et labores. Sed Eneas magnanimus insurgit
cum suis sociis (ortibus contra istam, et fugat et expel-
lit a se, et fortiter neghgit omnia infortunia et pericula
et semper bene sperat, et omne augurium convertit in
bonum. Ergo bene Celeno quae semper vult celare et
conservare quicquid Occipito occupavit, et Aello opta-
vit {\ est pessima pestis maxime contra principem. ideo
elegantissime Yirgilius dicit III Eneidos, quod nullum
monstrum est tristius et nulla pestis crudelior avibus
istis, et nulla ira deorum venit peior ab inferno; istis
jisis, nunc est ad literam veniendum. Dicit autor: le
bruUe arpie, ab effectu, quia inquinant quascumque tan-
gunt quantumcumque splendida, fanno lor nido quivi,
et sic faciunt filios in arboribus istis ; et ecce magnam
potentiam istarum avium, che cacciaro i Troiani delle
Slrofade; istae insulae sunt in Grascia in Epiro, quae vo-
catae sunt Ethinades i^\ et olim Plotoe, et dicit : con trir
slo annundo di fuluro danno, quod tamen conversum fuit
in bonum augurium, ut iam dictum est: et saepe hoc
accidit, quia (^) quando vir virtuosus videtur positus in
maioribus periculis, tunc appropinquat finis(^) laborum. —

(*) £. sequator. (*) E. <iuid. (*) £. Aello obtinait

(^ 116 e £. EcbiDadet. (") £. quod qaando. (*) 116, floif Uloram.

430 GOMENTUM INFERNI

Deinde autor describit harpias in particulari ab babitu
corporis dicens : cUi /lanno lale ; istae aves bene dicuntur
habere alas (^) et amplas, quia volant per universum
vel (^) tegurit totum aerem, quia obfuscant totum mun-
dum; e colli e visi uniani, idest feminarum, sicut Hora-
tius capit humanum in feminino genere, cum dicit:
humano capili (^) etc. Hic nota quod harpia bene fingitur
habere vultum virgineum ; virgo enim decora aspectu
suo allicit hominem ad amandum se, ita ipsa rapina,
quia dulce videtur homini vivere ex alienis laboribus,
sicut dixit fur quidam dum duceretur ad suspendium^
et increparetur de sua infami vita. Virgo etiam, quam-
diu virgo, est steriliSy nec fructum parit(*), ita et ava-
ritia; pie con artigti, bene dicit, nam dicuntur habere
pedes gallinaceos; sicut enim numquam gallus conten-
tatur esca exhibita sibi sine raspa, ita avarus numquam
contentatur substantia sibi reUcta vel acquisita, si non
semper de novo rapit* Ideo bene Virgilius dat harpiis
manus uncas, ut per hoc denotet manus avari curvas^
aptas natas ad rapiendum, e pemuto il gran venlre,
quia insatiabiliter ingurgitat omnia et sepelit et servat (^)
et nescit cui; ideo bene dicit Virgiiius, quod habet(^)
ventrem palidum fame, quia ut dictum est I capitulo:
Dipo 7 paslo ha piu fame che pria ; et dicit : fanno la-
inerdi su ti arbori strani, sicut sunt extraneae aves, ita
nidificant in extraneis arboribus, et faciunt lamentabiles
cantus, vel efficiunt, quia lacerant folia arborum, et
cruciant animas inclusas quae ex dolore conqueruntur
et clamant, ut statim dicetur.

E 7 buan maeslro. Ista est secunda pars generalis in

C) %. alM amplss. (") S. e E. et tegniit.

(') £. cctpUi cervicem pictor equinam, (*) S. facit

(*) S. e £. et conscryat et ncscit. — 116» wryat et nescitur cui.
(*) £. quod habent Tentrem. — Itfi, quod habet ot .iMilidani.

CANTU8 DECIMUS TERTIUS. 431

qua C) tractat in speciali de uno spiritu moderno qui
ex dolore falsae infamiae seipsum occidit desperanter ; et
primo praemittit quomodo Yirgilius fecerit eum attentum
ad materiam sequentem novitate rei, unde dicit : e'l btion
maeslro, scilicet Virgilius qui voluit me docere locum
istius poenae, m comincib a dire : pria che piu entri, idest
antequdm procedas (*) per istud nemus, sappi che sei nel
secondo girone, idest in secundo circulo particulari vio-
lentorum. Unde nota quod iste triplex circulus, in (^) quo
punitur triplex species violentiae, est ita dispositus, quod
primus est una vallis sanguinea, in qua puniuntur vio-
lenti in alium ; secundus est una sylva deserta et aspera,
in qua puniuntur violenti in se ; tertius est una arena (^)
arida sterilis, in qua puniuntur violenti in Deum. De
primo tractatum est in praecedenti capitulo ; de secundo
tractatur in praesenti; de tertio in sequenti. Ideo bene
dicit : e serai menbre, idest continuo donec, che tu verrai
neltorribU sabbione, idest in arena^ in qua punitur abho-
nAinabilis culpa ; e pero guarda bene se vedrai cose che
torrian fede al mio sermone, idest {^) si videbis non cre-
denda, si dicerem lingua, nisi tu videres oculo. — lo
sentia. Hic (^) autor incipit ostendere ipsam poenam, primo
per auditum ; et breviter vult dicere, quod audivit (^)
rem incredibilem et veram, scilicet quod ex arboribus
illis exibant voces humanae laraentabiles, sed non cre-
debat quod sic esset, quia non videbat ibi aliquos ho-
mines(^); tamen imaginabatur quod essent aliqui laten-
tes inter et post arbores illas. Dicit ergo : lo senUa d ogne
parte trar guai, quia in omni arbore erat una anima
inclusa^ e non vedea persona che 7 facesse, et tamen ani-

(*) 116 e E. in qoa aotor Iractat. (*) 8., E. e 116, ulterhis prooedas.

(*) S. ubi ponitur. (*) 116, arena sterilis.

(') 116, ident TidelNS dod credenda. (*) 116, Nunc autor.
n E. audirit tonc ineredibilem et Teram.
(*) E. hominea; imafioabatur.

432 coxEvmi ccFEmin

nue humaiue erant qiue emiMebaiit Toce& park' io bUto
smarriio m* arrrslai. ex stupore et timore: timebat enini
autor insidias. sicut solent parari insidi^ in sylvis in
mundo isto. Et tangit quod Virgiiius cognovit creduiita-
tem auloris non \eram, et ideo quod non potoisset dare
sibi ad credeodum ^\ voluit ostetMtoe sibi per eiperien-
tiam factL l nde dicit : cred io, cke credeUe ck' io cre-
desse, et bene credebat quia Virgiiius qui semper no?tt
mentem autoris clare cc^^noscebat opinionem quam ha-
bebat autor de vocibus istis. Sed .^ ipse antor noo beae
credebat, quia credebat : cke kmle toci mscisser di qmei
broncki, idest ex illis truncis. vel ramis ariiorum, dt gemle
cke per noi si nasc(mdesse, ut sciKcet spoliarent nos; et
tamen erant voces miserabiles animanim, quarum ar-
bores harpiae crudeliler spoliabant rapientes (blia et fron-i
des. Ideo ostendit quomodo Viiplius voluit certionre
ipsum de veritate rei ,^, dicens : pero disse 7 maestro,
sdlicet Vii^ius ad toUendam vanam credentiam mean,
H pensier c^ kai si faran htUi numcki, idest omnino aniH
putabuntur et removebuntur a mente tua, se tu trmh-
cki quakke /rascketta d ma d esle pianle, idest aliquem (^
unum ramusculum alicuius istanim arbonim. — AUor.
Uic autor ostendit quomodo a\ idus novitatis evecutus (^
fuerit quod Virgilius suadebat, dicens: aUor porsi la
tnano un poco avanle, e colsi un ramiceilo d wn gran
prmo, idest abrupi parvum ,^'' ramusculum unius ma-
gna^ arboris ^nosae asperae ad modum pruni. Et hic
nota, quod hic erat inclusa anima magna viri magni;
ideo bene dat sibi arborem magnam. Iste enim erat Pe-
trus de Vineis magnus Cancellarius Federici U, * flori-
dus dictator, de quo bene dictum est : Eic redit in ntW-

■l

ll*.

credea^ui Terhii, Toinit

*

11«,

r9

ll*.

rd; ideo 4ijiL

S. «K

i\

n% afcrUHtenL

(•;

"«•

CANtUS DECIMUS TERTIUS. 433

lum qui fuU anle nUiil. Uic aamque infimo genere ortus,
puta ex patre ignoto, et matre muliercula abiecta, qua^
mendicando suam et filii vitam inopem misere susten-
tabat; tandem post studium literarum pauper a casu
perductus ad imperatorem, sacrum palatium ingenio, et
fortuna dives incoluit ; tantumque processu temporis im-
periali fayore, arte dictandi, et juris civilis peritia flo-
ruit, ut quasi illo tempore non baberet(^) parem. Ex
quo in oculis imperatoris factus gratiosus et carus, ma-
gnad curiae protonotarius, consiliarius, judex, et arcano-
rum conscius est effectus (^). Guius singularis familiaritatis
apud imperatolrem fuit hoc mirabile signum, quod in
neapolitano palatio effigiatus erat imperator et Petrus :
unus in solio, alter in sede: populus autem ad pedes
imperatoris procumbens, justitiam in causis sibi fieri po-
stulabat his versibus : Ccesar, amor legum, Federice pUs-
sime regum Causarum telas Noslrarum solve querelas. Im-
perator autem videbatur dare tale responsum his aliis
versibus : Pro vestra Hte Censorem juris adite ; Hic nam
jura dabity vel per me danda rogabit : Vinece cognomen,
Petrus (^) judex est sibi nomen. Gum autem esset in tanto
culmine constitutus, infamiam proditionis incurrit; ideo
ab imperatore carceri datus ac caecatus, desperate vi-j
tam finivit. £t quia hs^ infamia infidelitatis publica fuit,
ideo bene poeta inducit Petrum petentem famam sibi (^)
reddi * (^), et rupit parvum ramusculum, ut faceret
modicum damnum arbori, et tamen cum magno dolore
patientis, unde statim ponit effectum, scilicet querelam
illius spiritus inclusi, dicens : e 7 tronco suo grido : per-
che me scfuante? et repetit ad exprimendam maiorem
querelam, dicens : e comincio a gridar, perche mi scerpi,

C) E. hatNierit (*) £. est factus.

(*) £. Petrui est Hbi nomm. (*) S. sibi resUlui.

(") Mnca nel Codice 116 quanto 6 compreso fra i dne asterischi.

434 COMENTUM INFERNl

idest, cur me decerpis el laceras ? quasi dicat: quamvis
fuerim violentus contra memet, tamen numquam feci
vioientiam tibi, numquam feci sanguinem tibi. Uoc dixit :
da che faUo /u bruno di sangue ; nam ex illa ruptura
subitoO manaverat sanguis et vox post sanguinem; et
vide quod bene dat sanguinem fuscum, non clarum isti;
et provocat autorem ad miserationem i^)^ dicens : non hai
lu spirlo di pielale alcuno/ quasi dicat : deberes (^) habere
aliquid(^) humanae compassionis ; quod statim probat,
dicens : uomini fummo, scilicet nos omnes hic arborificati
fuimus aliquando homines, sicut tu es, vel dicit in plu-
rali nos, quia fuit persona pubiica repreesentans perso-
nam imperatoris magniQci ; or siam fatli sterpi, idest ar-
bores durae, quasi dicat breviter: o crudelis homo, o
anima impia, non consideras tu quod fui homo compo-
situs ex corpore et anima rationali, sicut tu, quamvis
modo(^) fuerim planta spinosa, et quamvis eripuerim
mihi totum esse violentum, non debes tu eripere mibi
partem, et ideo : la lua man ben dovrebbe esser piii pia
se fossimo stali anime di serpi, nedum hominum; sed
certe animae istorum desperatorum fuerunt crudeliores
serpentibus, quia serpentes non saeviunt in corpora pro-
pria, sicut isti fecerunt (^) in sua. £t hic nota quod au-
tor pulcre Gngit quod truncaverit ramum et etfuderit
novum sanguinem eius(^), quia renovavit eius violen-
tam et amaram mortem, sicut statim dicetur. — Come.
Hic autor manifestat formam (^) doloris istius per com-
parationem propriam et claram, et dicit breviter quod
sanguis et clamor simul ita manabat (^ ex ramo rupto

(*) 116, subita. — £. cito. (*) 116, miserio^rdiain.

(*) S. e E. debes. (*) £. aliqnid comptasioiiU.

(*) £. modo eripuerim. — 116, modo sim factus planta.

(*) 116, sevierunt.

C) £. eiusque reno?aTerit riolentiam amaram. (*) £. caoMm doloris.

l*) £., S. e 116, maoabant ex ramo rupto impeUente dolore, aicut hvmor

CANTUS DECHfUS TERTIUS. 436

quod magis consonat comparationi : come, supple exit
humor et stridor, cT un sticio verde che sia arso da Fun
de^ capi che geme, idest stillat vel emittit guttas more
gementis, qui emittit lacrymas da Faltro, sciiicet ab alio
capite ; cuius ratio est quia humidum in ligno viridi ca-
lore ignis resolvitur in aerem, et invenit obstaculum
humidi non resoluti, et impellit illud extra. Et sic yide
quomodo comparatio est propria ex omni parte sui, quia
de ramo ad ramum, de humore ad sanguinem, de stri-
dore rami ad clamorem rami^ de violentia ardoris ad
violentiam doloris ; ideo dicit : e cigola per venlo che va
via, idest stridet, et cito transit, sicut ergo in torreO
propter calorem humor exit guttatim et stridor, sed cito
desinit et vanescit(^); ita ille ramus propter dolorem
emisit sanguinem paulatim et clamorem, sed cito cessa-
vit et quievit. — S' elli. Nunc autor ostendit qualiter Vir-
gilius, audita acerba querela istius spiritus, excusaverit (^)
primo Dantem, qui fecerat iniuriam illam ex ignorantia,
et se, qui fecit hoc fieri ex necessitate, quia non poterat
aliter dare sibi intelligi quod anima humana esset in-
clusa intra arborem tam sylvestrem. Dicit ergo : e 7 savio
ndo, scilicet Virgilius, rispose: ad veram excusationem
mei, qui nesciebam quid feceram (^) o anima ksa, idest
offensa nunc manu unius ignorati (^), el non avrd)be
distesa la numo m le, idest non iniecisset manum
violentam in te, licet fueris violentus contra te, quia
noluisset addere afflictionem afflicto nimis et innocenti
immerito, ^ egli avesse potuto veder prima, scihcet ante
fractionem rami, pur con la mia rima, idest solum cum

et stridor roixti exeunt ex titione usto impellente ardore ; unde dicit : parole e
eangue ti mcia de la rotta seheggiay idest de loco arboris, unde autor abruperat
ramuni, Tel ab ipso ramo rupto, qood magis consonat comparationi. Come,

(*) 116, in torrente. (') S. et eTaneflcit; ita itte ramua.

(*) £. excusaTit (*) £. qoid facerem.

(*) E. ignoiiotit.

436 COlfENTUM INFERNI

carmine meo. Hoc dicit Virgiiius quia ipseO similem
fictionem fecerat de Polidoro filio Priami, cid cV d, re-
dulOy scilicet quod anima humana est involuta intra ar-
borem istam. Deinde Yirgilius excusat se quia fuerat (*)
causa huius la^ionis, dicens: ma la cosa incredibile, et
tamen vera, mi' fece indurlo ad opra, cK a me stesso pesa,
scilicet non poterat aliter fieri, ideo necessitas me ex*
cuset; et quia Yirgilius dederat sibi yulnus indignum
renovando eius mortem infamem, qixad non erat nota
omnibus, ideo dat sibi medelam, quia reddit sibi bonam
famam, ita quod istud vulnus debet esse carum isti (^) ; ideo
suadet sibi ut manifestet se autori, qui restituat sibi
bonam famam, dicens : ma dilli cfd tu fosti, si che rtn-
frescfd lua fama. Habuerat primo Petrus bonam famam
quia erat legalis et fidelis Federico; postea incurre-
rat infamiam, invidia procurante ; et autor nunc purgat
ipsum ab infamia falsa (^), et reddit sibi pristinam veram
famam, nel mondo su, scilicet viventium, dove tomar li
Uce, idest licitum est; quod non licet tibi nec aliis despe-
ratis, quasi dicat: bene potest renovare famam tuam io
mundo, quia vivit, et est cito reversurus superius; et
dicit : in vece d alcuna menda, idest loco alicuius emen-
dationis et satisfactionis ofiensae quam tibi fecit, licet
sine culpa. — E 'l tronco. In hac parte autor ponit re-
sponsionem illius spiritus ad petitionem Yirgilii, qui
primo captat benivolentiam commendans dulcem persua-
sionem tanti oratoris ; unde dicit : e 7 tronco, supple, re-
spondit : tu m' adescld^ idest tam efiicaciter me capis vel
ligas, col dolce dire^ quia nimis est dulce homini recu-
perare bonam famam, post infamiam falsam, ch'io non
posso tacer, et si debeo loqui non possum dicere pauca ;

(*) 116, ipse silet fictionein quam fecerat.

(') E. fuerit. (•) £. carum sibi.

C) S. falsa, sibi pristinam Teram famam exhibenSy nel mondo.

GANTUS DEGIMUS TERTIUS. 437

ideo : e voi non gravi percK io m poco m' inviscfd a ra-
gumar^ quasi dicat : licet implicem me longa narratione,
non ext^iet vos sermo parum prolixus. Et hic nota
quod autor pulcre fingit istum Petrum petere veniam,
quia de rei veritate fuit prolixus in suo dictamine.

lo son. Hic Petrus de Vineis incipit suam narratio-
nem, per quam primo describit suam felicitatem, deinde(^)
infelicitatem. Et ad utriusque intelligentiam bonum est
scire (*) plenius, qui fuerit homo iste, et qualis eius for-
tuna. Iste ergo fuit Petrus de Yineis, famosus cancella-
rius Federici II, qui fuit magnus doctor utriusque juris,
magnus dictator stili missorii, cursivi, curialis; et ha-
buit naturalem prudentiam magnam, et laboriosam di-
ligentiam in ofBcio; propter quod mirabiliter meruit
gratiam imperatoris, adeo quod sciebat omnia eius se-
creta, et eius consilia firmabat et mutabat pro libito
voluntatis; et omnia poterat quae volebat. Sed nimia fe-
licitas provocavit eum(^) in invidiam et odium multo-
rum; nam ceteri quasi curiales et consiliarii videntes
exaltationem istius vergere in depressionem ipsorum, coe-
perunt, coniuratione facta, certatim accusare ipsum fictis
criminibus. Unus dicebat, quod ipse erat factus ditior (^)
principe; alius quod ascribebat sibi quicquid imperator
fecerat prudentia sua ; atius dicebat, quod ipse revelabat
secreta romano pontifici, et sic de atiis. Imperator (^) su-
spectus et credulus fecit ipsum exoculari, et bacinari et
tradi carceri; in quo ipse non valens ferre tantam indigni-
tatem,quia: quce venit indignepcma dolenda venU; se ipsum
interfecit. Et scribunt aliqui, quod Petrus dum porta-
retur cum Federico eunte in Tusciam super una mula ad

(*) £. deinde saam infelicitatem.

(*) S. scire, qois fuerit. — £. e 116, pr»scire quis ftierit.

(') 116, contra eom infidiam et odium multoram.

(*) £. ditior imperatore.

(*) £. Imperator Tero, pr»dictoram Mupectas et emdelia, fsdt

438 COIUSNTUM INFERNI

ciyitatem Pisarum, depositus apud castellum sancti Mi-
niati percussit C) caput ad murum, et mortuus est ibi.
Alii tamen dicunt, quod Petrus stans in palatio suo, quod
habebat valde altum in Capua patria sua, praecipitavit
se de alta Tenestra dum imperator transiret per yiam.
Sed quidquid dicatur, credo, ut iam dixi, quod se inter-
fecerit in carcere ; quia non videtur (*) bene verisimile,
quod imperator post caecitatem duceret eum inutiliter
secum, aut quod dimiserit eum in libertate sua post
caecitatem, quia non erat cax^atus mente, et potuisset
sibi caM^us multum nocere consilio suo, sicut Appius ca^
cus sapientissimus romanus nocuit Pyrrho infestissimo
hosti * (^) Romanorum, sicut iste Federicus erat inrestis-
simus hostis romanae ecclesia.'. Federicus (^) etiam alios
multos sic mulctatos fecit in carcere mori^ imo filio pro-
prio non pepercit in eodem casu in quo Petrus de Vi-
^ieis. Nunc ad literam Petrus interrogatus a Virgilio
respondet manifestans se ab ofiicio suo, dicens: io son
colux che lenni ambo le chiavi^ idest duplicem potestatem
claudendi et aperiendi, del cor di Federico^ scilicet se-
cundi, serrando e disserrando sl soavi^ idest tam suaviter
complacendo sibi^ clie quasi tolsi ognun dal suo secrelo,
quia licet Federicus haberet aUos aulicos ad consilium
suum, tamen soli Petro commitebat ardua, et erat ille
qui concludebat (^) in omni causa afiirmando et ne-.
gando. — Fede. Hic Pelrus (^) confutat, respondens quae-
stioni tacita^, quia poterat autor dicere, vel ahus, quare
perdidisti tibi istum statum et tantam amplitudinem po-
testatis proditione tua ? Uoc excludit Petrus dicens: quod
semper fuit fidelis, sed sola invidia eripuit sibi bonam

C) S. percussit se ad murum. ('} 116, Tideretur.

C) Manca nel Codice Esleoae da queslo asterisco Ono airaltro neUa pag. 441.

(^) S. Federicus sic ctiam alios multos fecil in carcere mori.

(') 116, qui concludebal in causa omnia alBrmandQ.

(*) 116. Petrus respoodet qm^Uoai.

CANTUS DECIMUS TERTIUS. 439

vitam et bonam famam et omnia bona. Dicit ergo : fede
porlai cU glorioso officio, scilicet cancellariatus. Gloriosum
enim erat sibi esse C) cancellarium et secretarium tanti
principis, et dicit : tanto ch' io ne perdea le vene e i polsi,
idest cum tanta diligentia et vigilantia^ quod perdebam
quietem et sanitatem. Per pulsum enim cognoscitur sa-
nitas et infirmitas hominis, qui distemperabatur in Petro
propter nimios et inordinatos labores, quia vigilabat
ubi debebat dormire, jeiunabat ubi debebat comedere,
nec cessabat etiam ubi videbatur deficere. Merito ergo
eram dilectus domino meo, sed invidia malignantium
emulorum convertit amorem in odium ; quad invidia est
generale malum curiarum, quam autor appellat merito
meretricem, quia sicut meretrix stat semper prompta
et intenta cum oculis vagis ad occupandas vices alia-
rum^ ut extorqueat sibi lucra ex avaritia; ita curialis
semper stat promptus et intentus respiciens comoda
aliorum, ut possit occupare et lucrifacere (^) eorum
officia et honores ex cupiditate. Dicit ergo : la mere-
trice, scilicet invidia, venenosa meretrix est ^) ista, qufle
ita conatur mordere vitas hominum etiam innocentum,
ut possit absorbere bona eorum; unde dicit: che mai non
torse, idest removit, gU occhi putU, idest vagos, invigi-
lantes ad acquirendum avare alienum, dalf ospicio di
Cesare, idest a palatio imperatoris. Nam omnis impera-
tor vocatur Ceesar a Caesare primo imperatore; et per
hospitium Caesaris intende omnem aulam dominorum
generaliter ; ideo dicit appositive : morte comune vizio
de le corti, quot sapientes, quot potentes, quot innocen-
tes ista publica pestis morti tradidit! infiammo contra
me gU animi tutti, idest accendit in me animositatem

(*) S. w esse. — 116, aibi Mie caocellariuin Unti.

(*) S. lucrificare. ') S. ei . Isu ila ooMtur.

440 GOMENTUM INFERNl

omnium aulicorum C), et bene inflammayit, quia invidia
est quaedam fax ardens, incendens et stimulans animum
invidi(^). Dicit ergo: gV infiammaU, idest, et animi isto-
rum (^) aulicorum accensi invidia, quae est dolor alienae
felicitatis, infiammdr si Auffuslo, idest adeo accenderunt
imperatorem ira, quae est alia fax ardentior invidia, licet
excusabilior, quia est accensio sanguinis circa cor, et
est appetitus vindicta^. Et vocat Federicum Augustum,
quia omnis imperator vocatur Augustus a Gaesare Au-
gusto, qui primus cognominatus est Augustus ; ch' i UeH
onori, scilicet cancellariatus et secreti consilii, lomaro
in IrisH luUi, idest planctus, quia ex magna gloria in-
cidi (^) in summam ignominiam. Et hic nota, lector, quod
ita(^) recte accidit isti Petro, sicut olim Senecae, quia
sicut aulici f^) adulatores per invidiam malignanter ac-
cusabant Senecam apud (J) Neronem de multis, quia vi-
debant eum ditissimum et potentissimum, sicut scribit
Cornelius Tacitus; ita consiliarii per invidiam fallaciter
accusaverunt (^) Petrum apud Federicum, quem videbant
ditissimum et potentissimum ; et sicut Seneca innocens
coactus est eligere sibi mortem sa^vitia Neronis Augusti,
ita Petrus coactus est dare sibi mortem saevitia Federici
Augusti ; et sicut Seneca non potuit vitare (^) iram priii-
cipis Neronis, cuius amorem procuraverat sibi magna
arte vel ingenio, ut dicit Svetonius Tranquillus; ita Petrus
non potuit fugere iram principis Federici, cuius gratiam
sibi conciliaverat magno labore et industria. Ideo caveat

(*) 116, anglicorum, ct benc dicit inflammayit — S. aulicoram, et beoe didt
inflammaTit

(*) 116» inyidi. Ideo bene dixit 1^0T9Mn% i Invidia $(gculi twn invenen t}iratmi
maiui tormmtum, quasi dicat : cum tyranni Sicili» ssTisrimi inTenirent multa
genera tormentorum, idest excogitata, nunquam sciyerunt nec potuerunt adln-
yenire aliquid peius inyidia. Dicit ergo.

(') 116, ipsorum anglicorum.

(«) 116, incidit. (*) S. ita accidit isti.

(•) 116, anglici. f) 116, ad Neronem.

(') 116, accuaabant (•) S. eTitare.

CANTUS D£GIMUS TERTIUS. 441

sibi omnis sapiens servire domino crudeli, qui (^) fulmi-
nat iracundia sua super caput (*) justorum. — U animo.
Hic Petrus narrata causa suae damnationis, scilicet invi-
dia, nunc narrat causam suae mortis, scilicet indigna-
tionem;* et breviter vult dicere quod ipse considerans,
.quod pro proemio verae virtutis incurrerat poenam falsi
sceleris, sicut de se dicit Boetius in simili casu, ex summa
indignatione se interfecit. Dicit ergo : f animo mio /ece
me iniusto contra me iusto ; quia ubi primo eram inno-
cens, per impatientiam feci me nocentem. Quanto melius
vel prudentius Boetius egit, qui se ipsum fortiter et pru-
denter consolatus est in tanta indignitate? et dicit: per
(Usdegnoso guslo: quia ita amaricatus est gustus animi
mei ex indignatione ; et hoc feci, credendo fuggir disdegno
col morir; et sic assignat causam suae desperationis ; ita
communiter facit omnis se interficiens, quia scilicet credit
beneOcio mortis(^) Onire dolorem, pudorem, indignatio^
nem vel aliam poenam vel miseriam; sed veh miseris,
quia(^) incurrunt in peius! et ut dimittam omne testi-
monium sacrae scripturae, Virgilius poeta paganus dicit
de talibus YI Eneidos : quam vellenL... pauperiem et duros
tolerasse labores, Fata obstant. — Per le move. Hic Petrus
confirmat dictum suum, scilicet quod fuerit vere inno-
cens et justus per sacramentum, dicens : lo vi giuro per
le nuove radici ct esto legno^ quasi dicat: juro vobis per
animam meam, quae fuit non est diu anima preeclara in
mundo, hcet sit modo obscura inclusa in ligno isto asper-
rimo, che giammai non ruppi fede al mio Signor, scilicet
Federico; sed contra: ipse Petrus in quibusdam epistoHs,
quas fecit de infehcitate sua, profitetur se nocentem.
Dico breviter, quod illae epistolae non fuerunt suae, Hcet

(*) 116, qnia fulmioat ia iracundia sua. (*) S. capita.

(*) £. morlis fugere dolorem et finire et pudorem et indignatioiiero.
(*) S. e £. qui incurrunt.

442 COMENTUM INFERNl

videantur habere conformitatein cum stilo suo; et po-
sito quod fuerint suae, hoc faciebat Petrus ad concilian-
dam sibi gratiam principis. Et^ dicit: che fu (fonor si^
degno; sed contra, Federicus, ut dictum est capitulo X^
fuit haereticus, epicureus, excommunicatus ; quomodo
ergo fuit dignus honore, cum honor exhibeatur in testi-
monium yirtutis? Dico breviter, quod Federicus, sicut
et omnis dominus, est dignus honore, non ratione vir-
tutis, sed (^) ratione dignitatis, quia dominus reprsBsentat
personam totius multitudinis, et honor exhibitus sibi re-
dundat in honorem communitatis ; ideo bene dicitApo-
stolus: servi subditi estote dominis etiamsi discoli(^).
Federicus autem fuit summe gloriosus inter principes
modernos; nam a Carolo Magno citra non fuit alius
imperator romanorum magniOcentior, aut potentior eo.
Fuit enim imperator romanorum, rex Alamanniae, rex
Siciliae, et Apuliae, rex Hyerusalem, dux Suavifle, ma-
gnamque partem Syriae tenuit. Fuit multum formidatus
a christianis et saracenis mari et terra : habuit inclytam
prolem, scilicet Henricum primogenitum, qui fuit clau-
dus corpore, sed integer mente: habuit Gonradum pul-
cerrimum ; habuit Manfredum liberalissimum, et £n-
tium (^) strenuissimum : multa et magna castella fecit^
praecipue in Apulia. Fuit Federicus statura (^) commu-
nis, facie laetus, colore subrufus, habens membra qua-
dra ; naturaliter prudens (^) ; satis literatus, universalis in
omnibus rebus. Erat enim peritus artifex fere omnium
artium mecanicarum, quibus animum intenderat; multa-
rum (^) linguarum doctus ; scivit enim multa idiomata,
scilicet latinum, teutonicum^ gallicum, graecum, sarace-

(*) E. Et quia dicit. 0 E. sed digniUtis.

('} 116, discoli sinl. — £. discolis. (*) 116, Henricum straaiiissiiDaiD.

(*) E. sUtor». (*) S. ftiit prudens.

C) 8. maltam.

CANTUS DEG1MU9 TERTIUS. 443

nicum (^); strenuus in armis; satis liberalis; rigidus pu-
nitor; delectabatur valde aucupio falconum, sed multo
magis amplexibus mulierum; habebat enim semper gre-
gem pulcherrimarum ; et ut breviter dicam totus terre-
Dus, magis cupidus regni mundani, quam coelestis; qui
jmperavit annis xxx, et vixit lvu. — E se. Hic ultimo
Petrus facit suam petitionem, et petit illud quod Virgi-
lius sponte obtulerat sibi supra, scilicet restitutionem
famae ; unde dicit : e se alcun di voi mai riede nel mondo ;
hoc dicit propter Dantem qui erat ibi vivus, conforli la
memoria mia che giace^ scilicet prostrata, ancor del colpo
cK invidia le diede. Et sic vide quod Petrus (') non pete-^
ret(^) rem magis sibi optabilem, scilicet medicinam contra
vulnus; nam vere gravissimum vulnus inflictum fuit sibi
ex invidia, quando infamatus est de crimine perfida^ pro-
ditionis coatra Dominum suum, cuius cor habuerat in
manibus suis. Et hic nota, lector, quod autor bene ser-
vavit promissum Petro, quia bene resuscitavit (^) bonam
famam mortuam, purgata (^) infamia; quia donec liber (^)
iste vivet, semper dicetur, quod Petrus iste fuerit iniu-
ste infamatus, et iniuste punitus. Et crede C)j quod au-
tor non fecit (^) hoc contra conscientiam ; quia ultra fa-
mam et scripturam aiiquorum, habebat coniecturam
verisimilem. Nam Federicus II fllium suum primogeni-
tum similiter innocentem, et falso crimine proditionis
infamatum, fecit mori in carcere suo. Unde debes scire,
quod Henricus primogenitus Federici, operante patre,
electus rex romanorum, ex conscientia coepit cum hu-
militate et reverentia rogare patrem, ut cessaret a per-
turbatione ecclesiae, qua^ ipsum pupillum educaverat, et

(*) 116 e E. saracenum. (*) £. e 116, PeUnu oon poterat pelere.

(*) S. pelerat. (*) S. sascitaYJL

(*) 116, purgalam. {*} 116, Ute liber erit» aemper.

C) £. crecW. (*) £. noo feceriL

444 GOMENTUM INFERNI

promoverat ad culmen tanti imperiatus. Et cum preci^
bus nihil proGceret {% coepit etiam juste increpare {\ ut
eum ab obstinata pertinacia revocaret. Federicus autem
accensus indignatione et ira, coepit suspicari, ne filius
faceret coniurationem cum ecclesia contra se; et impo-
suit sibi falso, quod (^) Henricus voluerat sibi subripere
regnum Siciliae, dum ipse(^) ire vellet ultra mare in
Syriam. Et breviter, ipsum captum tradidit carceri, cum
duobus filiis, ubi inter catenas et multa incommoda
mortuus est. Alii tamen scribunt, quod Federicus tandem
poenitentia ductus misit pro filio, ut conciliaret ipsum
sibi ; sed Henricus, dum duceretur in via, timens, ne
pater crudelius tractaret eum, cuius crudelitatem iam
satis fuerat expertus, praecipitavit se simul cum equo de
quodam (^) ponte, sive saxo, et sic infeliciter expiravit.
Quod si verum est patet, quod* Henricus est simul cum
Petro de Vineis arborificatus in ista sylva ; et si Federi-
cus (^) innocentem filium falso infamatum damnavit C)
crimine lesae maiestatis, quanto magis cancellarium bene
de se meritum? Jure igitur Federicus alium filium
invenit crudelem in mortem suam, quod (^) tam crudelis
fuerat in primum, Mithridatis regis exemplo.

Un poco attese. Ista est tertia pars generalis, in qua
autor breviter movet duas quaestiones praedicto spiritui,
et primo ostendit, quomodo Virgilius apparaverit eum (•)
ad sequentem materiam, et continuans dicta dicendis,
dicit 1^% iile Virgiiius, altese unpoco, idest expectavit mo-
dicum more sapientis, qai timens interrumpere verba (^*)

(*) E. proficerc possit, coBpit eum etiam.
(*} 116, increpare et obstinata pertinacia reYOcare.
(*) £. qnod iste Hcnricus. (*) S. e £. ipse iret ultra mare.

(*) 116, quodam alto ponte. (*) £. Federicua ipae.

C) £. damnarit, quanto magis eum cancellarium.
(*) S., £. e 116, qui tam.
(*) 8. eum ad loquendum, et ad aequentem.
(*•) £. dicit sic : ille. (") £. Terba sapientia loqiienllt.

CANTUS DECIMUS TERTIUS. 446

kMjuentis, finaliter videns illum tacere, incipit ipse loqui ;
ideo dicit : e poi disse il poeta a me : non perder V ora
da chel si tace, cKa perder tempo a chipih sa piu spiace;
ma parla e chiedi a lui se piu ti piace, quasi dicat : satis
Yidetur iste satisfecisse petitioni quam sibi feci, scilicet
qois erat; ideo tu pete modo si vis audire aliud. Et sub-
dit quomodo commiserit vicem suam Yirgilio excusans
se quod ipse non posset. Dicit ergo : ondP io a lui, sup-
ple dixi : dimandal tu ancor di quel che credi cK a me
sodisfaccia, quasi dicat : tu scis intentionem meam sicut
et ego; ideo pete de his quae satisfaciant voto meo, ch'io
non potrei, scilicet petere aliquid; et ecce causam: tanta
pietd m' accora. Et hic nota quod autor bene fingit se
compati isti, quia multi viri illustres armis, scientiis et
▼irtutibus devenerunt ad hoc, quod(^) se sponte inter-
fecerunt, quorum multi sunt laudati a multis autoribus.
Deinde autor ponit orationem VirgiUi ad dictum spiritum,
qui petit de duobus adiurans eum per id quod ille maxi-
me videbatur optare; unde dicit: perd ricomincid, idest
Yirgilius coepit iterum alloqui illum spiritum, dicens:
se fuom, idest si iste Dantes vivus ^) rediturus ad mun-
dum, ita quod est adhuc homo, ego vero non sum homo,
sicot dictum est I capitulo Inferni, ubi dixit : non uomo,
uomo gid fui : — ti faccia liberamente do che'l tuo dir
prega, idest restituat tibi bonam famam in mundo vi-
ventium, sicut tu paulo ante petebas, o spirto incarce-
rato, omnes spiritus damnatorum sunt carcerati, sed isti
desperati (^) per excellentiam possunt dici carcerati, an-
cor te piaccia di dime, quasi dicat, non graveris, quam-
vis crescat dolor tuus ex hoc, come F anima, scilicet
alicuius desperantis, si lega in questi noccki, idest (^) ar-
boribus nodosis, spinosis. Est ergo prima petitio : quali-

(*) E. sdlioet qood se ipoote. (*) 116, TiTens.

(^ E. carcerati. (*) S. e £. kiest fai ittis arborilNis nodoris. Ett.

446 COMENTVM INFERNl

ter anima humana implicetur plantae vegetabili, e dimme
se tu puoi, et notanter dicit : se tu puoi, quia ut (*) vide-
bis, iste respondebit falsum de ista secunda quaestione^
se alcuna mai si spiega, idest dissolvit et disseparat, da
tai membra, idest ab istis ramis arborum : et ista secuiida
petitio breviter petit : si anima desperati resurget in die
judicii, et reinduet sibi carnem humanam, sicut et anime
caeterorum mortuorum. — Allor. Hic autor ponit respon-
sionem Pelri ad quaesita per Yirgilium; et primo apparat
ipsum ad loquendum, dicens : allor lo tronco soffid forte,
idest suspiravit profunde per illam rupturam in signum
doloris intrinseciy quia memoraturus erat infelicissimam
damnationem suam, e poi quel vento se converd in coial
voce, scilicet^ brevemenle serd risposto a voi, quasi dicat:
non inviscabo me verbis sicut supra feci longa narra-
tione. Et ecce respondet(*) primo primae petilioni, di-
cens: quando f anima feroce, idest crudelis, qua nulla
potest esse ferocior, si parte dal corpo ond' ella stessa
s' e disvelta, idest se divellit et extirpat per violentiam ;
quod ideo dicit, quia naturaliter summus amor est in-
ter animam et corpus, Minos, de isto dictum est supra
capitulo V quomodo est judex animarum, la manda a la
seplima foce, idest ad septimum circulum generalem
totius inferni, qui est secundus violentorum in quo(^)
sumus. £t vult dicere, quod anima desperanUs statim
cum recedit sponte a corpore, damnatur a conscientia
sua ad poenam meritam ; et talis anima, cade in la selva,
scilicet ista, e non gli e parte scelta, idest electa, ma ger-
moglia quivi, idest pullulat in terra inter alias arbores,
Id dove fortuna la baleslra, quia non e\ electione agit ;
et dicit a simili, come gran di spelta, quasi dicat : crescit
in arbusculam multorum ramorum paulatim, sicut gra-

C) £. ut tu Tidebis. (*) 116, retponsioiiein prte».

(*) £. io qjao oonc mmu».

CANTUS DECIMUS TERTIUS.

447

num spelta; in multas spicas, et declarat quomodo, di-
cens : sorge in vermena, idest in herbam tenellam, primo,
quia arbor a principio sui est lierba, et deinde, in pianla
sUveslra, idest arborem duram et asperam. Hic nota quod
ista arborijQcatio est propriissima, quia sicut anima in
humano corpore exercet (^) diversas potentias et virtutes
per diversa membra vel organa, ita nunc in arbore (^)
se resolvit per diversos ramos, ut patet. Et addit (^) poe-
nam violentam exteriorem quam habent ultra carcera-
tionem, scilicet dilacerationem (^) foliorum^ quam faciunt
harpiae aves violentissimae, dicens: poi F arpie pascendo
de le lor foglie, fanno dolor, ex pcena quam inferunt, el
al dolor fenestra, quia scilicet faciunt viam et foramen,
per quam dolor exit foras. Sed tu obiicies hic (^) : Quid
habent facere hic istae harpiae, quae figurant avaritiam {%
cum aiibi sit plene tractatum C) supra de ipsa avaritia ?
Respondeo quod non melius poterat locare eas, quam
ipsas deputare ad poenam inferendam istis, ad denotan-
dum quod avaritia et prodigalitas maxime inducunt ho-
minem ad desperationem ; et licet harpiae principaliter
figurent vitium avaritiae ut iam dictum est, tamen quia
avaritia et prodigalitas simul pari poena puniuntur et
in inferno et purgatorio, et quia utraque rapit licet di-
versimode, quia una ad retinendum, altera ad abicien-
dum ; ideo hic harpiae figurant utrumque vitium, quod
equaliter facit viam ad desperationem, sicut s^pe vide-
mus. — Come. Hic Petrus respondet ad secundam peti-
tionem, dicens breviter quod resurgent sicut et aliae ani-
mae damnatorum, sed non reinduent sibi carnem, unde
dicit : nai verrem per le nostre spoglie, idest pro nostris

(•) 116, exhibet

(*) S. addit TioIeoUam exteriorem.

(•) 116, »ic.

0 116, tractatum de ipaa.

(*} £. in arborem.

(*) 116, lacerationem.

(*) £. ayaritiam? Respondeo.

448 COMENTUM INFERM

corporibus, qua^ appellat spolia(^) hosUlilcr direpta ab
anima, sicut hostes violenter rapiunt spolia, tna non pero
ch' alcum, scilicet aninia, se ri rinvesta, scilicet illa spolia :
et assignat (*) causam, che, idest quia : non ee licilo aver
cio ch' uom si loglie, idest quia homo non potest de jure
recuperare tamquam suum illud quo sponte se privayit;
sicut si aliquis proiicit librum apertum sponte in mari,
videtur (') habere rera pro derelicto, ita quod efficitur (*)
illius ad cuius manus pervenerit (^), nec potest illum re-
petere. Et ostendit quod (®) facient de corporibus ipsis,
dicens : qui le strassinaremo, idest violenter trahemus
ipsa(^) huc ad istam sylvam; ita(^) trahuntur corpora
istorum desperatorum in mundo isto, e i nosbri corpi
seranno appesi, idest suspendentur et pendebunt, ciascun
al prun, idest ad arborem spinosam, de F ombra sua
molesla, idest animae sibi infestae, et inimicae (^) corpori,
ita quod non reconiungentur corpori. Sed circa istum
passum fortem et arduum, quo nullus reperitur fortior
in toto poemate isto, est totis viribus animi insistendum,
quia illud quod autor hic dicit non solum videtur erro-
neum, sed expresse haereticum. Quod enim animae isto-
rum non reinduant carnem suam est contra Gdem omnino,
nec autor Gdelis christianus potuit vel debuit hoc dicere.
Ad hoc respondent comuniter omnes, quod autor hoc
Gnxit(^^) ad deteslationem tanti sceleris, sed non valet,
quia anima reconiuncta corpori (^^) magis torquebitur;
ergo ad augmentum maioris poena^ deberet potius dici,
quod reinduent carnem. Sed videtur quod possit dici

(*) 116, spolia, quia hostiliter deiecta. — £. qu« appellantur apolla bosUliter
dirempta.

(*) 116, asscrit causam. (*) S. videretur.

(«) R. cfflciatur. (*) £. peryenit

(*) S. e K. quid facient. C) E. ipsa corpora buc

(*) £. ita cnim trahuntur. (*) £. injunctae. (*•) S. diilt.

(*') 116, corpori torqucbilur pcraa duplicata. £rgo.

/

GANTUS DECIMUS TERTIUS. 449

sabtilius, videlicet quod autor hic, sicut et in caeteris
pcenis aliorum viciorum loquitur C) de inferno morali,
sicut jam patuit supra in omnibus; nam moraliter lo-
quendo animae caeterorum (^) babent istam praerogativam,
quod (^) possunt emendari et sanari, sicut luxuriosus
potest fieri continens ; gulosus sobrius ; avarus et prodi-
gus, liberalis; superbus potest humiliari; accidiosus exer-
citari;iracundus refroenari; ita haereticus potest resurgere
ex sepulcro aperto, et discooperto; vir sanguinum potest
exire de valle sanguinis quantumcumque sagittetur a
centauris. £t sic breviter omnes peccatores mortui spi-
ritualiter in quocumque genere peccatorum possunt re-
surgere, scilicet per poenitentiam et emendationem bonam
redeundo ad vitam et gratiam. Sed haec est poena infe-
licissima et damnatissima desperatorum, quod numquam
possunt amplius resurgere, cum amplius nonsitpoenitentiae
locus; et secundum hoc dicemus, quod autor per mortem
realem dat intelligi mortem moratem ; similiter per resur-
rectionem futuram mortuorum dat intelligi resurrectio-
nem moralem ; et sic dicemus quod autor loquitur (^) poe-
tice et figurate, quia aliter non esset poeta si loqueretur
aperte, et sic nititur absterrere (^) omnes a desperatione.
Sed licet ista expositio videatur subtilissima et pulcerrima,
non tamen videtur esse de mente autoris, neque litera
patitur eam, quae dicit ; come Faltre verremper nostre spo-
gHe; et tamen moraliter loquendo animae omnium aliorum
Qon resurgunt de inferno vitiorum, imo paucissimi sunt
resurgentes ab ista morte tali, nisi forte tu dicas, ve-
niunt (^), idest venire possunt. Sed ista est nimis violenta
expositio: ideo, omissis omnibus opinionibus et exposi-
tionibus omnium, dico breviter et tute, quod autor ar-

(') E. loqaatur. (*) 116, isioram habenl.

(^ 116, scjlicet quod. (*) £. loqaatur.

(*) E. absUiiere. — 116» auferre. (*) 116, TenieDt.

I. 29

450 GOHENTUM INFERNI

tificiose flngit istum desperatum dicere hoc, Doa fpua
sit verum, sed quia sic credidit ; nam si credidisset re-
surrectioaeai corporum, numquam se occidisset, imo fiMrCe
si credidisset animam immortalem passuram poettamO)
post resurrectionem, numquam hoc fecisset; sed 4|uia
credebat suam poenam et miseriam finiri per oiorteni,
sicut ipse jam supra dixit, ideo mortem in ftirore petiit
Non ergo oportet liic amplius frangere caput, aut ca-
lumniari autorem, sicut quidam temere faciunt; nan
si non possunt inteiiigere fictionem autoris, tamen de*
bent ipsum defendere, imaginantes (^) quod autor semper
fuit (^) catholice locutus ubique, ut patet per totuiii,et(^
quod non dixisset hoc sine quare, quia non ignorabat
in focto fidei illud quod sciunt etiam yetul®, scilicet
quod omnes animae resument corpora in die novissimo.
Et haec breviter dicta sint de violentis contra ^; bubc
accedendum est violentos(^) contra l)ona sua.

Noi eravamo. Ista est quarta et ultima pars generaUs,
in qua autor tractat de violentia, quam homo fadt con»
tra propria l)ona, et talium (^) violentorum pcena. Et
breviter vult dicere, quod novus rumor retraxit eos ab
ascultatione Petri ad aliam gentem videndam quae cni-
ciabatur in eadem sylva, non inclusam sicut praedidi,
imo discurrentem, et quae lacerabalur a canibus, ubi
primi lacerabantur ab avibus ; et primo contjnuans dicta
dicendis, dicit: Noi eravamo ancora mtesi, idest atteoti,
al tronco, scilicet arboris Petri de Yineis, credendo cKalr
tro ci volesse dire, quia(^) scilicet dixerat nobis rem
obscuram et falsam, ideo expectabamus, quod afiud dt-
ceret ad declarandum se; sed ille fecerat finem suo ser^

(') S., £. e 116, poNiam post separationem a corpore, maxime pott resar-
rectionem.

(*) S. imagiaando. (*) £. fuerit.

(') 116, et non dixisaet. (•) S. e £. ad Tiokntoa.

{*) 116, eorum. 0) S. <iiiMi dioat: 4iBer«L

GANTV» DEQMUS TSRTIUS. 451

moni, quia scilicet male credebat, quando mi fummo
d^m romar sarpresi, idest saperoccupati noTO rnmore
qiii incipiebat de novo audiri: et exprimit istum mo^
dum audiendi rumorem per comparalionem pulcram {*)
renatoris ; et breriter vult dicere, quod ipse audi vit ru-
morem raaximum cuiusdam ftigientis per sylvam ante
fociem canum, sicut interdum aliquis venator audit stre^
pitum maximum aprl fugientls furorem carium perse-
qaentium. Dicit ergo : rimUmente a coltdj scilicet venatori,
c^ sente el porco a la caoeia venire a la sua posta, idest
ad passum ad quem fuit deputatus, cK ode ie bestie,
»cut aprum vel cervum, e le /rasche, scilicet ramos ar-
borum, stormire, idest resonare propter istas bestias. Et
bic nota quantom ista comparatio sit proprfa ; sicut emm
aper egreditur de caverna urgente fame, et canes eum
persequuntur; ita debitor s^epe egreditur de domo, inopia
et inedia compellente, et creditores statim persecuntur (^
eum ; et sicut aliquts aper evadit, alius capitur et laee*
ralnr, ila videbis hic. Et sicut venator stat attentus ad
passum, ut capiat aprum vementem cum venabulo, ita
autor stabat nunc intentns ut reciperet istum venientem
cum stilo; et vere tamquam bonus venator bene reee«
ptt (^* eum cum telo, et transflxit mirabiliter ut videbis^
el peim vulnus sibi dedit quam Petro de Yineis, qutn
illi(^) restituit fomam, isti vero et socio dedit veraffi(^
infemiam. — Et ecco. Nunc autor describit poenam vio-
lentorum coittra bona sua in duobus. Ad cuius int^t(-
gentiam est noCandum, quod autor magna arte fingit
quod isti currnnt per sylvam territi fugientes cum tanto
impetu et furore quod frangunt omne claustrum arb<K-
rum, quia eos persecuntur canes famelicae, rabidae, qu®

(*) E. polcerriinam. (*} 116, sequnntHr mm,

(*) E. recipit eum telo. (*) E. illi Petro resUtolt.

(*) S., E. e 116, perpetuam.

452 GOMENTUM INFERNI

si attinguDt eos cum dentibus crudeliter lacerant; quos(^)
non attingunt fugant et expellunt donec lateaat a fode
earum. Modo considera, quod isti non sunt inclusi in
arboribus sicut spiritus yiolentorum contra persoiiaia
propriam, sed discurrunt attoniti fugati a venatoribus et
canibus. Yenatores sunt ipsi creditores, et eorum nuncii
qui persecuntur debitores fugientes, et si attingunt eos
dilacerant membratim; quia, debitore carcerato, unus aq-
fert sibi domum, alter vineam, unus unam supellectilem,
alius aliam; imo olim debitor si non habebat(^) unde
solveret, tradebatur creditoribus lacerandus in privato
carcere eius, sicut Titus Livius narrat de nobi^ romano
crudeliter lacerato verberibus, qui (^) exivit carcerem pri-
vatum creditoris sui, et excitavit tumultum in populo etc
Canes rabidse sunt incomoda magna quae macerant istos
miseros quando abiecerunt suum (^), scilicet fames, sitis,
nuditas et multa talia. Isti ergo saepe fugiunt et fran-
gunt carcerem et vincula et omnia obstantia eis; sed
creditores stant ad poslam cum famulis ad hostia trivio-
rum, viarum^ et domorum, ut eos capiant et lacerenL
Sed tu dices : nonne c') autor tractavit supra de prodi-
gis, ubi punivit (^) avaros ? Quid ergo oportebat hic am-
plius cruciare istos? Dico quod autor tractavit supra de
prodigis simpliciter, qui per incontinentiam, indiscrete,
et fatue expenderunt; hic vero tractat de prodigis per
violentiam, qui furiose et violenter perdiderunt bona sua,
sicut sunt multi lusores, et illi de quibus statim dicetur,
qui usi fuerunt mera violentia contra bona sua. Ideo C)
Ovidius in simili fingit quod Atheon venator conver-
sus in cervum a Diana *totus laceratus est a canibus

(') £. et quos non attingant. (*) £. si non baberel.

(*) £. quia exiyerat. (^ 116, sua.

(') £. numne. {*) £. punit.
C) 116, Ideo bene Oyidius.

CANTUS DEQMUS TERTIUS. 453

suis, quia sicut cervus est animal pavidum (^) et fugax,
ita debitor timore creditorum est semper fugitivus, et
hoc faciente Diana'''!^ idest venatione, quia Diana est
dea (^) venationis, quia juvenis prodigus intendit canibus
et venationibus quando debet vacare suis factis et hone-
stis studiis; unde Horatius in sua poetria de juvene(^)
didt: Gaudet equis canibusque etc. Nunc ad literam dicit
autor : et ecco due; isti duo erant quidam Lanus senen-
sis, et quidam Jacobus paduanus, da la simstra costa,
idest ripa, quia semper per infernum tendunt ad sini-
stram, nudij quia isti violentantes bona sua ssepe deve-
niunt (^) ad tantam nuditatem (^) et mendicitatem, quod
non possunt sibi tergere C) culum, e gra/fiati, scilicet a
canibus, che de la selva rompeano ogni rosta; sicut ssepe
in mundo isto fugiunt de domo in domum rumpentes
turbas obviantium, aut resistentium eis. — Quel. Hic autor
ostendit, quomodo se habuerint (^) isti duo fugientes unus
post alium ; et primo de primo. Ad cuius cognitionem^
est breviter praesciendum, quod in millesimo CCLXXVIIl
florentini cum aliis terris guelphis tusciae, videntes, quod
Guiglielmus (^ de Ubertinis de Aretio, episcopus areti-
nus, vir valentissimus, faciebat caput in Aretio cum se-
quacibus ghibellinis de tuscia, de romandiola, marchia
et ducatu; qui congr^ata gente equestri et pedestri
belligerabant super comitatum Florentise et Senarum,
deliberaverunt resistere audaciae aretinorum, et college-
runt omnes vires suas ; nec umquam fecerant tantum
apparatum, postquam pars guelpha viguerat Florentiae.
Habuerunt enim duo milia dg equites, et duodecim milia

(*) 116, nataraliter psTiduro.

(*) Manca nel Codioe Kstense qiianto ^ compreso fra i dne asterischL

(*) £. dicitar Dea. (*) E. de juyene loquens, dicit. (') 116, deTeneruot.

(*) S. nuditatem, qood non possunt tegere sibi culum.

O 110 e E. tegere sibi culam. (*) K habuerant.

(*) 116, AldroTandloDS.

454 COMENTUH INFERNl

peditum C): et tandem profecti supra Aretium, ceperuot
aliquot (') castella, et praecipue LateriDam, ubi erat Lu-
pus de Ubertis capitaneus; qui videQS se circumyallariy
reddidit terram. Et cum multum increparetur a ghib^
linis, quod viliter se reddiderat, excusavit se scomate
lepido, dicens : quod lupus non erat solilus stare inclusoa.
Interim venerunt senenses cum cccc equitibus et miimm
peditum, et vastaverunt bona circa Aretium ; sed in yf-
gilia Baptistae facta est furiosa tempestas cum turbine
aquae et grandinis, quae multum oflendit exerdtum, et
maxime senensem(% lacerando violenter et asportando
per aerem papiliones, tuguria, et alia tentoria: quod fuit
augurium proximae stragis. Nam tertia die sequenti flo-
rentini levaverunt campum, et suadebant senensibus, ut
venirent secum, quia essent tutiores; senenses indignan*-
tes {% reputantes se potentes, iverunt per viam rectam :
tamen cum eis ivit comes Alexander de Romena, ca-
pitaneus illius ligse. Tunc capitanei Aretii, qui plures
erant et probi, et praecipue Boncomes filius comitis Gui-
donis de Montefeltro et Guiglielmus de Pazzis miles, prie^
sentientes recessum senensium separatum (^), posuerunt
insidias ccc equitum, et mm peditum ad vadum pI^NS
de C) Toppo, ubi senenses ibant (^) inordinate (^). Et bre-
viter aggredientes senenses improvidos {% posuerunt eos
faciliter in conflictu (^^), et trucidaverunt ultra trecentos
de melioribus, et civibus senensibus et nobilibus viris
maritimae C^) ; et sic aretini vastati a senensibus in rebus,
vastaverunt eos in personis; ex quo conflictu aretini
fuerunt multum resumpti (^^) ; sed la^titia ista fuit brevis

(*) £. peditcs. (*) 116, aliqaa.

(*) 116, senenses. («) S. e 116, indignati.

(*) S. separaUm. (*) £. del Topo.

C) 116, transibant. (*) S. inordinati.

(*) S. pafidos. (**) S. e £. in confllctam.

(*') S. marilimis. (**) S. resultati.

CANTUS DECIHUS TERTIUS. 455

parti ghibellinae. Quoniam anno sequenti aretini recq[)e-
runt terribilem ilium eonflictum apud Bibenam, in qoo
mortui sunt duo praedicti strenui duces, scilicet episco-
pus aretinus, et Bonconte de Montefeltro, de' quibus plene
dicetur capitulo Y Purgatorii. Modo ad propositum: in
isto conflictu Lanus, nobilis juvenis senensis, qui ditissi-
mus magnum patrimonium suum brevi tempore con-
sumpserat, ingessit se sponte in praetiantium globum, et
^ibi fortiter pugnans occisus est Nunc ad literam dicit
autor : Quel (Unanci, scilicet Lanus, supple, clamabat :
accorri accorri morle, quia depauperatus timens canes
sequentes eum, quaerebat evadere a stento per beneficium
mortis; e F aUro, scilicet(^) ille Jacobus paduanus, qui
sequebatur eum. Iste voluisset prevenire Lanum, ut non
attingeretur a canibus, et quamvis Lanus fortiter cur-
reret, tamen non videbatur sibi sic, ideo increpabat eum,
unde didt : cui parea tardar troppo, gridava: o Lano, le
gambe tue non fuoro si accorte, idest promptse ad curren-
dum, a le giostre del Toppo, quasi dicat : tu curris ita
yelociter nunc, tamen non sic fecisti, ubi auxilio crurium
poteras evadere a conflictu prsBdicto, qui (^) fuit apud
ptebem del Toppo, quae distat ab Aretio forte per qua-
tuor miliaria. Poterat enim Lanus forte evadere si vo-
luisset fugere ; et per hoc aliqui volunt dicere quod fuit (^
desperatus, quod mihi non videtur, quod (^) tunc esset
arborificatus; et vide quod canes non attingerunt(^) istum
Lanum, quia mors succurrit (^) sibi, sed bene attingerunt
illum (J) Jacobum ; nam ipse fatigatus intravit cespitem
alterius, in quo erat anima unius(^) spiritus florentini,
et ideo canes iratse laceraverunt totum cespitem. Dicit

(*} 116, scilicct Jacobu!i. (*} 116, qaod r\iit.

0 E. fueiit. (*) E. quia tano fuiMct.

(*) S. attigernnl. — 116 e £. altingunt.

(*) £. succurrit el, sed. — 116, §ibi, ut iam dictum est, sed.

C) £• istnm. (*) £. unius florenUni.

456 COMENTUM INFERNl

ergo : et ille Jacobus, poi fece m groppo dise e (Tmi ce^
spuglio, vult dicere, quod implicuit (^) se totum et abscon-
dit intra unam arborem novellam, quae habebat multos
ramusculos, che, idest quia, forse li fallia la lena, citiu8
quam Lano, quia non poterat respirare ita erat fatigatus.
Deinde autor exprimit poenam istorum miserorum, di-
cens : la selva era piena di retro alor di cagne nere, et
notanter dicit cagne, quia canes foeminae sunt rabiosiores
et crudeliores masculis^ et nigrse propter famem ; ideo
dicit: bramose, idest avidae praedae, e correnU, ut inve-
nirent pastum ; et exprimit eam (^) rabiem et velocem
cursum per comparalionem claram et propriam, dicens :
come veltri, idest leporarii, cKusdsser di calena, quia
tunc (^) avidiores et promptiores ad cursum quam si non
fuissent detenti. £t ipsae, miser li denli in quel che s^ap^
pialtd, idest in illum Jacobum de sancto Andrea (^), e
dilacerar quello a brano a brano, idest membratim, quia
varia incommoda et debita extorquebant sibi hodie unum
membrum (^)^ cras aliud substantiae. — Preseme. Hic autor
ostendit quomodo Yirgilius ostenderit sibi alium spiritum
desperatum, in cuius arbuscula iste Jacobus latueraL Ad
quod est sciendum quod iste Jacobus non valens ulterius
fugere involverat se in cespitem unius arbuscute, et ita
se yelaverat frondibus eius, quod canes non potuerunt
abrumpere (^) membra eius quin extirparent eUam si-
mul frondes eius et dilacerarent ; ita quod canis aspor-
tans l^) unam manum laceraverat (^) unum ramusculumi
alia asportans (^) pedem laceraverat C^ alium, et ita de

(') 116, implicarit. {*) S. illara rabiem. — £. e 116, eanim rabiem.

(*J S. e £. ioDc sunt. (^) £. Andrea, paduanum.

(') S. e £. membrum substanli» su», cras aliud. Freteme, — 116, tubstanti»
8u«, ideo dicit : Poi sen portar queUe membra dolenti. — Pre$em§.
(*) 116, obrumperc. C) £. exportans.

(') 116, lacerabat (*) £. exportans.

('*) 116, lacerabat.

GANTUS DECIMUS TERTIUS. 467

aliis. Dicit ergo : la mia scorta, scilicet Virgilius, qui bene
me scortal)at per istain sylvam tam sylvestrem, mi prese
alar per mano, ut praestaret mihi securitatem, quia eram
satis territus ; nam videram turpiorem ludum hic quam
primo in arbore Petri de Yineis ; quia videram crudele
distracium duorum simul, scilicet spirilus illius Jacobi
qui fasciaverat se in arbore, et illius spiritus desperati
arborificati, qui erat intra arborem, e menommi al cespu-
gUo che piangea invano, idest inutiliter, quia ex planctu
non resartiebat damna sua, per le rupture sanguinenU.
Et sic vide quod ubi Petrus de Vineis emittebat sangui-
nem et planctum per unam parvam rupturam factam
leniter (^) manu hominis modesti, iste plorabat per plu-
res rupturas sanguineas magnas factas violenter per
canes rabidas; et ecce quaerelam quam faciebat cum
planctu, quia ille spiritus, dicea: o Jacobo da sanfAn--
drea, che ( ee giovato fare schermo di me; idest clypeum
^ reparaculum contra canes, abscondendo te in cespite
meo;quasi dicat: nihil tibi profuisti(^) et magnum damnum
fecisli mihi, et nescio quare: che colpa ho io de la tua
vUa rea? quasi dicat: si abiecisti tuum, quare debeo
pati pcenam pro te ? Non sufficit mihi poena mea ? Ego
enim abieci sponte esse, et lu sponte abiecisti aes, quod
conservat(^) ipsum esse. Ergo(^) ad quid, tu pauper
recurris ad pauperrimum ? Quia (^), si tu privasti te
substantia, ego privavi me vita. Sed ne dimittam ali-^
quid indiscussum, debes scire, quod iste Jacobus ita la-
ceratus a canibus, fuit de potenti civitate Paduae, vir
nobilis (^) de capella sancti AndreaD, a qua denominationem
sumpsit;homo quidem ditissimus omnium privatorum suae

(•) E. e S. leyiter.

(*) E. tibi proftiit, et magnum damnum mihi fecisti et dedbli, et nescio
^uare.

(*) S. conserraYerat. (*) 8. Ergo cur tu pauper recurris.

(*) S. quasi dicat : si to. (*) 116, nobilis et prudens de.

468 GOMENTUM INFERNI

patrise in campis, yiliis, pecuniis, animalibus; qui ioie-
stimabiiem (^) epulentiam divitiarum prodigaliter, immo
proterve et insane perdidit et consumpsiL Nam, ut audivi
a fide dignis(^) de terra sua^ fecit multas ridendas Var
nitates. Semel cum non posset dormire, mandavit^ ut
portarentur piures petise pignolati cipriani facti cam
colla, et lacerarentur a famiiiaribus in camera, ut ad
illum stridulum (^) sonum provocaretur sibi somnus ; ideo
digne autor facit ipsum a canibus lacerari, non ad so-
latium, sed ad supplicium. Alia (^) vice cum iret de Pa-
dua Yenetias per flumen Brentse in navi cum aliis juye-
nibus sociis, quorum aiiqui pulsabant, aliqui cantabant,
iste fatuus, ne solus videretur (^) inutilis et otiosus, oocpit
accipere pecuniam, et denarios singulatim deiicere in
aquam cum magno risu omnium« Sed ne discurreodo
per(^) ista, videar tibi magis prodigus yerlK)rum quam
ipse nummorum, venio breviter ad magnam violentiam^
qdam C) insane fecit in bona sua. Cum enim semel esset
in rure suo, audivit, quemdam magnatem cum comitiva
magna nobilium ire ad prandium (^) secum ; et quia non
erat provisus, nec poterat in brevissimo temporis spatio
providere, secundum quod suae prodigalitati videbatur
convenire, subito egregia cautela usus est; nam fedt
statim mitti (^) ignem in omnia tuguria villae suffi satis
apta incendio, quia ex paleis, stipulis et canulis C\ qua-
lia sunt communiter domicilia rusticorum in territorio
paduanonim C^); et veniens obviam istis, dixit, quod fe-
cerat tioc ad festum et gaudium propter eorum adveii*
tum, ut ipsos magnificentius honoraret. In hoc certe vio-

(*) K. inaexistimabilern opulentiam. (') S. digno.

(') S. e £. stridorem, soronus proTOcarelur sibi ; ideo.
(*) £. Alia aulem Tice. (') S. Tidereliir ioutilis, coepit.

(*) 116, per istud. C) 116, quaro ipse insane.

C) S. ad prandendum secum. (*) 116, immitti.

(*•) 116, UtNilis. (") S. padutDo.

GANTUB DEaHUS TERTIUS. 459

IfBjHoi et yaiiior fuit Nerone; quia Nero fecit incendi
doBios urbis, iste vero proprias: Nero, quamvis l^us
{mlcriiadine flammae lliadem C) decantaret, tamen fecit
ineeDdi urbem {\ offensus angustia viarum, ut dicit Sue^
tmmsj quia sdlicet timebat sibi insidias ; iste vero iaetus
]|^cniabatur incendio magno, quod fecerat yanissima causa^
Ideo bene autor induxit canes ad faciendam venationem
de eo, qui* sibi et aiteri violentiam miserabiiem intu-
ieciL — Qucmdo eL Hic autor ostendit quomodo Yir-
gilii» petiverit ab ipso spiritu lacerato culpa Jacobi
quis esset; unde dicit: e U maestro, scilic^t
ius, disse: o tu che soffl, idest esufflas, emittis, do-
loroBO sermo, idest, sermonem, col sangue, quia simul
-et aemel emittebat guttas sanguinis et verba dolori»,
per tanle punte, idest, per tot puncturas dentium cani-
aoTum et rupturas, cld fusti, scilicet in vita, in mundo
Tiventium, quia olim fuisti et amplius non es (^) ille, quia
eoL rationabili £sictus es vegetabilis; et hoc dixit Virgilius
qmndo el fu fermo sovr' esso : firmavit se hic Virgiiius,
at antor cognosceret in genere (^) istorum unum aliquem
florentinum suum, quia tales casus aliquando solent ac-
oidere ibi. Et subdit responsionem dicti spiritus, qui primo
petit succursum premente dolore et pudore, antequam
ae manifestet ; unde dicit : et elH a noi, scilicet respondit
Mbis duobus, ut facilius ol)tineret quod optabat : o anime
ehe siele giunte, quia supervraistis dum intenderitis (^) ad
dolorem alterius, a veder lo strazio disonesto, idest ludi-
brium inhonorabile, ch' d cosi disgiunte, idest disseparavit,
(JBsBoeiavit (^) le mie fronde da me, idest a trunco meo, rao-
cogHetele, ne stent ita male dispersae, al pie del tristo
cesto, idest juxta cespitem ita deformatum, et (urpiter

n S. Hiada. («) E. domos.

0 S. e 116, non es, qaia ex rationali. (^) £• in genere nnnm.

(") S. e E. inleBderetia. (•) E. Tel diaaociaTit.

460 GOMENTUM INFERNI

spoliatum : erat enim arbor noyella in modum ceqiitis
herbae. Sed hic dices, iector, sicut saepe multi petiverimt
a me : ad quid autor fingit istum spiritum repetere froD-
des suas ? Certe non sine magno ministerio hoc facit (%
Yuit enim dicere: adverte homo, qui aliquando aliqao
casu cogitas desperationem, quod iste, qui esse nobile
et amabile sponte abiecit in vita, nunc esse vile, odio-
sum, laceratum a canibus sponte repetit(^) sibi reddi
et reintegrari; quasi dicat tacite: etiam illi qui sunt in
inferno inter tot tormenta poenarum nolleht non esse' se-
cundum appetitum naturalem ; et tu esse, quo nihii est
nobilius, ex ira vel indignatione parvai rei abiicies^')
sponte. — lo fid. Nunc iste spiritus innominatus re^n-
det ad qudesitum, ut reddat autorem pium ad congre-
gandas frondes sparsas, sicut postea fociet £t descritHt
se a patria, et culpa, et sententialiter usque in finem
non Yult aliud dicere nisi^ quod fuit florentinus natione,
et quod suspendit se laqueo. Ad quod sciendum (^), quod^
non potest bene coniecturari, de- quo autor loquatur
hic, quia multi fuerunt florentini, qui suspenderunt se
laqueo eodem tempore, sicut quidam de Modiis nomine
Ruchus, et quidam dominus Lotbus de Aglis jurista, qui
data una sententia falsa ivit domum, et statim se sa-
spendit; et multi alii, quorum nomina non memini. Et
crede, quod autor de industria sic fecerit, ut posset
intelligi de unoquoque talium, licet forte possit intelligi
potius de judice, quia erat maioris pretii, et gravius de^/
liquit. Dicit ergo ille spiritus describens patriam suam a
protectoribus suis : lo ftd della ciUd, idest de Florentia,
che mulo il primo padrone^ scilicet Martem nel Batista,
idest Johannem itaptistam, qui est hodie patronus Flo-
rentiae. Et ad huius intelligentiam est sciendum, quod ci-^

(') £. fecil. (*) 116, appclil sibi.

(') 116, abiecisti. (*) S. sciendiim esl.

GANTUS DEQMUS TERTIUS. 461

Vitas Florentiae olim habuit Martem pro Deo praecipuo
et protectore suo ; et ut coiiegi C) ex cbronicis floren-
tinorum, stetit sub imperatoribus romanis in lege pagana
per cccL annos; et si qui erant christiani, timore non
propalabant se^ usque ad tempus Constantini, quo tem-
pore firmata esl ecclesise libertas, et fides difTusa per
totum. Florentini ergo statuam Martis de templo abstu-
lerunt, et loco illius assumpserunt Johannem Baptistam
pro eorum patrono et protectore, non mutata forma
templi. Statuam autem Martis posuerunt intactam in aita
tarri, quia opinio constans erat omnium, quod quando-
cumque mutaretur, vel in aliquo laederetur, magnum pe-
riculum et nova mutatio imminerent urbi. Tenebant
enim adhuc aliquos mores paganismi f ) ; imo semper te-
nuerunt hanc credulitatem vanam : sed ista imago dicitur
fiiisse perdita, quando Florentia fuit destructa per Athi-
lam; postea tandem reaedificata civitate, fuit reinventa,
et posita in uno piiastro in capite Pontis Veteris^ ubi
stetit (^ usque ad tempora autoris, imo ultra usque ad
diluvium Arni, quod fuit in MCCCXXXV, quod tunc vio-
lenter dejecit pontem, et exportavit (^) imaginem^ et alia
multa et magna damna fecit, de quibus dicetur alibi;
sed quamdiu duravit ista petra, duravit error induratus
in mentibus multorum civium. Unde narrabat mihi Boc-
cacius de Certaldo se ssepe audisse a senioribus, quando
aliquis puer proiiciebat lapidem vel lutum in statuam (^) :
Tu facies malum finem; quia ego vidi talem, qui boc
fecit, qui suffocatus est in Arno, et alium qui suspensus
est laqueo. Et subiungit autor unum valde mirabile, quod
videtur consonare isti antiquo errori florentinorum ; quia
videtur expresse dicere, quod Mars, iratus propter iniu-

(*) E. et ut coUigJtur ex chronicis FlorenU«, stetit.

(*) 8. paganonjm. (*) 116, stelerit.

(*) S. e E. «sportaTit. (*) B. sUtnam, dicebttar ei: ta.

462 COMENTUM DfFlBlfl

riftm «bi factaiB i» iDutatioDe irta, semper fadet fto^
reDtiam tristem. Dicit ergo : onde per queslo, idest ipse
Blars ob hanc causam, quia desierunt colere Martem, et
colunt Baptistam, sempre con farte ma te fara tristm:
idest faciet eaai semper infortunatam in bellis raa in-
fluenlia. Sed antequam ulterius procedam, lector, yoio
te scire, quod praesens capituium non est minvs artift*
dosum et obscurum, quam pr^cedens, ut patet ex dictis
et dicendis ; ideo considera bene hic, quod autor nda seqni»
tur hic communem errorem vulgi, quiaO ntmis esset
absurdum, imo quasi saperet haeresim dicere, quod FJo-
pentia deberet recipere damnum, quia conversa 8it(^ad
christianismum. Ideo (^) dicit, quod autor dat hic fkireii-
tinis suis unum scomma coopertum et mordax nimis;
et Yult latcnter dicere, quod postqnam Florentia diiaiflit
Martem^ idest fortitudinem et virtutem armorum, et eoB-
ptt solum colere Baptistam, idest Florenum, in quo scitf^
ptus est Baptista, ita quod dedit se (^) in totum avaritic^
erit infortunata in rebus bellicis ; ita quod, breviter «K*
cendo, florentini olim cum intenderunt rebus miflMri-
bus et laboribusy fuerunt strenui et victoriosi ; sed
postquam coeperunt intendere harpiis rapacibus et ae-
cumulationi, licet visi sint ditiores et patenlmFes, lanMi
fuerunt parum honorali in gestis armornm, et reoepa*
runt magnos conflictus, et strages beilorum, et continm
plus invalescente avaritia. Et addit ullimo ille spirtt«%
quod, nisi quia remanet (^) adhuc aliquid de reverei^
tia Martis, Florentia ipsa esset jam pluries destruda^
postquam reaediflcata fuit post destructionem foctam ab
Athila ; unde dicit : e quei cittadin^ cke poi la rifondmjm
ut dicetur infra capitulo XV, sovra 7 cener ehe d^AtSa

(') S. quod nimis. (*) S. easet. — i\% otC.

C) £. e 116, Ideo dic. (*) 116 e S. se toUm «vaHli», erlt

(*) S. remanet aUqnid de rererentJa Martis in ipsa, enai jam phirleei

GANtroS SECIMUS TERTIUS. 463

ntma$e, idest supra reiiquiis et ruinis foctis ab Athila,
<|iiaiido cremavit eam^ ut statim dicam; avrebber fatto
kmrare mdamo, quia sciiicet iterum destnicta esset, yei
mcensa^ de novo; e se nm fosse, che 'n sul passo d*Amo
rmane emcor di lui alcuna tisla, idest aiiquod vestigium
Martis(^)y sciiicet idoium supra pontem, per quem tran»^
itar Arnus principaliter. Et tiic nota, ut ista iitera con?
Gordet cum prfficedenti expositione, quam feci, quod au^
tor non lialiet liic respectum ad idoium iiiud^^), sicnt
lik8ra< sonare videtur ; imo vult veiate dicere, quod nisi
688et adliuc aiiquid de virtute et probitate (^) in aiiqui*'
hus bonis civibus, sffipe Fiorentia esset jam eversa ; et
ita est in omni civitate milndi, quia nisi virtus, pruden-
tia« et lK)nitas aliquot paucorum defenderet civitates (^) ab
ira Dei et cceii, certe tanta est muititudo malorum, quod
tepe subverterentui^ sicut recte dicit Augustinus, primo
de Civitate Dei circa principium^ de quilmsdam paucis
bonis romanis. Sed ne expositio facta videatur (^) clare
in aliquo diminuta, videamus aliquid de eversione Fio^
rentia^, de qua autor facit hic mentionem. Est ergo
seiendum, si tamen verum est, quod Athila flagelium Dei
anno Domini CCCCXL destructis muitis terris LomI)ar-
difls, transivit in Tusciam et obsedit diu Fiorentiam; sed
cam frnstra attentasset vires suas, cum civitas inexpa<-
gnabiiis videretur, usus est fraude et perfida proditiona
Audiens enim quod civitas Pistorii erat continuo adversa
FJorentiflB, promisit in fovorem florentinorum destruere
Pistorium et dare omnem immunitatem et libertatem
florentinis, quorum intendebat esse amicus. Florentini
improvidi et nimium creduli, moti fallacibus aduiationi-
bus et fraudulentis promissionibus aperuerunt sibi por-

C) E. ipsius Martis. (*} £. istud.

(*) S. e E. probilale anUqua in. (*) 116, ciTilatem.

(*) 116, Tideatur in aliquo modo.

464 COMENTUM INFERNl

tas. Tyrannus cradelis existens in civitate cum omni geiite
sua et potentatu fecit vocari ad suum consiiium omnes
maiores et nobiliores civitatis, quos invenientes (^) sin-
gulatim in transitu unius camerse faciebat mactari et
deiici per unnm aquaeductum palacii subterraneum;nec
c^es apparebat nisi quod in 6ne conductus, aqua ca-
dens in Arnum videbatur rubea (^). Tunc detecta est fraus
sed tarde. Tunc Athila mandante, sui armati totam civita-
tem crudeliter dirupuerunt, multis fugientibus per comita-
tum ad castella, nemora, et cavernas; facta(^) maiima
ca^e civium, everterunt funditus civitatem, omnia moenia
et edificia igne cremantes prseter templum Martis,qttod
dicitur esse (^) opus indelebile, quod reputo truffam. Fa^-
ctum est autem istud excidium Florentiae die XXVIII (^)ja-
nii, anno Christi CCCCL et anno DXX (^) ab aedificaticme
sua. Sed certe miror nimis de isto excidio Florenti® quod
Atbila dicitur fecisse; quia, ut patet ex his quae iam scri-
psi de Athila in praecedenti capitulo non videtur quod
Athila transiverit unquam Appeninum, nec Paulus Diaco-
nus, nec alius tractans de gestis Athite dicit hoc. Ideo
dico quod autor noster secutus est chronicas patri® sum^
quae multa frivola similia dicunt, ut plenius dicam infra
capitulo XV ; vel forte vidit aliquem autorem autenticum
dicentem hoc, quem ego non vidi; sed quidquid sit de
isto factOy ego nihil credo. Et ultimo iste spiritus floren-
tinus tangit formam suae miserandae mortis^ dicens: la
fei gibeth a me delle nde case. Idest ego suspendi me ia
domibus meis. Nam gibeth in lingua gallica idem est quod
furca, sive locus ubi fures suspenduntur.

(*) S., E. e 116, venienlei. (*; E. rubra.

(') E. inde facU ciTium caede maxiina. — 116, caTernas, facta ett mniBir

(•) E. fuisse. (•) S. XVUn. (•) E. DXV.

465

GANTUS DECIMUS QUARTUS, in quo tractat de superbis
enKbus in arena cambusta sub tihdo quarundam magnatum;
et in fine de guadam figuraj quce vocatur vdUus{^)^ qui sigmfi-
eat omnes status mmdi; et sicut VtrgiUus designat raUones
ommum fluminum Infemi,

Po

01 che la caritd del naHo loco, Postquam in supe-
liori capitulo proxime praecedenti autor noster tractavit
et determinavit de secunda specie violentiae, quam homo
fiicit contra se et bona sua; nunc consequenter in isto
prffisenti XIV capituio agit et tractat de tertia specie ^\
quse fit contra Deum in persona et rebus eius, scilicet
natura et arte, quse punitur in tertio circulo violento-
rum. £t istud capitulum totum potest dividi in quatuor
partes generales. In prima quarum autor describit lo-
cum^ situm loci^ et poenam violentorum contra Deum,
scilicet in generali.Jn secunda describit in speciali unum
spiritum antiquum summe violentum in Deum, eius
personam blasphemando, et negando illum, ibi : lo cofnm"
ciaL In tertia describit subtiliter et artificialiter originem
omnium fluviorum infernalium, ibi : Or mi vien dietro.
In quarta et ultima movet duo(^) panra dubia Virgilio
drca praedicta, ibi : Et io a lui : se 7 ptesente rigagno.
Ad primam (^) ergo dico quod autor describit locum^ si-
tum et poenam generalem istius circuli, et primo de more
suo praemittit continuationem (^) ad praecedentia ; nam
quia in fine praecedentis capituli dixerat, qualiter ille spi-

(*) Cosl legge il nottro teslo. Sembra che TOglia «lludere al gran vegHo di
col perla Danle rerto la fine del pretente canto.
(*) 116, tpecie TiolentiB qam,
(*) 116, duo dubia Tirgilio drca pr»dicta, ibi.
(*) 116» Ad primam dloo. (*) 116, cootlnnalloiieni geaeralem.

I. 10

466 COMENTUM INFERNI

ritus laceratus a canibus petiverat ut recolligeret frondes
dispersas ad cespiteniy ideo nunc autor ostendit quod satis-
fecerit petiticmi dus, dicens : ego poeta florentinus ramm
lefronde sparte, idest dispersas a canibus^ quae sequebantur
ilium (^) Jacobum de sancto Andrea^ e rendeHe a colm, idest
ilK spiritui florentino incluso(^)^ incarcerato^ ch*eru gid
fiocOy idest raucus (^) propter nimium clamorem, yel quia
amplius non loquebatur ; et dicit, quod hoc fecit ex com-
passione publica, non (^) privata, unde dicit : poi che ta
caritd del natio loco, idest postquam pietas patria^ mi
strinse, idest compulit me, quasi dicat: hoc ideo feci
non (^) quia iste moereretur, quia iste dignissimus omiii
dilaceratione, qui (^) sponte dissociavit animam a coi:-
pore; sed naturalis amor patriae induxit me ad miseri-
cordiam. — Indi. Hic autor facta continuatione intrat no*-
vam materiam; et primo praemittit recessum suum «
secundo circulo, et accessum ad tertium. Ad cuius ia«
telligentiam est memorandum, quod violenti contra pro-'
ximum sunt inclusi et puniti intra fossum sanguini^;
violenti contra se intra nemus; violenti vero contra Deum
in isto sabulo, de quo nunc tractandum est. Dicit ergo
autor : indi venimmo, idest recedentes ab isto loco ubi erait
arborificatus iste spiritus infelix, al fine, idest ad extre-
mum circuli, quasi dicat, ad finem nemoris de^ratoruniy
dove se parte il secondo girone, idest ubi dividitur secua-*
dus circulus violentorum, de quo nunc dictum est^ dal
terzio, scilicet girone, idest a tertio circulo violentoruoi,
de quo statim dicere intendit^ e dove, idest de quo cir-
cuk) secundo praedicto^ se vede orribil arte di JusHcia^
quia horribilis culpa punitur horribili poena a justida di-
vina in tertio circulo : unde, sicut videbis in processu, isti

(*) S. istum. (*) E. indiuo in «rbore et carceralo.

(*) £. matus. C) £. el noo ex priTatA.

(*) £» Qoa qiii« nMwerelor iste, dignisMmus. (*) S. qoia aponte.

CANTUS DECmUS QUARTUS. 467

stantes in extremitate syly^e videbant poenam generalem
eonim qui puniuntur in arena, et ^rimam gentem vio*
Imtorttm contra Deum. £t ecce descrilHt ipsum tertium
drculum, dicens : dico che arrivammo ad una Umda, idest
ad unam planitiem huius arenae^ che rimove ogm planUa
dal suo letto^ idest ab eius superficie, quasi dicat : {rfam-
ties huius C) arenae multum est differens a prsecedente,
quia ki sylva praedicta sunt multae arbores yeteres et
noyellfle, licet nodosae^ spinosse, asperee; sed in ista ma-
ledicta arena (^) nihil inyenitur yiriditatis^ non herba^ non
planta, non arbor. £t dicit : a ben manifkstar le cose nuove,
quasi dicat: quia satis dixi de duabus speciebus yiolen^
tifle et utriusque poena^ ideo nunc yolo dicere de tertia
qiecie et eius (^) poena nova^ de qua nondum dictum est;
et yere noya (^) ut yidebis, quia non est materia trita,
non somniata per alium poetam; certe Lucanus non
scribit (^) talem arenam ; et declarat confinia istius arenae,
dicens : la dolorosa selva, sciiicet praedicta desperatorum^
qua nulla est dolorosior, quia nulia redemptio est am-
plius desperato, ^' ee ghirlanda, idest cingit et claudil
eam circulariter in modum coronae, intomo, idest (^) cir^
com eirca continens eam, come 7 Iristo fosso, idest yaUis
sanguinis^ supple, est ghirUmda ad essa, scilicet ipsi sylyae,
quasi dicat breyiter : sylya ista claudit intra se arenam,
«icut yallis intra se claudit sylyam ; et dicit : ijuivi, scS-
licet in ista extremitate confinali sylyae, femummo i passi,
idest remorati sumus, a randa a randa, idest a raso a
raso, a radente, a radente^ ita quod arena radit sylyam.
— Lo spacio. Nunc autor descripta forma loci in comuiu,
describit in generali formam pcenae omnium yiolentorum

C) & istli» araMR.-^& ehtt

f) 11«, oniedicU mjIwwl (*)&«! «iui fODai» 4i qua.

f ) it% SM, qpU, ol ▼JiaMi, non «tt n tt%

(*) 116y idetl circmncincta, continens eam ita, come.

468 GOMENTUM INFERNl

contra Deum in triplici specie, scilicet in persona Dei,
natura et arte, et £stcit mirabilem fictionem. Fingit enim
quod omnes tales vioienti sunt positi in una arena ariday
sicca, ardentissima^ steriiissima, et supra C) arenam con-
tinuo cadunt flammae accensae ab aere quae incendunt
istosy et quando perveniunt ad terram, quia inveniunt
solum (^) calidum^ ingeminant calorem, ex quo ut patet
poena dupiicatur. Modo considera quam conformem poe-
nam autor noster det proportionabiliter (^) istis ; nam ista
arena est sterilissima nuUum pariens fructum^ et talis
est violentia contra Deum, naturam vel artem (^) ; oam
blasphemus qui maledicit vel negat Deum, vere seminat
in arena sine fructu. Sodomita (^) qui agit contra natu-
ram similiter facit opus sterile; foenerator etiam qui agit
contra artem, si bene consideres, non facit fructum nisi
miseriae; ideo bene ponitur sine herba^ planta, vel ar-
bore(^)9 quia est omnino infructuosa; etiam est ardea-
tissima. Quali ardore aestuat qui flammas irae jacit in
Deum ? qui flammas libidinis effundit in masculum ? qui
ardorem habendi exercet in nummum ? Etiam C) arida
et sicca, quia nulla aqua extinguit (^) ardorem et sitim
istarum flammarum. Isti autem tales cruciantur duplid
calore, scilicet exteriori qui generatur ex concupiscen-
tia rei exterioris^ sicut personae vel pecuniae quee inci-
tant appetitum (^) ita depravatum. Calor subterior est
calor intrinsecus sanguinis qui inflammatur ab exteriorCy
ut de se patet; bene ergo isti puniuntur in arena ar-
denti, sicca, et sterili. Nunc ad literam; dicit autor: Lo
spacio, idest tota planities spatiosa quae continetur intra

(*) E. e S. fuper. (*) S. solom ■ridum, calidum.

(*) £. proportiODaliter. (*) E. artem; blasphemos etenim qoi.
(*) £. Item et sodomita.

(*) £. arl>ore, et talis arena, quia esl omnino infmctnosa, ett ardentMma.

C) S. e £. £st etiam arida. (*) £. extin^t, seu ezteDoat ardoran.
(*) £. appetitnm nostrum; item calore interiore qui est intrinaecaf smfai-
nis, qui inflammatur.

CANTUS DECIMUS QUARTUS. 469

istum circulum, era una arena arida e spessa; et spe-
dficat istam arenam per unam comparationem nobilis-
simam. Ad cuius plenam intelligentiam oportet primo
scire quod Cato posterior, sicut scribit Lucanus in nono,
post conflictum Thessalicum collegit reliquias exercitus
Pompeiani dispersas per Graeciam, et navigans magna
classe peryenit ad litus Africae, et volens transire in re-
gnum Jubae (^) amici Pompei tentavit ire per syrtes ; sed
passus ibi magnum naufragium, quia hyems vetabat
sibi (^ navigare, relictis navibus Gneo fiiio Pompei, deii-
beravit ire per terram per arenam confinem syrtibus,
quia eius virtus non poterat stare otiosa nec perdere
tempus. Sperabat enim auxilio hyemis tolerare calorem,
sitim, serpentes et alia incomoda intolerabilia. Intratu-
nis (^) ergo arenam ardentissimam animavit suos ad iter
ad probandam virtutem (^), prseponens eis magna pe-
ricula quae ferre debebant^ offerens se primum ad
omnia mala, et concludit (^) : Serpens^ siHSy ardor arenoe,
Dulcia virluHy gaudet patientia duris. Cum autem intras-
s^ arenam {% prima pestis occurrens eis fuit ventus
auster adeo violentus quod extorquebat galeas de capi-
tibus militum, scuta de brachiis, et saepe hominem ar-
matum portabat per aerem ; unde milites prosternebant
se ad terram, et tunc cumuli arenarum^*^) tegebant et
saepeliebant eos. Ventus enim exercet ibi libere vires
suas, quia non montes, non sylvae resistunt sibi {% quia
arena Africae est tota plana, spaciosa, sterilis, sine herba
vel arbore, inntilis, inhabitabilis, quia est vicina torridae
xome, nec habebant viam certam, imo oportebat eos ire
ad signum stelte, sicut ibant paulo ante per mare. Cum

(*) 116, regto JqImb. {^ B. TeUbat ei niTigare. (*) S. Intratanis enjni.
(*) lltt, Tirtutem et defeodeiidani libertatero, propooenf.
(*) 116, et eoneladent. (*) 116,

0 B. ireMB. (•) B. iU.

470 GOM£NTUM INFERNI

autem nimio calore et labore omnes afBcerentur magna
siti, quidam miles reperit modicum aquae in arena, et
illam acceptam celeriter pertulit ad Catonem. Cato mor*-
daciter increpans portitorem in conspectu omnium aquam
indignanter effudit, cuius effusio sedavit sitim omnium cir*
cumstantium. Cato deinde procedens per arenam praece»
debat C) portans hastam manu sua, et exhortans onmes
dabat exempium aliis tolerandi labores patienter; muUom

•

vigilabat, ultimus bibebat si inveniebatur aliquando(^)
aqua. Ideo bene Lucanus in commendationem Catonis
dicit : quod nuUus romanorum ducum promeruit tantum
nomen ex gestis armorum^ quantum Cato ex laboribus
istis; unde dicit quod yeliet potius diicere talem triunH
phum per arenam, quam ascendere ter (^) Capitolium cum
veste triumphaii, sicut fecit Pompeius, aut triumphare
de Jugurta rege^ sicut fecit Marius, qui illum pra^ipi-
tavit de arcu triumphali. Deinde Cato et sui pervenerunt
ad partem calidissimam, ultra quam nuUa est habitatio,
et ubi erat maior penuria aquae. Sed inter arenas inr
ventus est unus fons hal>ens magnam copiam aquarum,
sed maiorem abundantiam serpentum intus et extra, ex
quo nullus quantumcumque sitiens audebat accedere ad
fontem. Tunc Cato suadens Ulis ut biberent secure, quia
serpens non potest laedere in aqua^ assumpsit ipse de
acqua et bibit, et (^) tota arena Africae hic fuit solus fons
de quo Cato primus bit)erit ; et in hac parte arenae Cato (^)
reperit plurima genera serpentum pessimorum diversa-
rum naturarum dantium diversas mortes, de quibus di-
cetur infra ubi tractatur de furibus. Nunc ad literam
dicit autor : arena dico non faUa d altra foggia, quaai
dicat: imo in simili forma, che colei, idest quam illa arena

(*) S., 116 e £. prscedebat omoet pedes portaos htitain.

(*) S. aliquo modo. (*) S. per Capitolkun.

(*) S. e £. et in loU arena. (*) £. Cato ipse re^riL

GANTUS DEGIMUS QUARTUS. 471

Africae, che fU gid soppressa, idest calcata, da i piS cU Ca-
kme. Et hic nota quod autor facit propriissiinam com-
parationem, dicens, quod arena ista non erat aiterius
form® quam arena Lybia^ ; quia si bene consideras quae
dicta sunt, vere ista arena habet maximam conformita-
tem cum illa in planitie, in spatiositate, in caiiditate, in
siccitate, in sterilitate; et sicut Cato sapientissimus tulit
maxima incomoda per arenam, ita autor noster tulit
magnos labores per istam ; et sicut Cato reperit ma^m
copiam serpentum, ita autor magnam copiam pessimo-
rum peccatorum. Nec dubito quod Gato non meretur
plus laudis eundo corporaliter per illam arenam Africae,
quam autor(^) eundo mentaliter per istam arenam in-
fernalem, quae est multo pestilentior illa, quia habet
flammas cadentes et durius cruciantes. Nec Lucanus
meretur plus laudis ei descriptione arenee prffidictsB,
quam autor (^) ex descriptione istius noTse fictae. — O
vendeUa. Hic autor descripturus horribilem poenam in-
cipit ab exclamatione ad incutiendum terrorem (^ le-
ctori, ut fugiat istam culpam plusquam mortem. Dicit
ergo: O vendetta di Dio^ scilicet justissima, quanto tu
dei esser temuta da quabitique legge dd che /u manifesto
agli occhi nUei, scilicet intellectualibus in ista specula-
tione. Et facta exclamatione statim distinguit violentos
qui hic puniuntur tripliciter, secundum quod triplex est
species talium. Dicit ergo primo in generali : ego Dantes
vidi molte greggie (f anime igmide, scilicet spoliatas corpo-
ribus, che piangean tutte assai miseramente, imo nimis mi-
sere et miserrune^ facit enim diminutionem, e diversa legge,
scilicet luendi pcenas dignas, parea posta lor, idest vide-
batur imposita eis, a qua recedere non licet; et primo de-

(') E. aator noster eando.

(') E. aator noster ex descrlptione istias noT« aren» fictc.

C) 116, horrorem.

Q

472 COMENTUM INFERNl

clarat primos, dicens : alcuna gerUe giacea sopin per terra,
scilicet contemptores Dei, negantes et blasphemantes
Deum, alcuna se sedea tuUa raccoUa, isti sunt usurarii,
et altra andava conHmamente, et isti sunt sodomitae. Et
nota quod autor puicerrime fingit blasphemos 0) jacere,
quia sunt fulminati et prostrati ad terram, sicul statim
dicetur de Capanaeo; sodomitas fingit currere, quia cur-
runt quo ardor concupiscentiae trahit eos; usurarios vero
fingit (^ sedere^ quia^ ut videmus de facto, quasi semper
stant inclusi ad sedendum^ et magnam partem vitae ex-
pendunt sedendo ad banchum in calculando rationes et
numerando pecunias, sicut infra suo loco patebit. Et
£sicit differentiam inter istos quantum ad numerum eo-
rum et modum pcenarum^ dicens: quella che giva m-
torno, scilicet sodomit^, era piu molta, quia magnus est
numerus talium in aliquibus partibus^ e quella men cke
giacea al tormento, sciiicet contemnentes Deum; ergo
usurarii tenent medium^ et dicit : ma piii avea la Ungua
sciolta al duolo, idest ad dolorem, quia scilicet jacentes
amarius cruciabantur quam sedentes, et sedentes quam
currentes, quia non poterant ita vitare et repellere flam-
mas super se. — Sopra. Hic autor describit poenam ei-
trinsecam, dicens : falde di foco dUatate, idest amplae et
magnee laminae, sive flammae, piovean sopra tutto 7 scUh
bion dun cader lento, et exprimit istas flammas per
comparationem vellerum nivis, quae est de se clara,
dicens : come, supple, falde di neve, pluunl in Alpi, ma-
xime 0 quae dividunt Italiam a Gallia et Germania (^);
sum expertus hoc^ ubi vetus nix semper expectat novam ;
et dicit notanter: senza vento, quia sine vento fiunt maiora
vellera nivis; ventus enim dissipat et disgregat partes

(*) £. blasphemos Dei Jacere. (*) lie, facit sedere.

C) S., 116 e £. idesl maxime in Alpibas qa«.
(*) E. et in Germania, et snm eipertos.

CANTUS DEGIMUS QUARTUS. 473

densas. Et hic nota quod licet ista comparatio videatur
propria de faldis nivis ad faldas ignis in multis, quia sci-
licet iatad et iUse pluunt ab alto super bomines, et densae et
latffi et sine vento, tamen differunt in multis (*); in colore,
quia nix alba, ignis rubeus; in bumore, quia nix frigida,
ignis calidus ; in loco, quia nix de qua loquitur cadit in
monte, ignis iste in pianitie; in elTectu, quia nix parum
vel nibil nocet illis, super quos cadit; ignis vero iste
summe cruciat subiectos sibi. Ideo autor noster statim
addit aliam comparationem nobilissimam flammarum,
quffi convenit in omnibus flammis bic cadentibus, scilr»
cet in rubore, in colore (*), in loco, in(^) effectu; et
breviter dicit, quod istae flammse erant similes illis, quas
Alexander Macedo vidit pluere super exercitum suum.
Sed antequam veniam ad literam volo te hic modicum
morari, lector; nam audivi viros intelligentes, magnos
Dantistas, qui bic mirantur et dicunt: vere comparatio
ista est pulcerrima, sed non video unde autor babuerit
boc; quia Quintus Gurtius, qui curiose describit gesta
Alexandri magni, nibil de boc dicit; et Justinus, qui bre-
viter illa perstringit, etiam nibil dicit. Item Gallicus ille
qui describit (^) Alexandreidani metricei et alii multi scri-
bentes tam in prosa quam in metro, nuUam mentionem
faciunt de hoc ; sed certe, ut dicit philosophus, ad pauca
respicientes facile(^) enunciant. Nam autor noster, licet
fecerit istud opus in somnio, non tamen somniat (^) ; ideo
debes scire quod banc mirabilem impressionem scribit
Alexander ad Aristotelem C)j dicens : quod in India nubes
ignitae cadebant de aere ad modum nivis, quas ipse mi-
Utibus calcare praecepit; et buius causam assignat (^ Al-

(*} E. fai niiilUfl, scilicet in colore. (*) S. calore.

(^ £. eC in effiecto ; didt enim qood ittc.

n E. scribit Aleiandreidim. — ttt, detcril»it Aleitndriem.

(*) !!•» de MU nnnUant. (•) E. •omniaTlt.

C) !!•, ArifltoUlem In qnadam epfotola dicenfl. (*) 11«. aflflerit.

474 COMENTUM INFERNl

bertus magnus, libro I Metauroram, quia terra illa est
sub cancro, libi calor solis exurit yaporem aqne et el&-
yat grossum terrestre (% et staUm exurit antequam de*
yetur ad aestum, et a frigiditate loci expellitur et cadit
ad modum niyis. Nunc ordina sic literam: Fetemak
ardore scendea tale, scilicet tam nocens, quoK /iamme
Alessandro vide cader salde infin a terra sapra'l sm
stuolo, idest exercitum, m quelte parti caide i India, ubl
tunc erat, subiugato oriente, perche 'l provide a scalpUar
lo suolOy idest ad calcandam arenam, con le sue sckiere,
scilicet militum discurrentium, acdd che 7 vapore, scilicet
calidus, mei s" esHnguesse, idest melius ex tingueretur, yd
dicas : percid che 7 vapore mei s' estinguea mentre cK era
solo, ne secunda flamma superyeniens sumer^ yires et
inyalesceret paulatim. Et tangit geminationem doloris ad
geminationem caloris per aliam comparationem natu*
ralem^ dicens : onde F arena s'accendea com' esca, sotto 7
focile, idest acciario, quasi dicat : quod facile arena (^
de sui natura calida accendebatur sicut esca, materia
praeparata ad boc, accenditur cito ad fayillam ignis ca-
dentis super eam, a doppiar lo dolore, idest ad duplica-
tionem poenae. Et bic nota ullra ea (^) qua^ dixi de com-
paratione Alexandri, quod comparatio adhuc est propria;
quia sicut in India regione calida, sub constellatione ca*-
lida cadebant(^) flammae super exercitum yiolentoram
hominum, ita in ista arena ardenti sub aere feryenti
cadunt(^) flammae accensse super exercitum magnum
yiolentorum (^) contra Deum ; et sicut diyersae acies dis-
currentes per campum mitigabant aliqualiter ardorem,
ita hic diyersae turbae^*^) discurrentes per planitiem yi-
tabant qualiter poterant incendium.Et ulterius nota, quod

{*) £. terrcstrem. (*) £. areo» 4e lai Mtara calid», accendcbantw.

(*) 11«, illa qum. (*) £. ardebant (^ tl«» cadent

(*) 116, ▼iolenloram homloaiii. C) £• •cin dlecurfeulea.

GANTUS DECIHUS QUARTUS. 475

hic Alexander magnus qui magna providentia sua extin-
lit C) flammas naturales, nescivit extinguere in se istas
flammas innaturalis (^) libidinis, neque flammas ira^, et
dorietatis : fuit enim fcedatus ista libidine foedissima. Sicut
enim refert Quintus Curtius libro X: quidam nobilissi-
mus princeps persarum nomine Orsines occurrit Alexan-
dro cum donis omnis generis; sed eius tanta liberalitas
nocuit sibi; nam omnibus dona(^) dedit praeter quam
cuidam Bagoe (^) concubino regis, dicens: se velle hono-
nure amicos regis, non meretrices. Quapropter Bagoe (^)
aocensus indignatione et ira accusavit Orsinem avaritia
et proditione quando stfibeit cum Alexandro secrete. Unde
Qrsines antequam suspicaretur se accusari (^) captus est,
et quod indignius fuit, iiii morituro spado iniecit manum ;
quem Orsines intuens dixit: Audiveram in Asia olim
regnasse castratum. Ita obscoena luxuria Alexandri de*
struxit virum nobiiissimum persarum non solum mno-
centem, sed etiam benignissimum in regem (^). — Sencia.
Hic autor descripla poena mirabili istorum, nunc descri-
bit la]K)rem irrequietum (^) istorum, quo contmuo fati-
gantur in vitando flammas quantum possunt. Hoc au-
tem exprimit sub una pulcerrima similitudine, dicens : La
tresca de le misere mani, istorum violentorum, era sencia
riposo mai, idest sine habere unquam quietem, exco^

(*} 116, exUoguit. (*} £. innjilurales. ('} £. bona.

C) £. Ba^r. (') £. Bagor. (*) £. accuMtum.

f) iXt, Refein. Sed turpis elNrietaf deftruxit ciTitaten ditittimam Ferai»;
oam sicut ipae Curtius in quarto cum cepisset Pepolim civitatem caput regni,
tedes regis, ubi erant cumulati aonim, argentam et omnes thesauri, et ipann
loUm spoliaiaet immeosis diWtiis cmuk somma aTaritia et cnidelitate; postea cnm
esset graTatus Tino in conTiTio ad persuasionem cuiusdam Taidis meretricis susp,
com aUis CMTiTiis ebriosis dTRHem prttdiclim iaeeodit et igne rremaTil* Si
enim solnrius inimica^i urbem destruxisaet poterat excnsari, sed quis eum pote-
rit excusare, in tanta re, Tino et meretricul» paruissel Ideo bene dicit Curlius
^■od ■laoedones Terecondabtntur tam polcram orbem a rege ebrioao. ftiiaie de-
latam, et ipee AJouBder exboneratus ebrietate pcBoituit; cx diclis lameo palet
qoomiodo Alexaader f^iit Tiolentus in naturam io amoia ^ Smtia.

(*) 116, inqoietum.

476

COMENTUM INFERNl

tendo, idest excutiendo et repellendo, da se F arsura
fresca, idest ooyarum flammanim, or qumdi ar qumd,
idest nunc ad istam partem, nunc ad illam (^). Et hic
nota, ut bene videas si autor venatus fuit ubique quic-
quid faciebat ad suum propositum, quod tresca est qus*
dam dancia, sive genus tripudii, quod fit Neapoli artifi-
cialiter valde ; nam est ludus nimis intricatus. Stant enim
plures sibi invicem oppositi, et unus elevabit manum ad
unam partem, et subito alii intenti facient idem ; deinde
movebit manum ad aliam partem, ita facient ceteri; ali-
quando ambas manus simul; aIiquando(^) unam ad unam
partem, aliam ad aliam, et ad OQines motus ceteri pro-
portionabiliter (^) habent respondere; unde(^) est mira-
bile videre tantam dimicationem manuum et omnium
membrorum. Ita isti miseri continuo dimicabant contra
flammas coquentes eos, ducentes clariter (^) manus nunc
sursum, nunc deorsum, nunc ad dextram^ nunc ad si-
nistram, nunc recte, nunc oblique, secundum quod flamma
recens attingebat quemlibet in diversa parte corporis etc
lo cominciai. Ista est secunda pars generalis in qua
autor tractat in speciali de uno spiritu violento contra
Deum, principaliter negando et blasphemando eum; et
quia iste fuit mirabilis diabolus, ideo videamus plene de
eo. Est ergo sciendum quod, sicut scribit Statius in m The-
baidos, cum vn reges graecorum essent parati ex (•)
nobili civitate Argorum ad bellum gerendum contra
Thebas, expectabant (^) quod Amphiaraus, unus ex regi-
bus maximus augur, daret suum responsum. Capanasu^
rex nobilis sanguine sed supeibissimus contemptor deo-
rum, impatiens quietis et prodigus vitae, quandocum-

(') £. ad aliam.
(*) £. aliqiiando Tertetar ad
motui.

C) 110» onde aliqaando est
(*) S. e £. in nobilL

partem, aliqaaBdo ad aliam; eCad
(') 116, proportiooaliter.
(*) 116, eeierriBie.— E.eeleril0r.
C) £. eipectabetiir.

GANTUS DEGIMUS QUARTUS. 477

que ira stioiulabat eum, irrideDs Amphiaraum clama-
bat furiose ante portas palatii eius: quse vilitas et ve-
recundia C) est ista^ quod tot viri fortes, animosi duces
et tot gentes armat® stemus suspensi ad domum unius ?
Gerte virtus mea et spata quam teneo est mea deitas;
jam iste sacerdos exeat cum timida fraude sua. Am-
phiarao autem exeunte et increpante furorem Gapanaei
et Yulgi {\ qui properabant ire in bella contra fata, Ga-
panseus iterum clamare coepit et dicere super Amphia-
raum : o Augur, ista furia sit tua, ut sine gloria rema-
neas viliter ad custodiam vacuse civitatis: cur retardas
habentes meliorem animum, ut remaneas cum filio et
uxore (^) tua ad jacendum in cameris (^) ? cur terres
corda timidorum? timor primus fecit deos in orbe. Et
ut breviter dicam, posito exercitu circa Thebas, et jam
quatuor ex vn regibus mortuis in obsidione diversis
modis, Capanffius, sicut scribit Statius in X, non dignans
pugnare insidiis aut praeliis nocturnis, coepit exhortari
suos, dicens: 0 Graeci^ jam satis latuit mea virtus oc-
culta, nunc intendo vincere gloriose de die; ergo juvenes
venite mecum aperto praBlio, et palam : et sic vociferans
duxit exercitum ad moenia Thebarum; thebani autem
cucurrerunt ad moenia terrse cum omni genere armo-
rum ad defensionem, et timor servitutis ministrabat eis
arma {\ iram et animositatem. Gapanseus autem discur-
rens cum (^) furore per moenia, velut si animae omnium
ducum occisorum intrassent corpus eius, praecipitabant C)
omnes, et solus impugnabat civitatem plusquam unus
exercitus, respergens sanguine muros; et continuo ma-
gis et magis incalescens occisione, &tigato ense cepit

(*) 116, et qm Terecimdla. (") E. cum Tnlgi praptrarent ire.

(*) 116, nxore in domo tua. (^ £. in cameris, cooterrena corda.

(*) S. arma et anlmotitatem. (*) 116, discarrens ftuioae.
C) S. e £. prcdpiUbat

478 COHENTUM INFER191

bastam velut trabem cum igoe ardenti desuper^ dic^ :
quod alta virtii» volebat eum ire in ThdMts per talen
Tiam; et sic stans in muro 0 pendens relut in trata
firma pugnabat contra omnes, ei frangens moenia prae^
cipitabat saxa et petras, et non solum fulminabat mmu
firaiigens domos civitatis cum moenibu» eoram; sed tt^
nabat lingua non solum contra dves, sed contra 4eos
(hebanorum, dicens : quod Baochas et Hereules prolecto^
res eorum venirent ad pugnam secum, imo dicebat qMd
yerecundabatur incitare minores deos, et qnod ipoe
Jupiter veniret cum suis ignibus solus dignas(^) po-
gnare secum. Et dicit Statias quod Jupiter risit quod
aliqui homines sperarent posse contra (iteos post fulmH
nationem gigantum factam in Hilegra: et ecce statHD
coepit tonare, et facta est tanla obscaritas qfuod nihU
poterat videriw Capanaeus autem obsUnatus tenebat moenia
qufse non yidebat; et quando fulgura veniebant super (^)
eum, ipse exultans Tolebat capere cum manibas cte*
mansy quod cum talibus ignibos volelMit inceadere ccfH
tatem et reaccendere (^) suam facem extinctamf et chd
talia tam insane jactaret, ecce fvhnen percossit caput (^)
eius, et cremavit cristam galeae et scutnm et omnia me»-
bra ; omnitHis autem hinc inde territis, ipse adhaesit maris
ne caderet, sed anima reliquit eum ; et si paak> plos ate^
tisset in vita potuisset meruisse secundum fulmeou Bt
hic nota quod aliqui inteUigentes opinantur Capansm
fuisse percussum una bombarda vel simiH instrumento;
sed (^) certe credo quod Capanffius faerit rere pe
fulmine; quia si Tullius Hostilros tertins rex
fuH fulminatus cum tota domo sua dum vacaret falne
religioni deorum, ut scribit Livius, quanto fortius iste qui

(«) S. 1m Mvfi. n &

(•} S. in «ni. (') lia»

(*) S. tuper capot. (*) £. m4 mdo ^piai ipte.

GANTUS DECIMUS QUARTUS. 479

tam impie blasphemabat deos? Nam ipsi dii gentiUum
scpe manifeste YindicabaDt iniurias suas, ut saepe potes
ridere apud Livittm et Yalerium. Nunc ad iiteram : autor
primo petit a Yirgilio, quis est iste spiritus tam magnus
quem yidet^ uude dicit : lo (Wiminciai^ supple dicere, o lu
maestro che vinci luUe le cose^ idest omoia obstaDtia tibi
in isto inferno ; et facit exc€y[)tionem ; fwor ck' i dimon
duri, qui fecerunt til>i tam duram resistentiam ; ideo di-
dt : che uscinci incontra a t intrar de la porta, scilicet
ciYitatis Ditis. Et adverte quod autor non sine quare
utitur hic tali modo loquendi^ €t memorat (^) Yirgilio re*
pulsam turpem datam sibi a daemonibus; per boc enim
vuU dicere tacite : nescio si poteris intrare istam arenam
sine auxilio alterius; duhito quod non, quia video hic
unum terribiliorem omnibus dffimonibus, qui fuiminat
cum furore contra flammas. — Chi ee quel grande, sic
dioit, quia GapanaBus fuit juvenis staturse giganteae et
altsd superbiae; unde dicit Statius, quod quando ascendit
muros Tliebarum extefruit (^) civitatem umbra sua ; v>
debatur enim alta tunds, che non par che curi lo 'ncendio,
quia scilicet non videtur (^) sentire ardorem flammarum,
e giace dispettoso e torto, cum facie contra coelum, si che
nm par che la pioggia il maturi, idest (^) videtur quod ignis
pluens Don mollificet duritiem eius, et piacet eius per-
tiucem insaniam. Et Juc nota <quod violentia quse fit in
Beam fit tripliditer, sciliceC contra Deum ^impliciter Uas*-
phemando, contra artem foenerando, contca (^) naluram
sodomitando. Modo in praesenti capitulo solum in speciali
agitur de prima spede 'in pereona Capanei ; unde vide
quonodo boDe aator eicak aliena soripta trahere ad soiim

"^^■"^»»w"

(*) 116, remciDorat

(*) E. extemiit, miironini asoeniioiie sola, totam ciiitatem.
(") E. Doo Tklebatar.

n E. hoc est Tidetur qood ifaii-ytaeiii mb molUieeC eom in eias duri-
tie, nec placet. (") E. eC

480 GOMENTUM INFERNI

propositum. — E quel. Hic autor ponit responsionem Ca-r
panaei, et bene fingit quod Capanaeus^ non requisitus, hon
interrogatus respondet tam superbe, tam furiose, ut per
hoc ostendat eius impatientem insaniam. Dicit ergo: e
quel medesmOy scilicet Capanseus, che se fii accorto cK io
dimandava U mio duca di Itd, gridb: io son ial morto
qualfui vivo, quasi dicat : ego, quem tu vocas despectuo-
sum, sum illius alti animi contra bomines et deos^ cuios
fui in vita, licet fuerim fulminatus ob superbiam meam.
Et per hoc tangitur implacabilis furia talis, qui penitus
prostratus et deiectus ad terram adhuc loquitur superbe ;
et addit Capanaeus peius, quia dicit : quod si Jupiter ultra
flammas quae cadunt super eum, immitteret omnia fiil-
mina quibus olim prsecipitavit gigantes, non posset habere
debitam ultionem de eo C). Ad quod nota quod sicut
finxerunt omnes poetae gigantes nati ex terra rolentes
invadere coelum et eripere regnum Jovi (*), accumulave-
runt montem super montem, et dum ascendere coepia-
sent Jupiter iratus fulminavit omnes (^), et praecipitavit
mortuos ad terram. Sed qui sunt isti gigantes? Certe
sunt superbi, potentes, qui merito dicuntur ex terra nati^
quia nihil sapiunt, nihil quaerunt vel curant nisi terrena*
Isti accumulantes montem super montem, idest potentiam
super potentiam, et terram super terram prssumunt
contra Deum, scilicet ipsum negando (^) et contemnendo.
Ideo bene Macrobius Libro Saturnalium dicit : quid aHud
credimus gigantes fvdsse, nisi quamdam impiam gentem
deos negantem: unde Propheta: Diooit insipiens m corde
suo non est Deus, sicut recte dicebat Capanaeus (^); sed
Jupiter fulminavit eos; nam fulmen figurat superbiam^
ut dictum est supra capitulo YIII, et Deus punit super-

C) E. de ipso. (*) £. ipsi Jovi. (*) E. eoc.

(^) E. negando, bluphemando et contemnendo.
(■) £. isle Capamras.

GANTUS DEQMUS QUARTUS. 481

biam cum superbia, quia {% ut videmus quotidie de facto^
saperbus destruit superbum^ et sic superbia prosternitur
ad terram cum yult ascendere coelum. Nunc ordina sic
Kteram : dicit Gapanaeus : Jove non potrebbe aver vendetla
aJUegray scilicet de me, ^ eUo slancfd il suo fabro, scilicet
Volcaaum ; unde nota quod Yulcanus (^ deus ignis fin-
gitur fabricare fulmina Jovi in Ethna monte Siciliae, qui
olim semper ardebat, ideo bene erat bona focina talis
fabri. Hoc autem figurat quod fulmen est (^ de materia
ignea, quia (^) de vapore calido, ut alibi dicetur; quasi
dicat breviter : si Jupiter deiiceret in me omnia fulmina
quaB unquam posset sibi facere (^) Yulcanus, unde dicit :
da ctd, idest a quo Yulcano ipse Jupiter crucicUo, idest
iratus, prese la folgore acuta, vel dicas, da cui cruciato,
idest a quo Jove irato ego Capanaeus, presi, idest recepi
in me, fo folgore acuta, qusd penetravit omnia arma mea,
onde, idest a quo fulgure, io percosso fm F lUtimo (&, sci*-
licet die mortis, quando fiii praecipitatus de muris The-
barum, o s' egli, idest vel si ipse Jupiter, stanchi gK altri,
idest alios fabros socios Vulcani in faciendo fulmina, qui
quidem socii, secundum Virgilium et alios, dicuntur esse
tres, scilicet Brontes, Steropes et Piragmon, et omnes isti
ministri montis EthnaB appellantur generali vocabulo
cydopes, de quibus Ovidius libro Faustorum; et dicit:
a muta a muta, idest altematim, yicissim fatigando (*)
nunc unum, nunc alium^ m MongibeUo, * scilicet in Ethna
monte SiciliaB ardente, quia olim emittebat ignem, hodie
noD. Et didtur yulgariter Mongibelk) C) * ^ '^ fiscina
negra, quia nigra est, ubi fabri exercent ferrum, chia''

(*) £. ricut Tidemns qooUdie de facto, scilicet quod superbus.

(^ E. yulcaDQS didtur a poetis Deuf igniSy qui flguratur fabricare Jori taU
mlna in Ethna.

C) 116, eat materia. (*) E. quia scillcet de Tapore.

n E. lUiricare. (*} E. tangendo.

O Quanto d racchiuso flra i dne asterlsclil manca nel nostro testo. B stato
qui soppilto eon la lezione degli altrl tre testi.

T. Sl

482 OQMENTUM INFEENl

mmdo : o Sum Vukano, qui es boaus faber fulmiaiiai
aiuta aiuta ; idest pmbe mihi juyainen cum sagittis acu*
tis, et dicit : sioom' el fece a la pugna di Flegra, idest sicut
fatigavit Vulcauum et alios fabros iu fodendo fieri fiil-
mina in pugna gigantum, quae fuit in Phlegra contrata
Thessalifle; et dicit : e sel saetH me con tutta sua fonku
£t hic nota quod ista sunt recte Ya^ba superibi onh
temptoris Dei^ qui praecipitatus ad terram erigit 0 fadesi
furiatam contra Deum, et fulminatus luhiunat ira, et
dicit : Deus non posset facere cum tota vi sua ^\ cumi
omnibus suis sanctis, imo non contentus verbis fisicit ficas
contra Deum, sicut ego vidi et cognovi unum Uaspbe-
mum qui iratus sa^ erigens faciem contra coelum cla-
mabat furiose: non posses facere Deus tota vi et tota
potentia tua quod (^) unquam haberes potentiam in anima
ista, et percutiebat sibi pectus. — AUor. Hic autor ponit
responsionem Yirgilii contra Capanaeum tam stulte fureiir
tem, diceos: AUorailduca mioparlddi fordOj ut redderet
sibi vicem : voluit enim respondere ^i secundum stulti-
tiam suam, cuius potentia extracta non extinguebatur
superbia sua, et dicit: tanlo ch'io nm t asoea n totrtt
uditOj sciUcet loqui in isto inferno hucusque, et meritOy
quia non fuerat opus tam violenta Yoce oontra Pliilo»
nemy nUegiam, vel Minotaurum ; nam adhuc non invenit
spiritum tam superbum in Deum. Dicit ergo Yiigilius :
O CapaneOy tu sie piu punito in cid che rum s' amoreia
la tm superbia, supple quam si eitingueretur, et decla-
rat hoc dicens : nullo martiro, idest nulhun supplickim
quantumcumque magnum, fUor chelatua rabbia, qua (^
cruciaris in terris, serebbe dolor compUo, idest sufficiens,

(*) E. erigit adhuc faciem furiatam contra I>eum ; sicut ego Tidi e( cogaeti
unum blajjAemum.

O 116, sna, cum toU jiotentia sua, cum omnibus.

(*) &., £. e 118y qvod tn anqnam iiaberes pariem in anima.

(^) E. quia cruciaris interius. — 116, qoa cmciaris interiaa.

GANTI» DBCniUS QUAHTUS. 463

at tm fiiror, el yenmi dicit; qaia taMs oppressvs C) et
Mectus non potest habere mains tormeQtum in mando
islD quam rabiem suam, qua se mordeL Et ostendit qac^
mado Yirgilius postea manifestayerit sibi, quis esset WtOy
mde dieit : poi, idest, postea ille Yirgilius, se rioobe a
me mn miglior laJbhia, idest (*) benigniori fiM^ie, idest fd»-
eidiori loquda, dicendo : quel fu m de^sette regi, qui fue-
nmt Adrastos, Ampbiaraus, Parthenopeus, Ipomedon, Tl-
dKus^ Gapanaeus, Polinices, che assiser Td^, idest qui obse-
derunt civitatem Thebarum in Graecia^ et ebbe, sciNcet
m vfla, e par cK egH abbia, scilicet acRiuc post mortem^
lHo m disdegno, quia non dignatur ipsum aliquo cultu
feverentitt, e poco par che 7 pregki, imo omnino de^Mcit
ram; sed hoc cedit sibi ad augumentum maioris poeim;
«ide (fidt : ma K suoi dispetH sono assai dMH fregi al
sna petto, idest sunt satis digna suppKcia sibi. Frisia (^)
enim solent esse omamentum pectoris, et ista suppKda,
sdlicet rabies, fiiror, indignatio sunt ornamenta cordb
supeiiM, quod quidem cor est in pectore.

Or mi vien dietro. Ista est tertSa pars generalis^ in
qua autor describtt originem omnium fluviorum infer-
nlram. Et primo fingit quod Yirgilius inTilet (^) eum ad
nofam materiam et praecautum faciat (*) drca viam. Di-
eit er^ YirgiUu^ : Or nd vien dietro, quasi dicat : satis
dfaLimuB de isto insano, per quem potes intdligere pm-
nam yiolentomm in Deum, e guarda ehe nm meUi li piedi
(mcora ne F arena arsiccia, quasi dicat : cave ne intres
adhnc arenam (^ aridam siccam^ ne incendaris desuper
«Ntore C) Aammarum, et inferins ardore (^) arense; et sic

n 116, idest com btandiorl loqnela, dieenda. — E. e S. idesl beaigolori fiieie
et ptoddiori.

n E. Frlgle •Bioi solBiit eMT •raMMrta. O ti% iaiMit

(•) 116, fiidt n S* i»

nHa^a^ardbrai (*) S. ab

484 COMENTUM INFERNI

yide quod bucusque steterant in extremitate sylvffi yi-
dendo Capanaeum, et loquendo cum eo et de eo. Nunc
autem moventes C) de loco veniebant versus unum flu-
vium^ per cuius aggerem babebant transire istam are-
nam ; unde dicit : ma sempre ten li piedi stretli al hosco,
idest sylvae praedictae in qua non cadit ignis; et subdit
quod pervenerunt taciti sine sermone ad flumen, unde
dicit : divenimmo lacendo, idest tacite meditando ad subti-
lem fictionem, quam statim faciet, Id ove un picciol fiU"
micello spiccia, idest erumpit vel separatur l^\ fuor de la
selva. Ad quod sciendum (^) quod iste est tertius fluvius
infernalis vocatus Phlegeton, qui facit fossam in qua pu-
niuntur violenti in proximum. Modo iste fluvius ex illa
valle exit in sylvam, et labitur ad modum canalis (^) per
ipsam, et deinde transit per arenam istam, et fluvius iste
est calidus, rubeus; nam Pblegeton interpretatur ardensy
ideo dicit : lo cui rossor ancor mi raccapriccia, idest fa-
cit me borrere et tremiscere, et est aqua istius flumi-
nis rubea, calida, foetida propter sulpbur. — QucUe. Hic
autor manifestat qualitatem et formam istius fluminis per
unam comparationem convenientissimam. Ad cuius de-
clarationem debes scire quod apud civitatem Yiterbii est
quaedam mirabilis aqua calida, rubea, sulpburea, pro-
funda, de cuius (^) lecto exit quidam rivulus (^) parvuSy
quem meretrices babitantes in illa planicie dividunt in-
ter se ; nam in qualibet domuncula meretricis C) ^t bal-
neum ex illo rivulo ordinatum; ergo bene est compa-
ratio propria in rubore, in colore et in foetore. Dicit ergo:
quello, scilicet fluviolus^ sen giva super Farena tal quale
ruscello, idest rivulus, esce del bulicame, et est conyeniens

(*} E. moTentes se de. (*) £. rel sequitur.

{*) S. tcieiidam est, qood iste tertios florins inferoalif Tocator.

(*) lifty cinalis per ripam. (*) S. coios loco.

(*) E. riTos parTus. C) S. meretrioes habent onom iialneom.

CAimJS DEQMUS QUARTUS. 486

nomen; dicitur enim sic qnasi bulliens calor^ che, idest
quem riyulum, le peccatrici parton poi bra loro; sicut
ei^ aqua recedens a bulicame labitur per planitiem
intra domos meretricum, ita aqua recedens a Phlege-
tonte buliente fluit per arenam in modum riyi inter loca
animarum peccatricium. Vere enim anima peccatrix po*
test dici meretrix, qu8e(^) fugit sponsum suum et pd-
luit honorem suum. Et subdit autor naturam (^ et for-
mam istius fluminis, dicens: lo fondo suo el ambo le
pendici, idest aggeres, e i margini da lato, idest et am-
hed vipady eran faUe petra. Per hoc yidetur autor yelle
dicere, quod ista aqua sit tam fortis impressionis, quod
terram per quam transibat indurabat in petram ; et me-
rito, si bene considerantur qui puniuntur in tota terra
quam ista aqua diyidit cursu suo, bene est de natura
saxea, imo ferrea, qui non yeretur facere yiolentiam in
alios, in se, in Deum, in naturam et artem. Et dicit au-
tor : percKio m'accorsi che 7 passo era lici, idest per yiam
iUorum aggerum ; yult dicere quod non poterat transiri
ista arena tute per aliam yiam, nisi per ripas altas istius
fluminis, quia yapor exalans ex aqua * extinguebat flam-
mas desuper cadentes, sicut postea dicetur. — TYa tutto.
Hic autor facta descriptione unius fluminis* (^), scilicet
Phlegetontis, sumit materiamdescribendi unde et quomodo
Phlegeton (^) et cetera flumina infernalia habeant ortum;
et non est digressio impertinens proposito, imo peruti-
lis; et primo fingit quod Virgilius facit ipsum attenctis-
simum ad difficilem et mirabilem fictionem quam facere
intendiL Dicit ergo Virgilius Danti : cosa notabile non /U
scorta da gK occM tuoi, idest non fuit yisa et notata a

(*) E. qaii Aigit ipoiisiim saam Dominom nostram Jesam Chrislamy et
poUait

(*) E. nalanun soam, et.

(^ Manca nel Codice Estense ^anto d fk>a i dae asteriaelii.

(*) S., E. e 116, ipse Phiegeton.

186

COHENTUll INFERNI

tuis oculis intellectualibus, Ira tuUo FaUro ch'io fhodjiT
tnoslratOy idest inter cetera mirabilia quffi ostendi tit»
hucusque, poscia che mri intrammo per la porta, sciUcet
primam Inferni : to cm sogUar a nessuno ee negatOy q^ia
scilicet introitus ilUus est semper (*) patms, ut sa^pe jsgo^
patuit, com£ 7 presente rio, idest sicut fluyjolus i$te PMer
geton est notabilis (^) ; et bene dicit, quia si vult dare
Danti cognitionem Phlegetontis, oportet quod det etiani^
cognitionem ceterorum fluYiorum infernalium, quia omiw
ista flumina oriuntur ab uno fonte, ut statim demonstrji-
bit (^) sub figura mirabili. £t ostendit Yirgilius, quomo^^
ipse factus avidus novitate rei tam notabilis (^) petivit de-
darationem a Yirgilio, unde continuative (^) dicit : qtuif/e
parole, scilicet praescripta, fur del duca mio, scilicet Yiil-
gilii, qui me sospitem duxit per viam tam suspectamj
perche 7 pregai che m£ largisse U pastoy idest doqaret m|hi
doctrinam rei, quae pasceret tamquam cibus sapidus ai|i*
mum meum jeiunum, cuius jeiunii ipse fuerat causa,
unde dicit: di cui m'avea largito^ U disio, idest cuius rei
donayerat mihi appetitum sciendi; et est metaphora pro-
pria : nuUus enim cibus quantumcumque artificialis ita
pascit ventrem cum delectatione guslus, sicut doctrifia
fictionis artificialis delectabiliter (^) reficit animum. — In
mezzo mar. Nunc autor ostendit quod Yirgilius juxta
promissum demonstrat sibi figuram mirabilem: Yult.,4i-
cere sententialiter C), quod omnes isti fluvii infernales
oriuntur de quadam statua monstruosa (^), quae est in
insula Cretse. Primo ergo describit insulam istam a .sitii,
a languore praesenti, a flore antiquo. Ad cuius cognitio-
nem est breviter sciendum, quod ista insula Cretas fu|t

C) E. semper paratus, ut 8»pe.
(*} £. demonstrabitur.
(') 116, contiauaoa.
(^116, summaliter.

{*) E. nobilis.

(') £. nohiUs. - 116» Jnurabms.

(*) 116, dekcUbiUs.

(*i.£. ?ere jnoaa^inosa. -

CANtTB DECnnjS QUARTUS. 487

olitai nobSissima et in florentissimo statu^ adeo quod do-
ininal>atuf omnibus insulis et terris circum adiacentibus ;
linde Ptiilosophus primo Politicorum loquens de politia
ct^tensium, dicit: quod non erat in totum perfecta, sed(*)
propter potentiam suam sic credebatur ; et tamen, ut di*
cit, tempore suo jam bellum translatum erat ad eam.
Ista iilsula habuit olim centum notabiles 0 terras, et in
ista regnavit primo Saturnus rex justissimus, sub quo
ittsula floruit in magna libertate, pace et honestate ; sub
tJUo gens vixit innocenter et pure; kleo poetse grsed
pfrimo finxerunt quod setas aurea fuerit(^) sub eo. Hic
Satumus (^) justissimus infortunium habuit in stirpe sua;
Yiam preyidit quod ex eius uxore nomine Rhea nasciturus
erat filius expulsurus eum de regno; ideo mandavit ei,
tit quicquid pareret necaret {^) : isla peperit filium egre-
'^am^ quem yocayit Joyem, cuius pietate mota transmi-
isit ipsum alendum ad montem nomine Idam occultissime;
^ed tamen Satumus non yaluit eyitare fatalem dispo-
sitionem. Nam Jupiter foctus adultus yiolenter expulit
patrem de regno, qui pulsus yenit in Italiam, regnante
rege Jano. De Saturno isto dicetur alibi (•), et pra^ipue
Paradisi capitulo XXI; similiter de Greta jam dictum est
'paiulo supra, ubi facta est mentio de Minoe rege justis-
*simo, et Minotauro 'filio eius yiolentissimo. Nunc ad li-
^teram. Dicit autor: diss^egli aUora, scilicet ille ^irgilius-:
im paese guasto ehe s^appella Creta, respexit ad tempus
inodernum, quia insula ista est hodie sub potestate ye-
netonlm, multiplici servitute oppressa et multum deso-
lata, quod quia est notum omnibus et longum esset
eaarrare dimitto ; et yocatur hodie Candia a ciyitate
principali insul», soUo 7 cm rege, scilicet Saturno, fu gid

0 E. Md potenlia itta dc cred«Mtur. (■) £. nMles.

(*) S. ftierat. (^) £. Saloniu& infortootoin.

(^ 11«» necaretur. (*) E. klibi lathu, et

488 GOMENTUM INFERNI

U mondo casto, idest quod regaante Saturno in Greta
aetas aurea fuit in mundo, quando homines vixerunt ca-
ste et honeste; sede in mezzo mare, idest situata est — Una.
Hic Yirgilius descripta insula in generali describit locum
particularem in ea dicens : una montagna \fee, idest est
ibi notabilis inter alias, nam Greta est circumcincta 0
multis altissimis montibus, et etiam intra se est multum
montuosa (^) et sylvosa, che $' appeUa Ida, et adhuc ho-
die sic vocatur, ita quod non perdidit nomen antiquum
sicut ipsa insula, et dicit: che gid fu tteta d^acqua e di
fronde, idest fertilis et amoena, ita quod praebebat bona
pabula et pocula animalibus; imo audivi unum mira-
bile de ista montanea, scilicet quod hodierna die herba
eius facit dentes aureos animalibus, idest habentes co-
lorem aureum ; sed, or ee diserta, scilicet de praesenti,
quia inhabitata, come cosa vieUij idest vetus, antiqua^
quasi dicat facit(^) cursum suum, sicut omnia faciunt
Et Yult quasi dicere quod merito sit deserta, quia olim
nutrivit iilum qui induxit malum morem in mundo, sd-
licet Jovem, qui expulso patre(^) tyrannice invasit re-
gnum. Unde dicit: Bhea, scilicet uxor Saturni, qus
alio nomine dicta est Gybeles, alio nomine Berecinthia,
alio nomine Ops (^), * la scelse gid, idest eligit eam sibi
olim^(^), per cuna /ida, idest pro fideli cunabulo ut
scilicet puer suus fideliter nutriretur C) ibi in cuna, del
suo /igUuolo, scilicet Jovis; et dicit quod ad occultatio-
nem istius filii ista mater ordinavit, quod quando puer
vagiret fieret clamor et stridor magnus cimbalorum et
aliorum instrumentorum musicorum ne d^rehendere-
tur furtum, unde dicit : e vi facea far le grida, scilicet

(*) S. circomdata. (*) 116, monstnioHL (*) E. UtiL

(*) E. patre tao tyriiinioe. (*) S. Opis.

(*) Quanto ^ racchiaso fra i doe asterischi d supplito dalla lezioiie del Co-
dice 116.

C) S. nasceretor et notriretur.

CANTUS DEGIMUS QUARTUS. 489

ipsa Rhea per sacerdotes eius, quorum officium erat
pulsare tympaoa in honorem Cybelis^p^ celarlo meglio,
ne peryeniret C) ad notitiam patris, sicut scribit Ovidius
Lib. Fastorum. Est autem hic bene notandum, quod autor
per istam insulam figurat nobis mundum istum, sive ter-
ram habitabilem, quia ista insula est circumcincta (^) mari
sicut terra tota oceano; et est plus distans a terra
quam aliqua insula, et est quasi in medio mundi, et
quasi omnia maria et confinia (^) partium terrae termi-
nantur ibi; et ibi regna primo incoeperunt (^) secundum
poetas. — Dentro. Hic autor describit statuam quae stat
in isto monte, et dicit breviter, quod est unus magnus
senex qui tenet terga versus Babyloniam in oriente, et
faciem versus Romam in occidente. Ad cognitionem (^)
istius senis est sciendum, quod autor per istam statuam
figurat nobis universam aetatem et discursum mundi, et
ideo ponitur in figura hominis, quia istae aetates trans-
currunt(^) ab homine in mundo; et homo appeilatur a
philosophis minor mundus, quia nihil est fere in ipso
mundo quod non rapiatur i^) ab homine ipso; et bene
fingitur senex, quia jam tot millia annorum transcursa
sunt per aetates mundi; et dicit quod vertit terga con-
tra Babyloniam, quia primum potens imperium(^) as-
syriorum jam diu defecit; et respicit Romam, quia ultimo
venit imperium romanorum (^ et ecclesia romana. Dicit
ergo : m gran vegKo, idest senex vetulus, qui bene po-
nitur magnus, quia mundus est magnus; et bene vetu-
lus C% quia marcidus nimia aetate, ideo ita quaxatur di-

0 S. deTeoiret. (■) S. e 116, drcniiHlaU.

n S. coDfinia ternD. (*) 116, ccepernnt.

(") 116, recognitioiiein. (*) E. tmisciimintiir.

C) E. reperiatar in homiiie. (*) £. regnuin.

(^116, romanonim in occidente, et ibi fait in tammo culmiiie, et adhne ap-
peUatnr imperiom romanam et ecclesia romana. Dicit.
(**) 116, dicit Tetolat.

490 GOMENTUM INFERNI

Versis miseriis, sta dritto, quia adhuc durat licet valde
ft*actus, denlro dcU monte, scilicet Idse, et dicit : che Um
volte le spalle in ver Damata, idest Orientem. Hbc didt
quia cum regnum assyriorum coepit ruere, regnum ro*
manum coepit pullulare, sicut tactum est II capitulo Iil*
ferni, et dicetur lY Paradisi diffusius et darius. Et nota
quod autor videtur hic facere eumdem errorem, quem
videtur fecisse in VI capitulo, scilicet quod 0 capit Baby-
loniam ."Egypti pro Babylonia magna anti(pia (^, et coitsljlt
enim quod Damiata est dvitas iEgypti^quae olim vocabatar
Memphis in prophetis et poetis, quae fuit saepe capta a chH-
stianis, et ob hoc destructa a fundamentis a saracenis,
ne amplius esset receptaculum hostium cum eomm pr^
juditio magno. Autor per Damiatam voluit dare mtdli-
gere Babyloniam illam assyriorum, quae tamen est sub
Babylonia aegyptiorum, scilicet sub potestate Soldani; et
dicit: e guarda Roma come suo speglio, idest tamquam
speculum suum, et se speculatur in ea, quia erat mu-
lier formosior, junior et recentior, quam Babylonia omni-
no (^) deserta. — La sua. Hic autor describit istud cor-
pus misticum per sua membra, dicens primo: la sua lesla
Se formata di fin oro^ idest quod caput eius est ex a^iro
perfecto conflatum. Per hoc intellige primam aetatem,
quae dicitur fuisse aurea, idest pura, perfecta, et prae-
tiosa; quia homines, ut dictum est, sub Satumo vix6-
runt sobrie, caste, sine cupiditate lucri, et fuit taiito
perfectlor ceteris, quanto aurum est perfectius ceteWs
metallis. Et intellige respective, quia nunquam fuit talis
aetas perfecta, ut dicetur alibi saepe, et praecipue Purga-
torii capitulo XXYHI. Et tangit secundam partem, di-
cens : e le braccia e 'l petto son di puro argento. Per hoc
intellige secundam aetatem sub Jove, in qua homines coe-

(') 116, quia cepit. (*} £. anliqaa; consUt enim.

(") £. olim deserta et desolata. — 116, omnino dMerU et deaoUU.

CANTUS DECIMUS QUARTUS. 491

pei;unt habere proprium, et fuit tanto imperfectior prima^
quAnto argentum est imperfectius auro. £t tangit tertiana
l^irtem, dicens : poi ee di ramo fino a la forcata, idest
jtfsibet vei^trem rameum usque ad cossas, ubi homo bi-
furcatur. Per hoc intellige tertiam aetatem, quae dedi-
xataO esl avaritiae; ideo ingurgitabat omnia intra ven-
trem, et hstc fuit tanto vilior prima et etiam secunda,
quanto ramum est vilius argento et auro; et bene
figuratur per ramum, quia primo fecerunt pecuniam
rmo (^). Et tangit quartam partem (^), dicens : da indi jn
giuso, idest a furcatura infra, scilicet cossae, tibiaa et pars
pedum, Se tutto ferro elelto, idest forte. Per hoc intellige
.q^artam aetatem in qua fuerunt homines duri, violenti?
^etiercentes arma, fundentes (^) sanguinem, et facientes
omnia scelera, sicut describunt omnes poetae, et Ovidius
clare primo maioris. £t facit unam exceptionem; quia
dixerat : tuUo, dicens : salvo che 7 destro piede S terra cotta ;
per hoc inteliige aetatem ecclesiae romanae, quae cup
primo esset terra simpliciter^ scilicet humilis et pauper,
fuit facta fortis, dives, ornata, pulcra per dotem Con-
.stantini ; manifestum est enim quod terra cocta est for-
tior, carior et pulcrior(^). £t addit ultimo: e sla eretto,
idest quod praedictus senex stat rectus (') magis firma-
tus^ su quely idest super pede terreo cocto, che su Fal'
tro, idest quam super sinistro ferreo. Per hoc inteliige
quQd temporibus multis jam diu plus viget ecclesia, quam
iniperium; imo continuo imperium fuit diminutum, ec-
(^esia vero exaltata semper post Constantinum. — Ciascm.
Munc autor ex dictis infert promissum propositum, et
. I^eviter vult dicere, quod ab omnibus partibus dictaa sta-
tuae praeter quam a prima emajoant guttae, quae congre-

(*) £. dedita est. ('J £. de r«mo. (*J S. «Utem.

(*) E. effandentes. [^ 116, purior.

(*) S. stat erectas. — £. stat magis firmatos.

492 GOMENTUM INFERNI

gatse simul penetrant terram et faciunt flumina infer-
nalia. Per hoc autem vult dicere autor, quod ab omnibus
aetatibus mundi corruptis, prseter quam a prima quae non
fuit ita corrupta, emanant omnia yitia, peccata, cupidita-
tes et mala, quse sunt causa nostrarum poenarum qui-
bus cruciamur in Infemo. Dicit ergo : ciascuna parle fuor
che Foro ee rotta, idest quod omnis aetas praeter auream
est vitiata. Et hic nota quod per istam literam eviden-
ter ostenditur, quod autor non loquitur hic de statua,
quam vidit Nabuchodonosor in somno, de qua dicetur
Paradisi capitulo IV, licet videatur habere magnam con-
formitatem cum ista, quia illa statua fuit prostrata et
omnis pars eius fracta, et primo aurum ; et dicit : (f tma
fessura che lagrime goccia, idest emittit peccata quae sunt
causa lacrymarum etmiseriarum nostraruministomundo
et alio, le quaU accolte, bene dicit, quia una actio parva
vel paucae non faciunt fluvium, idest cruciatum infer-
nalem ; sed multae simul (^) congregatae foran quella groUa,
idest montaneam Idae, e lor corso se diroccia, idest de-
rivat per diversos alveos, in questa valle, scilicet infer-
nalem, sicut (") comuniter flumina generantur in monti-
bus ex diversis rivuHs qui cadunt in vallem. Et explicat
nominatim, quae sunt flumina illa, dicens: fanno Ache-
ronle primum fluvium Inferni, qui (^) est generalis passus
Inferni; Slige, secundum fluvium (*) qui est in modum
paludis, e Flegetonta, idest istum (^) tertium jam descri-
ptum, poi sen m gihy scilicet de circulo in circulum, quia
Phlegeton currit per sylvam et arenam, per quesla stretta
doccia, idest strictum canale, et currit usque ad fundum;
et dicit : m fin Id dove piii non si dismonta, idest usque
ad centrum, ubi non possunt plus descendere, quia na-

(*) E. simal afi^gatc — 116, simui coDJanclae.

(^ E. sicat flamina generanlar. 0 E. quia est

(*) E. flamen qaod esL ('} 116, iatom flaTium tertlm.

CANTUS DECIMUS QUARTUS. 493

turaliter omne grave teadit ad ceQtrum, nec potest trans-
ire centrum; et ita moraliter, quia hon potest gravius
peccari quam peccaverit C) Judas qui prodidit Dominum
Deum suum; et quia dict^ aquae non possunt amplius
descendere^ stagnant(^) et faciunt lacum glacialem, qui
dicitur Cocytus, de quo dicetur plene in fine Inferni.
Ideo dicit : fanno Cocito, in quo puniuntur proditores,
e qucU sia quel stagno, idest aqua stans quia (^) non mo-
vetur, tu lo vedrai, suo loco et tempore; perd qui non
si conta, quia esset superfluum nunc narrare.

Et io a lui. Quarta (^) pars generalis, in qua autor
ad complementum sui tractatus, movet duo dubia circa
materiam praedictam; et primo quasrit, quare tantum
nunc vident (^) istum fluvium Phlegetontis. Dicit ergo :
et io a iui, supple dixi : el presente rigagnjo, idest rivus,
a rigando dictus, perche ci appar pur a questo vivagnOy
idest extremum, s^el se diriva cost dal nostro mondo,
scilicet viventium, sicut dictum est. Et ponit responsio-
nem Yirgilii, qui breviter dicit, quod causa, quare non
vidit hucusque istum rivum qui nascitur ex Phlegetonte,
est circularitas loci, quia in descendendo per circulos
semper venerunt ad sinistram ; ideo a parte dextra potuit
esse lacus vel fluvius quem non viderint (^). Dicit ergo :
el elU a me. Scilicet Yirgilius respondit et dixit : tu sai
che 7 loco C) ee tondo, idest spericus, e non sie' ancor
volto per tuUo'l cerchio, quia nondum percurristi C) aliquem
circulum circumcirca in totum, tutto che sii venuto mollo,
idest quamvis multum perquisiveris de Inferno, et multos
circulos ; pur a sinistra gih caiando al fondo, idest de-
scendendo semper versus centrum ; ergo si venisti sem-

(*} 116, peoMTerat Judas quia. (*) £. ideo stagnant.

(*) S. qo». (*i 116, Ista att qvarta et ultima part.

(*) E. Tiderit. (*) E. noa Tiderunt.

fj 116, loco, Milioel totot infemoi, ^ Umdo.

(*) E. percncarriftL

/

494 GOMENTUM m¥EKfa

per ad siaistraiii potest esse aliquid ad dextnam de quo
te nonduia perpenderis ; ideo dicitu perche se casa nf cq^
paresse nova, scilicet nondum visa & te, nan dee oMmr
meramglia al tuo volto, idest oculis frontis nuper yidme
tibus ipsam rem. Sed adverte quod autor videlur con»-
tradicere sibi ipsi in eo quod dicit^ se non vidisafrflaTiufli
istum, et tamen bene vidit, et de eo plene tractavit ubi
punivit violentos eontra proximum. Bieendum breviter.
quod autor vidit Phlegetontem a quo emaiiat{^) iste rivus,
non tamen ubi vel (^) quomodo rivus exeat de flamine;
quia^ sieut vidisli, autor per sylvam^ non fuit seeutus
fluvium^ sed fingit nunc (^) se reperire ipsum in isto sar
bulo, sicut gratia exempli possum vidis^e lacum; B^ue
cum, et deinde videre Minciumi(^) flu^um SfentoaBum
qui egreditur ab eo, non apud Pischeriam (^) ubi orifur^
sed apud Mantuam, vel alibi longe ab ipso ortu, et sic
possum ignorare (^) ubi iste fluvius nascatur de ilio lacu,
veV utrum sit de eadem aqua ; imo (^) adhuc non cogno-
verat Phlegetontem ex quo eritur iste ramus aquffi,
Uceft ptene vidisset eum, sicut statim tangitur m secunda
qu^tibne sequenti. — Et io ancor. Hic autor movet se-
eundam dubitationem incidentem circa praedicta, et petit
de duobus fluminibus infernalibus^ de quorunt altwo
non videbatur sibi Virgilium fecisse manifestationera^ de
altero non videbatur fecisse mentionem, et per conse^
quens distinctio facta ab eo de fluminibus infemalibus
videbatur sibi defectiva; unde dicit: el io, supple petivi:
o maestro, idest, o VirgiU, qui mc deces hie ortum.'flu-
viorum (^), supple, dic mihi: ove s& trova Ftegekmter e
bete, e( ecee causam su«' dubitationis^ che de Fun tmd,

(*) ft. nuttiai islft liTiilos. (*) S. rel a qao rifiM».

(*) E. nonc reperiiie iptuoLi (*) £. Mentium.

(*) 116, PiscarUm. (*) £. ignoaaM^.

f) 116y nanc adhnc (*) 116, flufittnuB

GANTU6 raCIMUS QUABTUS. ABb

scilket de Lethe qaia ncm noiniiiasti emny.e F aUro^-Mi-'
\mi Ptilegetonteni, (U% idest dicis, che se fa (f esta fAom^
4dest de ista pluvia lacrymarum pnedicta, quae aoianat
a statua senis. Et iiic nola quod omnes poetae, tam grwH
quam latini, tam antiqui quam moderni, ponunt et no-
minant quinque flnmina infernalia, sciiioet Acherontem,
Slygem, Phlegetontem, Cocytum et Lethem. Modo au*-
tor tnon numeravit ni^ quatuor, quia de liethe nihil
dixit^ de Phlegetonte autem autordubitabat non quidem
de ouMnine sed de loco^ quia iicet ^idisset ipsum (^), nnii
tamen cognoyerat ipsum quande yiderat ; nam quando
YiEgiiius ostendit sibi (^) aquam sanguineam numquam
nominayerat Pfadegetontem; ergo «viderat ipsam non ut
ipom. — In tuUe. liic autor ponit responsionem Yicgilii
ad dstam secundam petitionem, ^qui primo arguit in-
adirertentiam autoris circa cognitionem Phlegetontis, et
piimo conraiaidat eum ut honestius arguat Bicit ei^
autor : et ille Yirgilius rispose : certo lu mi piaci in tuUe
tue questiom, quia soles subtiliter moveri (^), ma il boUor
de F acqua rossa dovea ben solver F una che tu faciy quasi
dicat: tu bene debebas coniecturare ex evidentissimis
iigmus qui fluvius etat PUlegeton, quando vidisti ardo-
rem et ruborem aquae bullientis, nam Plilegeton in-
terpretatur ardens: et vide quod autor bene fingit hoc
ad declarationem sui tractatus, quia lector poterat faci-
liter falli in cognitione istius aquae quam numquam no-
minaverat, nisi nunc tam manifeste se declarasset. Et
solvit alteram partem dubitationis, dicens: Lele, quem
hic non nominavi, vedrai, non in isto Inferno, ma fuor di
quesla fossa, idest extra istam vallem Inferni. Et hic nota
quod autor non ponit Lethem inter flumina infernalia
more aliorum poetarum, sed in Purgatorio circa finem,

(•) E. eam. (•) K. ei. (») K. moTere.

496 COMENTUM INFERNI

quia Lethe figurat 0 obliYionem omiiluin praeteritonim
maIorum(^; ideo bene ponitur ibi post perfectam pur-
gationem omnium peccatorum: habuit enim alium re-
spectum quam alii poetae^ quia catholice loquitur^ quam-
vis moraliter loquendo dicat idem (^) quod alii. Dicit
ergo: Id ove vanm f amme a lavarsi, scilicet a sorde
yitiorum, quando la colpa penluta, idest de qua fisicta est
debita poenitentia, ee rimossa, idest purgata. Et ultimo
autor ostendit quomodo Yirgilius preparavit (^) eum ad
aliam materiam describendam, dicens : poi disse, scilicet
ille Yirgilius : omai Se tempo (U scostarsi dal bosco et in-
trandi arenam (^) ubi videbunt yiolentos contra naturam ;
ideo dicit : fa' che vegne diretro a me, et ostendit sibi (^
viam tutam per quam habent ire per arenam, dicens:
H margini fan via che non son arsi, quia flammffi extin-
guntur ab humore aquae; ideo dicit: sopra loro ogne
vapor se spegne, idest omnis calor extinguitur supra ipsis
ripis.

(*) E. sJgDiBcat. (*) S. pecoatonim.

(') 116, idem in effecto quod alii.

(*) S. e E. praeparayerit. — 116, apparaTerit

(*) S., £. e 116, arenam. Hoc didt qnia stando in extremitate fylns Tiderait
primam gentem Tiolentorum contra Deum, sed non poterant ulteriai Tidere wM
inlrarent arenam, ubi Wdebant.

(*) E. ei.

497

CANTUS DECmUS QUINTUS, m quo tractat de iisdem su-
perbis sub tittio mtdtorum Uderatorumy et prtecipue ser
Brunetti Latim de Florentia^ qui muUa receptavit Danti
drca facta sua vitee futur^e, ac etiam de modo poemB su(b^
et sociorum suorum.

o

RA cen porla F un de^ duri margini. Postquam in
soperiori capitulo proxime pra^edenti autor noster tracta-
yit et determinavit de poena violentorum contra Deum
simpliciter et immediate oQendendo deitatem, negando vel
blasphemando eam ; nunc (^) consequenter in isto capi-
tulo XY agit et tractat de poena yiolentorum contra Deum
mediante natura oQensa, qui puniuntur in eodem cir-
culo, scilicet in arena. Et praesens capitulum potest bre-
yiter dividi in quatuor partes generales: in prima qua-
rum describit viam tutam per quam intraverunt in istum
tertium circulum violentorum, et unum gregem anima-
rum inter quas recognoscit unam animam modernam,
cum qua renovat antiquam familiaritatem. In secunda
ille spiritus confert multa (^) cum autore circa praesentem
statum et (^) futuram eius fortunam in brevi, ibi : Ei co-
mincid. In tertia autor respondet ad quaedam tacta per
illum, ostendens suam bonam dispositionem et intentio-
nem, ibi: Se fosse tuUo. In quarta et ultima dictus spi-
ritus nominat aliquos pollutos contra naturam, de isto
primo grege, intellige, qui primo occurrerat sibi, ibi : Ni
per tanto. Ad primum dico quod autor (^) primo de- '
scribit viam per quam habebant transire per istam

(*) E. niinc tator in isto cantn agit (*) £. moltam.

(*) 116, et ftitanim eias in bre?l.

(*) E. auctor ostendit et detcribit primo riam.

498 GOMENTUM INFERNI

arenam. Ad cuius cogaitionem est praenotandum quod
autor necessario habebat ire per istam arenam, si vo-
lebat percurrere totum iafernum, et non poterat ireO)
per aliam yiam, quia flammee accensae cadebant desu-
per per totum super arenam qu^ enit de se ardeo-
tissima; ideo quia nolebat sentire ludum flammarum
format sibi viam unam securam^ quia fingit quod per
utramque ripam potest iri sine laesione flammarum,
quia vapor exalans e\ aqua rivi extinguit flammas ca-
dentes antequam perveniant ad terram riparum (^ vel
ad aquam fluminis. Ergo continuat dicta dicendts: ^k
enim dixerat in fine prdecedentis capituli, quod margiH
nes £ici^nt yiam, ideo nunc dicit quod cq^runt viMi
per unum eorum; unde dicit: Ptm de* margini tkuiy 4fpim
sdiicet sunt lapidei, ut diclum est in pra^edeati capi*
tulo^ ara cen porta, scilicet per part^ dextram, el fimo
dd nisce/^ .idest nebula exalans ex rivo, aduggia 4i $oprm,
idest adumbrat desuper^ sl cke salva Facqua e gK urgmi,
idest conservat illesa et intacta, dal foco. — QmiM. Hic au--
tor deciarat formam istorum aggerum per duplicem coni-^
parationem ; et breviter vult dicere, quod aggeres isti
sunt tales quales fiunt in Flandria juxta dvitatem Bm-
giae contra impetum maris, et quales fiunt in Italia apiid
civitatem Padu» contra impetum BreQtae. Et ad deda*-
rationem primse comparationis est sdendum, quod luaa^
quse superius vocata est regina infemi ab autore, OBmi
die natorali movet bis mare, et &cit fluxum et reflii*
xum in xxiv horis, sicut iste autor tangit expresse ca^
pitulo XYI Paradisi. Luna enim est mater hurawis, siciit
sel est pater caloris, et attrahit aquam de loQginqMi^
sicut magnes attrahit ferrum. Istum autem motum aqii»
luna facit mirabilissime (^) in occidente, maxime quando

(*) 116 e £. transire. (*) £. riHnuB ^ flttminit. i^ £. jniraliiiiter.

CANTUS DECIMU8 QUINTUS. 499

est quintadecima ; de qiio summe mirantur magni ma-
rtnarii, quia non sic fit in oriente, nec in mari medi-
terraoeo. In tantum enim aqua maris excrescit in oc-
ddente, quod sflBpe facit flumina retrocedere cum magno
knpetu. Unde in Anglia, qusB est in Oceano occidentali,
Ita sQpercrescit mare apud Londram civitatem regalem,
qiiod aqua fluminis Thamisii supergreditur pontem altum
vaMe. Ad propositum ergo : in Flandria^ qu» est juxta
Oceanum, et respicit (*) in septentrionem, fit ita fortis
fluxus, quod detegit iitus aliquando per xv (^) milliaria; et
ita refluxus recoperit terram ita velociter, quod equus
velocissime currens non posset evadere ad terram a tam (^
impetuoso recursu, unde aqua crescit per quindedm pas-
sus, et plus et minus. Hoc autem accidit notabiliter in
Flandria, quia ibi est bassissimum solum plusquam in
aKqua parte, unde aer est ibi crassus et humidus valde,
ita quod aliquando pluit ibi per sex menses. Flandren-
■es ergo propinqui mari faciunt magnos vel altoe ag«
gwWj ne mare inundet et invadat eorum agros et do-
mos: et cum toto hoc aliquando mare inundavit totam
provinciam eonim; ex quo maxima multitudo eorum
ooniaratione facta deliberaverunt venire ad occupandam (^)
Italiam reginam regnorum. Sed quid vado per exempla
vetera ? cum paulo ante mare suflbcaverit ibi plusquam
quindecim millia hominum. Idem fadunt paduani in
ItaUa juxta fluvium eorum, qui dicitur Brenta, contra
alluvionem. Hoc pnemlsso nunc ordina sic literam : queW,
sciHcet aggeres qui erant ex utraque parte fluminis^")
Phlegetontis, erm fatti a tale imagine, idest similitudi-
nem, quali i ftammingM, qui olim vocati sunt cimbri ; te-

(*) £. respicit septentrioneiD. f ) B. pcr ^|«iiiqM nilHiarU.

(') E. a taai IwioM cum, unde aqua ofeMH ptr quln^ Mlllk paflsvnm,
et plot et mlMM all^Mndo. Hoc autem.

(*) E. ad oceBpoBdom Italiam reginam eorum. 8o4,
f) llf» Mm iomioia.

600 COMENTUM INFERNl

mendo U fioUo, idest (^) fluctam maris qui ita dicitur ibi,
che ver lor s'avventa, scilicet ab Oceano cum mirabili ve-
locitate, fanno ^) lo schermo perche'l mar si fuggiOj idest
reparaculum et obstaculum : tra Gidzanle, quae est una
terra, sive Portus in Flandria, e Bruggia: ista est (^ terra
famosissima in Flandria, sicut est civitas Yenetiarum in
Italia : ad quam Brugiam concurrunt undique mercato-
res ex omnibu^ partibus occidentis; unde audio, quod
navigia plurium xv regionum applicant illuc ; perchi 7
mar si fuggia, idest fugiatur ab eis, ita quod non laedat
eos : e quale, supple schermo, i padoani, supple fanno,
lungo la Brenta, idest prope flumen (^) ipsorum, quod
oritur in Alemannia in parte quae dicitur Carintbia (^),
ubi regnant quidam domini, qui vocantur (^ duces Ca-
rinthia^: hic fluvius adveniente vere, liquescentibus nivi-
bus intumescit; ideo bene(^) dicitur: anzi che Chtaren-
tana il caldo senta: vult dicere, quod paduani provident
sibi ante tempus, in faciendo et reparando aggeres, quia
frustra occurrerent adveniente alluvione. Et ecce quare
faciunt: per difender lor ville e lor castelli, ab inunda-
tione Brentae. Simile(^) faciunt ferrarienses juxta Pa-
dum (^). Unde miror, quod autor potius (^^) non fecerit
comparationem de aggeribus Padi, qui est fluvius nobi-
lissimus Italiae, de quo Yirgilius suus facit tantam men-
tionem et commendationem, similiter et Lucanus; sed
forte(^^) fecit, quia aggeres Padi non ita bene servid>ant
comparationi suae, quia sunt nimis alti et magni. Unde
statim autor restringit comparationem factam, et dicit

(*) S. idetl floctiim marit, eh9 ver lor t' avmiava,
(*) £• fanno lor teharmo, idett reparacnlom.
(*) £• Ista est ciTitas famosissima.

(S £. flQTium eorom qni diri^tur ei. (') E. Gareiitana.

(*) 116, dicnntur. C) S. iMiie dicit.

(*) £. simile etiam faciont. (*) 116, Padoam.

(**) 116, non fecit poUus. (**) £. e 116, forte hoc IMt

CANTUS DECIMUS QUINTUS. 501

quod illi aggeres infernales non sunt ita alti et magni
sicut aggeres flandrensium et paduanorum; unde dicit:
tutlo^ idest quamvis, nS si atti, nS si grossi, lo maestro
felH, idest (^) non fecit sicut praedictos, et dicit : qual che
se fosse, quasi dicat nescio (*) quamvis fecerit; et est mo-
dus loquendi, quasi dicat : quicumque fuerit, fuit magnus
magister: et hoc est dicere fuit summus magister Deus
qui fecit superna et inferna, et proemia et supplicia se-
cundum suam ineSabilem potentiam et justitiam. Et vide
quantum utraque comparatio faciat ad propositum ; quia
aggeres isti facti sunt ad vitandum impetum aquarum,
et illi ad vitandum ardorem flammarum. — Gid eravam.
Nunc autor, descripta via istius arenae simpliciter et
comparative, describit hic primam gentem quae occur-
rerit sibi eunti per aggerem fluminis; et primo con-
tinuans partem praecedentem huic sequenti, dicit: Gid
eravam rimossi da la selva, scilicet desperatorum, et era-
mus elongati, tanto ch' io non avrei visto dov' era, scilicet
illa sylva, perch' io mi fossi rivolto indietro, quasi dicat :
quamvis reflexissem me a tergo, non potuissem amplius
videre sylvam a qua recesseram. Et nota quod autor
hoc fingit, quia vult ostendere quod multum fecerant de
via antequam reperirent gentem novam. Nam prima
gens violentorum contra Deum est in principio arenae
jacens per terram, et istam viderant stando in extremi-
tate nemoris; ideo nunc habuerunt ire per longum spa-
tium antequam viderent(^) secundam gentem violento-
rum contra naturam, qui(*) currebant per arenam. Unde
dicit: quando incontrammo una schiera, idest sectam,
if anime che venian lungo F argine, idest prope {^ per are-
nam sub flammis; et dicit quod defixerant singute in-

(*) S. idest fecit sicot.

(*) S. nesdo qais ftierit. ~ E. e 116, nescio qnis feoerit

(*) S. yenirent ad flecundam. (*) E. qoi jacebant (*) S. prope arenam.

502 GOMENTUM INFERNl

«

tuitum in eos valde atteate, unde dicit: ciascuna d
guardava, scilicet ex maxima admiratione, tum quia (^)
videbant, eos sine poena, tum quia videbant eos venire
lente, sine labore, ubi ipsi currebant velociter et jacta-
bant manus frequenter ad expulsionem flammarum. Et
exprimit fixum intuitum istorum (*) per duplicem com-
parationem claram et propriam valde. Unde dicit : come
F un sol guardare F altro da sera soUo nuova luna; nam
cum luna est nova non praestat nobis lumen, quia est
coniuncta soli; sed quando est remota et opposita sibi,
tunc lucet nobis, et unus potest alium videre de sero;
imo aliquando luna sicut secundus sol facit nobis cla-
ritatem quasi diei. Isti ergo tamquam sub nocte respi-
ciunt, quia eorum obscurissima culpa fugit omnino lu-
cem \ et addit secundam comparationem magis strictam,
dicens : e s\ agucciavan le ciglia ver noi, ut cognoscerent
nos, coine 7 vecchio sartor fa nella cruna ; sartor enim
senex qui habet debilem visum contrahit cilia, ut virtus
visiva fiat fortior quando vult ponere filum in parvum
foramen acus, quia virtus(^) tunc magis unita exit per
minorem viam. Unde Aristotiles libro problematum quae-
rit rationem huius. Yidemus (^) etiam quod balistarii hoc
faciunt, ut acutius videant signum in quod debent diri-
gere sagittam. — Cosi. Hic autor ostendit i^)j quomodo ex
illo grege animarum invenit unum famosum modernum
de terra sua, queni familiariter noverat in vita. Ad cuius^
cognitionem sciendum est, quod iste spiritus erat quidam
civis florentinus nomine ser Brunettus Latinus, qui flo-
ruerat tempore Dantis, vir quidem magnae intelligentiae
et eloquenti^ tempore suo in Florentia. Habuit tamen

(*) S., 116 e E. qaia yidebaol aulorem yiTam, tmn quia Tidebaat eot aine
poena, tum qoia.

(*) £. illonim. (*) E. yirtof magif unita.

(*) £. Videmus enim etiam quod balistarii.
(*) £. ostendit quando ex iUo grege inTcnit.

CANTUS DEQMUS QUINTUS. 603

magnam opinionem de se ipso; nam cum esset magnus
notarius, et commisisset unum* parvum fallum in sua
certa scriptura per errorem, quod(^) poterat faciliter cor-
rigere, voluit potius accusari et infamari de falso, quam
rerocare errorem suum, ne videretur deliquisse per
ignorantiam. Unde propter hoc fuit coactus recedere de
Florentia, et datum fuit sibi bannum de igne. Sed ignem,
quem ipse viyus evaserat, autor dat sibi mortuo in isto
loco, quo magis notatur infamia, quia noverat eum in^
fectum turpitudine ista. Nunc ad literam ; dicit autor :
ego Dantes cost adocchiato, idest tam flxe spectatus cum
oculo, da cotal famiglia^. sc\\\c,ei tam infami, fui cono-
sciuto da un, quia noverat me in vita ; ideo dicit : che mi
prese per lo lembo, idest per extremitatem vestium, quod
fiiit signum familiaritatis, e gridd : qual meraviglia, quasi
dicat mirabile magnum ! Unde nota quod iste Brunettus,'^
ultra admirationem generalem quam habebant omnes
de videndo eum vivum in tali loco sine poena, etiam mi-
rabatur particulariter, quia videbat eum appulsum ad
tantam gloriam quod faciebat (^) in vita in medio itinere
yitsd humanae istud mirabile iter per infernum, et istud
nobile opus per quod quaerebat salvare se et alios, quod
non erat simile suo vili thesauro. — Et io. Hic autor
ostendit quomodo versa vice statim recognoverit (') ser
Brunettum miratus quod (*) videret eum in tali loco ;
unde dicit : et io ficcai tocchio, scilicet ut recognoscerem
eum per f aspetto cocto, scih*cet ab igne cadente, quanc^ el
distese il suo braccio a me, scilicet ad capiendum infe-
riorem partem guarnachiae (^) meae, quia ego eram altus
m aggere, ipse vero bassus in sabulo, si che 7 viso abbru-
siato non difflese, idest vultus inustus(^) a flammis et

(') S. qaem poteral faciliter. (*} £. fadebat in medio itinere.

(*) £. recognoTit — S. cognoTerit. (*) £. qnia Tiderit ipaam.

(') 116» guamacd». (*) £. ustos a flammii»

504 GOMENTUM INFERNI

totus deformatus non impedivit, la conoscenzia sua al
mio inlelletto; et C) sic vide quod autor respexerat cum
oculo intellectuali, per hoc figurat quod homo quan-
tumcumque infamatus turpi vitio cognoscitur (% et hono*-
ratur si aliqua singularis virtus eluceat in eo. Ideo au-
tor non dedignatur sibi loqui, ideo dicit: e c/Unando la
mano a la sua faccia, ut tangerem eum in fronte, qus
erat mihi magis vicina, sicut ipse ceperat me per infi-
mam vestem (^) quae erat sibi magis vicina, quia ^o
eram altus et ipse bassus, ut jam dictum est; risposi:
cum admiratione {% siete voi qui ser Brunetlo, quasi di-
cat : vos \^) miramini de me quod juvenis et vivens vado
per infernum ut fugiam vitia ; sed certe non minus mi-
rum est de vobis qui (^) eratis tantum moralis et civilis,
quod sitis mortuus in tam turpi crimine, et hic ita coctus
et adustus ? et adverte quod loquitur sibi in plurali pro-
pter reverentiam tamquam patri et maiori. — E quei. Hic
autor ponit responsionem ser Brunetti ad se, qui primo
confirmat se esse illum super addens cognomen suum et
exoptans (''') loqui secum. Unde dicit : e quei, scilicet Bru-
nettus respondit mihi captando benivolentiam : o figliuol
mU), se Brunetto Latino non ti spiaccia un poco teco,
idest non displiceat (^) tibi ut ego sim tecum, unde lo-
quitur de se in tertia persona, quasi dicat : licet sim ita
brunus et deformatus in (^) tam turpi loco, non tamen
te t^eat quod possim parum conferre tecum, qui (^®) in
vita tantum et totiens solebas conferre mecum ; et ideo,
ritorna in dietro, ita erat necesse si debebat sibi (^^) loqui,

(*) £. et sic inde patet quod antor. (') £. cognoscltiir al aliqua.

(*) S. Testem sibi raagis Ticinam, qala ego.
(*) 116, admlrationey sicnt ipse fnerat iocutus cum admiratione.
(*) 11 6y S. e E. quasi dlcat: estis tos in ioco tam infami et Tituperoso ; qaasi
dicat: tos miramini de me quod TlTens et Talens Tado per infemum ut ftigiam.
(*) 8. quia. C) £• ct expectans loqul.

(*) £. displiceat ut ego. ^) S. et in tam lurpi loco.

(••) 116, quia. ("} 116, sorum lonil.

CANTUS DEGIMUS QUINTUS. 505

quia illi in quorum turba ipse erat currebant ita velo-
citer, quod non potuisset sequi eos, nec Brunettus secum
loqui, e lassa andar la tracda, idest turbam meorum, et
ambulemus nos pari passu. Et subdit autor responsionem
suam per quam ostendit se avidum valde esse et loqui
cum eo. Unde dicit : lo dissi a lui : io ven prego quanlo
posso, imo plus, quia si vobis placet ponam me ad se-
dendum, ut possimus habilius et commodius loqui simul;
unde dicit : e se volete che con voi mi seggia, farol, liben-
tissime, tamen cum conditione : se piace a coslui che vo
secOy idest si placet Yirgilio, quia vado secum; nam
nihil (^) facit sine consilio et consensu rationis, ut patet
per totum, et maxime hic, cum habeat loqui cum in-
fami et de tam obscoena materia. — 0 figliuol. Ilic au-
tor ponit excusationem ser Brunetti, quod (^) non possit
sedere secum justa (^) deratione; unde dicit: ille Bru-
nettus dixit: o figliuol mio, qual, idest quicumque, di
questa greggia, idest de ista turba sodomitica, s' arresta
punto, giace poi cento anni sencia arrostarsi, idest sine
expulsione flammarum, quasi dicat : non potest cum ma-
nibus aliquo modo expellere (^) muscas igneas, quando
il foco il feggia, idest feriat eum. Et hic nota quod autor
per hoc figurat tacite, quod qui facit residentiam (^) in
habitum sibi in isto vitio, raro recedit, et non sine ma-
gna difficultate, sicut novi (^) quosdam infelices senes la-
borantes isto morbo; ideo bene fingit quod talis non
habet manum, idest potestatem repellendi a se flammas,
et per consequens durius cruciatur. Ideo dicit: pero va
cltra, ex quo non possum sedere tecum, prosequere

(*) E. nihil facit antor sine. {*) E. quare non possit

C) S. ista de ratione.

(^) lf6y defendere se ab igne. Idco dicit quod non potest le rettare» qnii
ToaXm solent fleri ad defensionem, et iste non potest facere ailM rostam de ma-
nibos contra ignem cmdeliter ferientem enm. Ideo dicit: quando il foeo il feggia,

(*) S. e E. resistentiam et habitnm sibi. (*) E. noTi ego quosdam.

506 GOMENTUM INFERNI

viam tuam per aggerem (^) sub te : ita quod cum capite
attingebat pannos autoris, et agger iste videtur esse altus
per staturam unius hominis, e poi, scilicet cum contu-
lero aliqua tecum, rigiugmrd la mia masnada, idest ma-
nipulum sive turbam meorum, che va piangendo i soi
elemi danni, quia scilicet aeternaliter '''puniendi sunt,
sicut aeternaliter * (*) peccaverunt, permanendo semper in
isto vitio, et obstinate moriendo. Deinde autor facit suam
excusationem, si non reverebatur (^) istum ut decebat ;
nam ad praestandam debitam reverentiam, ser Brunettus
debuisset praecedere et Dantes sequi; similiter ser Brunet-
tus debuisset ire per aggerem et Dantes inferius; sed
quia non poterat timore flammarum ibat desuper i^\ sed
reverenter inclinans illi ; unde dicit : to non osava scen-
der de la strada, idest de aggere, per andar par di lui,
scilicet inferius per arenam, ma tenea il capo chino,
com'uom che vada riverente. Hoc autem flgurat quod
debemus (^) honorare virtutem in istis talibus (•) infami-
bus, et loqui cum eis per transitum, ne eorum nimis
propinqua et frequens conversatio redderet nos infames.
Ei comincio. Ista est secunda pars generalis in qua
autor ostendit quomodo ser Brunettus *confert secum
aliqua circa praesentem et futuram fortunam ipsius, qui
primo petit ab autore quomodo vivus veniat ad infer-
num, et quo duce. Unde dicit: ei comindo, idest ille
Brunettus * (J) coepit dicere : qual forluna o desHno, idest
fatum, quasi dicat : qua^ constellatio vel praedestinatio U
mena qua gih, quasi a monte ad vaflem, anzi rulHmo
di, idest ante diem mortis, e chi ee questi che mostra il

C) £. e 116, aggerem, io U virrd ai panni, hoc est prope aggerem sob le:
iU quod.

{*) Le parole A^a i dne asterischi sono degli altri tre testi.
(') E. reyeretur. (^) £. desnper, se reTerenter.

(') £. debemns semper honorare. (*) 116, spiritibus infamibut.

C) Le parole fra i jne asterischi mancano nel Codice Eslense.

CiNTUS DECIMUS QUINTUS. 507

camno, quasi dicat : debet esse valens et Yirtuosus qui
ducit te per infernum sine poena inter tot discrimina et
tormenta poenarum. Et C) autor ponit responsionem suam
ad quaesitum, et incipit a longe, respondens primo ad
primum dicens : rispuos' io lui, idest ego Dantes respondi
ipsi Brunetto : io mi smarrii in una valle, scilicet in sylva
yitiorum, ut(^) ipse proposuit in principio huius libri,
ubi dixit : che la dirilta via era smarrita, sed non perdita,
la su di sopra, scilicet in mundo viventium, in la vila
serena, ad differentiam yitae tenebrosae damnatorum; nam
in ista arena erant flammae caliginosae, non clarae, et di-
cit : avanti che F etd mia fosse piena, quasi dicat : ante
tempus adolescentiae , in pueritia, antequam haberem
yeram electionem et usum liberi arbitrii, sicut plene
expositum est eodem capitulo I. Et tacto errore suo tan-
git evasionem, dicens : pur jer mallina, scilicet in prima
hora diei, quando sol intrabat primum punctum arietis,
ut declaratum est in eodem capitulo I, ubi dixit : Tempo
era dalprincipio del matUno, et ex ista litera collige quod
autor stetit per diem in inferno : li volsi le spalle, dicta^
yalli, quia scilicet recessi a vitiis. Et respondet ad secun-
dum qua^situm, dicens: questij scilicet Yirgilius, m'apparse
tornando in quella, idest me relabente in illam vallem
vitiorum, ut bene declaratum est in illo capitulo I, e re-
ducemi a cd, idest ad coelestem patriam, per questo calle,
idest per istam considerationem vitiorum (^). — Et eUi.
Hic autor ostendit quomodo ser Brunettus fuerit horta-
tus ipsum in isto itinere et opere, commendans eius bo-
nam aptitudinem naturalem, unde dicit : Et elli a me:
scilicet ser Brunettus dixit : tu non poi fallar a glorioso
porto, idest tu non potes falli quin pervenias ad glo-
riosum finem in mundo praesenti et futuro^ se tu segui

(*} 116, Hic aulor. (*J £. ut pr»posuiL

(*) £. TUiornm, ut beiie declaralum cst in illo cantu primo. — Et elli.

508 GOMENTUM INFERNI

tua stella; nam autor natus est signo (^) geminoruai
ascendcnte cum sole, et sic in bono puncto, ut dicetur
Paradisi capitulo XXII; et loquitur prudenter et caute,
quia constellatio coeli inclinat animum hominis, sed non
necessitat, quasi dicat, tu potes sequi et non sequi pro
Yoluntate liberi arbitrii ; et dicit adhuc conditionaHter :
se ben m' acorsi ne la vita bella, ad differentiam vit®
infernahs quae est turpissima. Et videtur judicare secun-
dum astrologiam, cuius(^ Brunettus forte habebat ali-
qualem (^) peritiam ; ideo dixit (*) dubitative, quia etiam
peritissimi astrologorum falluntur saepe in judiciis futu-
rorum ; vel melius credo quod judicet secundum bonam
physonomiam, quae etiam saepe mentitur de homine, quia
consideravit saepe bonam indolem istius pueri, qui vide-
batur bene aptus a natura. Et subdit Brunettus, quod si
diutius vixisset, animasset ipsum ad praesens opus; unde
dicit : e t avrei dato conforto a T opra, vegiendo il ciel cosi
henigno a te; influendo (^) tibi liberaliter tantum de virtute
sua, s' io non fossi si per tempo morto, scilicet antequam
inchoares tantum opus. — Ma quello. Nunc ser Brunet-^
tus praenuntiat autori adversam fortunam, quae est com-
muniter inimica virtuosis; et vult breviter dicere, quod
populus florentinus malignanter et ingrate se habebit erga
eum, reddens sibi malum pro bono, sicut est de more
fere omnium populorum erga benemeritos (•) in rem pu-
bhcam ; sicut Roma contra Scipionem, civitas Athenarum
contra Theseum et ita de aliis. Et circa istum passum(^)
est aliqualiter C) immorandum : multi enim reputant
istud capitulum facile et apertum ; sed certe mihi videtor
valde diflicile et obscurum, et habet multos malos za*

(') 116, in signo. (*) £. caius ipse ler BraneUiis.

C) E. quamdam pcritiam. (*) S. dicil.

(') E. scilicet influendo; (*) £. benemeritos; licot Roiiia.

C) E. passiim aliqualiter es( notandum: multi enim istud capitalimi fiicile
et apertum dicunt, sed oerte. (*) 116, aliqoantoliim.

CANTUS DEQMUS QUINTUS. 509

pellos. Est ergo (^) primo sciendum ad declarationem
istius literae, quod multi dicunt hic multa falsa, sequen-
tes chronicas florentmorum, quae ponunt multa magniflca
ficte ad exaltationem suae patriae. Nec miror, quia simile
dicunt chronicae quasi omnium civitatum, quas vide-
rim, sicut Ravennae, Januae, Yenetiarum, et Neapolis.
Quanto magis ergo florentini eloquentissimi hominum
studuerunt laudibus suae terrae ? Dicunt (^) ergo, in com-
mendatione antiquae originis, quod civitas Faesularum
olim fundata fuit a rege Atlante, qui veniens cum Apol-
line magno astrologo suo, quaesivit fundare nobilissimam
civitatem in optimo situ Italife ; et quod haec civitas sem-
per fuit amicissima romanorum ; et quod inde fuit Dar-
danus primus autor Troiae ; et ita de multis, quae omnia
reputo frivola. Quia Athlas rex Africae, qui fuit magnus^^)
astrologus, et ideo fingitur supportasse coelum, quem
tamen Hercules superavit, nunquam fuit in Italia, quod
invenerim umquam ; et ApoUo multo minus : nec haec
civitas fuit umquam nobilis vel famosa; immo de ea
nuUa fit mentio, in actu magnificentiae dico (^). Scio,
quod Livius scribit, quod Hannibal inter Faesulas et Are-
tium passus est validam tempestatem : nec situs fuit
optimus, imo pessimus, quia alpestris, nimis asper, et
sterUis. Unde Radagasus rex gothorum oUm cum infi-
nita multitudine suorum barbarorum in montibus faesu-
lanis fame et frigore inter nives perierunt. Quid v^ra
quaero ? Scribit modernus poeta (^) eorum Boccatius de
Certaldo, quod lapides (^) Faesularum sunt plumbei, et
dicit mirabile de eis, quod si excidantur, in brevi tem-

(*) S. ergo scienduiii.

(') S. Dicunt ergo in commendalionein. — £. Dicunt ergo quod ciTitM.
(*) £. maximus.

(*) £. dico; sed hoc dicunt in commendationem su» originis antiqu». Scio
inioper quod LiTius.

(*) £. poeU Boccatius. (*) £. e 116, lapides mootis fmulani.

610 COMENTUM INfnERNr

poris spatio cerCissime novis incrementis restaurantur^
quod, si verum* esf, satis attestatur natur» ipsorum fl(H*
pentinomm C), quorum semen^ oontinuo germinat d6 ra»*
dice. Dandanus autem non ftiit* de Fdesnlis, sed de Qo^
rintho {% ut alibi dictum est De amicitia rel inimidtHi,
quam cum romani» habuerint(^), quasi nihil scrit>itaii
9h autoribus; memini (^ tamen, quodfFlonu» dicit: d0
FtjBsulis trtutnphavwms, volens ostendere(^) veteres d6bK
les triumphos romanorum ; et tempore Gatilinae tesulmii
faverunt (^ nequissimis coniuratis. Fuit tamen antiquid^
sima Terra. Hog scio, quod aliquis dicet: Dic ergo tu
mihi, quis Aierit('^) ftmdator FsBSularum, qu» sic dicta est,
quasi fiat sola ? Dico, quod truffii est^ et quod nesdo^
quis fundaverit eam, nec quando^ quia prindpia man^
marum civitatum saepe ignorantur; sed'credbcertissilne)
fl(^ haec civitas fuisset tantfie nobilitatis, quod antiqui
scriptores aliquid tetigissent. Ulterius dicunt, quod Ca^r
cum duodecim prindpibus romanis obsedit civitatem fa*-
sulanam per septem annos^ et quod- tandem destlruxit
eam a fundbmentis^ et} a^dificavit Florentiam partim* ex
romanis, partim ex faesulanis ad' similitudinem^ RonMe :
et quod florentini (^ fuerunt in fevorem Gaesaris in belH9
dvilibu& Et quod sino' risu scribere non possum, di«-
cunt, quod Lucanus hoc dicit, cum fecit mentionem' de
Samo: qua^ omnia quantum sint vana unusquisque' (*^
luteiligens videat. Nam quomodo Ca&sar poterat (^*) va^
oare C*} constnictfoni nobiiissimarum dvitatum tempore
illius coniurationis pestiferaB, cum fuerat aocusatus de

(*) £. ipsornm florum. (*) 116, Conieto, ut aliit dictum

(*} 116, habuerunt. — E. habuerit. (*} S. iuTeni tlMB.

n Sl oatendere Teterafl-triumphoti

(*) £. ruerunt nequissim» coniorationis. f) 110; AdL

(*) 116, quod si h0e ciTitas fbfissetlMrt» noMlfUtis, antiqiii.

(*) £. Florentia foeriL (<*) S. unusquisque yideat. (*•} B. polMKl

C*j 110» TMtre' dMrvoUMii aut constructioni.

CANTUS «DECIMUS QUINTUS. gll

coniuiiatiaAe, et ipse se .purgavit C) P^^ testimoniuin
Quinti CioeitMiiSyiqui erat frater Marci Giceronis tunc
ceasulis ? Quomodo etiam romani expenctidissent tantum
twipus ad oapiendam civitatem Faesularum illo tempore,
quo Roma erat in tanto potentatu, quod (') per tempus
ante io spatio quatuor annorum tempore belli socialis,
omnes fortes. populos Itattee reduxerant viribus armorum
ub jugum romanum (% quia juraverant contra Romam?
Quomodo etiam florentini (^) fuerunt de auxiliatoribus (^)
Ceesaris, quia . tantum tunc Florentia nascebatur ? Sarnus
etiam non est Amus, ut alibi dicetur. Quis ecgo fiediin
caverit primo Florentiam, ignoro; nec credo, quod a
Ciorino (^) nobili cive romano fuerit sic denominata, nec
a Campo Florido, sicut etiam isti dicunt, cum dicat Pli-
nius, quod Floreatia olim (^) habuerit ortum a Faasutis ;
ted quando, quomodo, vel per quem fateor me nescire.
Nunc ad titeram redeundo, dicit Brunettus Latious m
accusationem floreotinorum et excusationem autoris: ma
quelto popolo, sdUcet florentinus, ingrato, dicunt aUqui,
(piia est rebelUs et inobediens imperatori, cui debet de
jvre esse subiectus; sed haec(^) est Iruffa: imo yocat
eam ingratum contna autorem, quia non cognovit vir-
hitem eius, et iaiuste tenuit « enm (^ in perpetuo exitio,
maligno, idest male ignitus, quia bal)et ferventem san-
goinem, et dicit quod koc habet a . primaeva origine an-
tiqiia, quia didt : cke disce$e da Fiesole 9b anHquOy quasi
dicat, quihabet meres fiaesulanorum ; unde non credas
ipiod aular .ponat liic «sta verba simpiiciter historicey
i«io «Nud Mteiiigit aHegorice. Est ergo sciendujn quod

— ■ — ■ • ■ T

n 116» expargvTit. (*)* S. qui per lemims. — £. oBin per Ceaipas.

{*)'£• e II69 «oniMorani quia «oiyuraTerant.

n £• Florentia ruerit. (*) S. amlMscialoribas. (*) E. a florentino.

p) £. olim Flaentia dicta esL Antor non tuU quod Florentia babnerit or-
tam a F«sulis.-«4lt6,>4iUm<'EiBeBtia. dicta esL «liatori Aamen • MMler Tiilt quod
Florentia olim hahwiU-iTt—.

i^S. iioc esi tnfa. (*) E. tenuilipnm.

512 GOMENTUM INFERNI

sicut scribitur in historia beati Romuli quem Petrus
misit ad pra^icandum Fsesulas, faesulaui erant homines
maligni ; sed destructa civitate Faesularum per romanos,
ex illo populo et quibusdam romanis (') civitas Floren-
tiae facta est. Ideo vult dicere autor quod florentini te-
nent adhuc mores suorum antiquorum, et utinam non
peiores; et ecce declarat se dicens: e tene ancor del
monte e del macigno, idest de duro saxo: et vide quod
hoc est verum realiter, quia Florentia ultra Amum in
extremitate (^ terrae tenet partem de monte et saxo;
sed allegorice vult dicere quod Florentia tenet adhuc
de duritie, audacia, sagacitate et rapacitate montana;
unde videmus quod comuniter isti montani sunt magis
audaces et animosi et subtiles quam palustres, quia ha-
bent aerem subtiliorem, unde sunt similes ursis et apris
suis; palustres vero habent sanguinem piscium, ranarum
et bissarum (^). Macignus ergo est lapis lividus, aridus, et
figurat invidiam, sicut scribitur Purgatorii capitulo XVIIII.
Dicit ergo : ti si fard per tuo hen far nemico, et sic reci-
pies pro beneficio supplicium ; hoc autem tangitur plene
Paradisi capitulo XYIII. Et subdit Brunettus, quod hoc est
conveniens per (^) pulcram similitudinem, quia non bene
convenit quod ficus (^) arbor faciens dulcem fructum stet
inter sorbas facientes fruclum acerbum. Dicit ergo: et
ee rason, idest rationabile et juri consonum, che, idest
quia, al dolce fico se disconven fruUar, idest (^) dedecet
fructificare, tra li sorbi lazzi, idest succidas, laposas. —
Vecchia. Hic Brunettus confirmat quod dixit per unum^
proverbium antiquum, quod dicitur in Tuscia in impro-
perium florentinorum, quia scilicet appellantur florentini
coeci. Sed ad intelligentiam istius C) f^cti est sciendum,

(*) £. romanis ciTibus dTiUt. (*) B. in extremiUle tenet

C) 116, besUinim. (*) £. propler palcram.

(*) ue, ficas fadens. (*) 116, idest non decet C) B* kBios.

CANTUS DECIMUS QUINTUS. 513

quod commuQis opinio omnium et ipsorum Clorentinorum
est, quod florentini sint vocati caeci propter delusionem,
quam receperunt olim a pisanis. Nam, ut tradunt eorum
chronicae, anno Domini (') MCXVII, pisani tunc temporis
potentissimi in mari fecerunt magnam classem galearum
ad capiendam (^) insulam Maioricae, quam occupaverant
saraceni; et cum jam essent in itinere, ecce lucenses
venerunt cum exercitu ad invadendum Pisas. Quo au-
dito, pisani non audentes procedere, ne eorum civitas
yastaretur, et recedere ab incoepto videbatur eis inho-
norabileetdamnosum,jam vulgata fama et facta expensa
magna; ideo habito consilio inter eos miserunt ad flo-
rentinos tunc(^) amicos eorum, ut deberent venire ad
custodiam civitatis pisanae (^). Florentini gratanter assum-
pserunt defensionem contra lucenses, et quoscumque mo-
lestare volentes dictam civitatem; et continuo miserunt
gentes equestres et pedestres, quae posuerunt castra prope
Pisas per duo milliaria. Et Potestas eorum prudenter et
honeste mandavit, ne aliquis intraret ^ivitatem ; et cum
unus contra prseceptum intrasset, condemnatus fiiit ad
mortem. Quo audito, seniores Pisarum venientes ad Pote-
statem, rogaverunt, ut eorum contemplatione remittere-
tur sibi poena ; et non valentes flectere ipsum precibus,
protestati sunt, quod nolebant ipsum interflci in territorio
eorum. Tunc Potestas caute et(^) honeste fecit emi agrum
a nistico nomine communis Florentiae, et ibi fecit reum
sQspendi. Pisani autem reversi a recuperatione Maio-
ric®, ^erunt gratias florentim*s de tam h'berali et lau-
dabili beneflcio; et obtulerunt, ut ehgerent quod signum
victorifie potius vellent, vel portas seneas, vel colum-
nas de propheritico (% quas portaverant a dicta insula.

(*) £. noniini nostri Jesn ChrisU MCXVII. (•} S. accipiendnni.

0 K. tnnc animosos eorumdem amicos, ut (*) ^ Pfsarnm.

(^ E. e 116, et occnlte fecit (*) E. de porpbyretico.

I 3.1

514 GOMENTUM INFERM

Florentini petiverunt columnas: et fertur, quod pisani
ex invidia incenderunt eas ; deinde illas fassiatas scarlato
sub specie honoris et pompa^ tradiderunt florentinis.
Florentini spoliantes columnas, visa fraude, cum summa
indignatione coeperunt dicere : Bene sumus caBci, qui C)
fldimus vulpibus antiquis pisanorum, qui nihil facere
noverunt sine fraude : et ex inde postea dicti sunt flo-
rentini cseci in Tuscia ; et has columnas posuerunt ante
portam sancti Johannis, ubi adhuc sunt ; sed certe quid-
quid dicatur, non videtur mihi, quod ista de causa flo-
rentini sint vocandi caeci, quia si fuerunt delusi ab his,
quibus fidebant, et quibus fecerantf) tam memorabile
servitium, non video, quod caecitas sit (^) ista. Alii ergo
dicunt, quod florentini dicti sunt cseci, quia olim Haa-
nibal inundationibus Arni fluminis perdidit (^) unum ocu-
lum, sicut scribit Boccatius de Certaldo in suo libro de
Montibus et Fluminibus. Sed certe istud non est de ia-
tentione autoris, qui loquitur hic, quam peius potest, de
Florentia (^), ut patet ex dictis et dicendis; sed mihi vi-
detur, quod maxima caecitas florentinorum fuit(^), quando
crediderunt Athilae, si verum est, quod jam scripsi supra
capitulo XII. Audivi tamen unum florentinum facientem
hic pulcerrimam (^) expositionem, licet non sit de mente
autoris. Dixit enim, quod florentini erant c^i active,
non passive, quia(^) faciunt alios caecos. Nunc ad 11-
teram: dicit ser Brunettus de florentinis suis: vecchia
fama li ctuama orbi nel mondo; allegorice vult dicere
autor quod sunt caeci mente, quia noverunt virtutem et
contrarium operantur, sicut dicit Yalerius de atheniea-
sibus. Et ecce caecitatem magnam, quia gente ee avara.

0 S. quia fldimus. (') 116, feceninL

(*) S. faerit isU. — £. qa» caDciUf sit isU. (*) S. perdiderat

(■) £. de florentinis. (•) 116, ftierit.

C) £. palcram. (*) £. quia sdlicet fiidanl.

CANTUS DECIMUS QUINTUS. 515

intfidiosa e superba, et istae tres flammae incenduntO
corda ,eorum, sicut autor jam dixit supra capitulo VI.
Ergo,: fa che tu ti forbi da i lor costumi, idest expurges
te a moribus malignis maligni populi. — La tua. Hic ser
Brunettus, praenunciata autori indigna expulsione sua,
nunb ad eius consolationem praenuntiat quod ista expul-
sio erit sibi materia et causa C) maximi honoris semper ;
uttde dicit : La tua fortuna, idest constellatio cceli, tanto
onor ti serba, che Funa parte e Faltra, scilicet pellens
et pulsa {% alba et nigra, avrd fame di te, idest deside-
rium habendi te in suo consortio. Sed non sic erit, quia (^)
facies tibi partem de per se, sicut scribitur Paradisi ca-
pitulo XVIII: unde dicit: ma lungi fia dal becco F erba,
quasi dicat : absit quod illae harpiae rapacissimsB pascan-
tur doctrina tua bona, et honorentur et glorientur vir-
tute tua. — Faccian. Hic ser Brunettus ex dictis arguit,
quod qui traxerunt malignitatem a Feesulanis faciant
distractium de se invicem, et non de Dante qui contraxit
benignitatem a nobilissimo genere romanorum. Ad cuius^
rei intelligentiam est sciendum, quod sicut scribit Boc-
catius de Gertaldo in suo libello de vita et moribus DanMs,
post eyersionem Florentiae *factam ab Attila, quidam
nobiles, qui fuerant de antiquis civibus Florentiae, congre*
gati in unum miserunt ambasciatores ad Carolum Ma-
gnum, qui tunc erat Romae, ut dignaretur dare operam
reaedificationi Florentiae* (*), et auxilium contra feesula-
nos hostes eorum ; et sic factum est. Unde aliqui romani
venerunt, inter quos venit quidam nobilissimus de stirpe
antiquissima romanorum qu8e(^ vocatur Frangipanes,
ex cuius sanguine descenderunt Helisei, et ex Heliseis

('] 116» liioendenint

(") E. cauM maxlma anctorl semper bonoris ; nnde.
0 S. et eipalsa. (*) E. quia (n faciet.

(*) Le parole racchifne fni i due aslerischi sono state supplite dal Godlce
Etteose. (*) E. qol tocatur.

516 COMENTUM INFERNl

descenderunt Aldigherii, de quibus fuit Dantes, sicut ple-
nius dicetur capitulo XY Paradisi. Et sic patet, quomodo
Dantes fuerit per longam lineam genealogiae de sanguine
romano ; ideo vult sequestrari a faesulanis pravis. Dicit
ergo : le bestie fiesolane, idest vitiosi florentini, qui ser-
vant mores fa^sulanorum; et vocat eos bestias propter
vitia quae liomines reddunt similes brutis, facciano strame,
idest sterquilinium et lectum, di lor medesme, quasi di-
cat: faciant distracium de se ipsis, et dimittant virtuosps,
qui descenderunt a romanorum sanguine generoso. Unde
dicit : e lassin slar la pianla romana, idest virum virtuo-
sum, s'alcuna, sicut tu Dantes, et bene dicit, quia paucse
bonae plantae, idest tales virtuosi hodie nascuntur ibi, et
ut verum dicam, et ibi et alibi, sorge ancor nel lor fe-
tame, idest terra, quam appellat letamen, servata metha-
phora, quia cives vocaverat plantas, in ctd, idest in qua
planta, idest homine virtuoso, riviva, idest repullulet et
revirescat ('), la sementa santa^ idest (*) sacra authentica,
quia Roma vocatur alma urbs, di quei roman che vi
rimaser quando fu falto il nido di malizia tanta, idest
quando facta fuit Florentia; quam autor appellat domi-
cilium et receptaculum malitia^. Florentini enim peccant
magis per malitiam, quam per incontinentiam ; et mali-
tia est peior, quia Gt cum electione, ut plene patuit su-
pra capitulo XI, vel accipit malitiam secundum comune
vulgare pro fraude.

Se fosse tutto pieno. Ista est tertia pars generalis ia
qua autor respondet ad quaedam dicta per ser Brunet-
tum, et reddit (^) singula singulis : unde primo respondet
ad id quod superius dixerat ser Brunettus, quod dedisset
sibi auxilium si non fi^isset tam cito mortuus. Ad quod
respondet autor: ego semper(^) dolui morteni.vestram

(*) £. reyiTiscaL (*) £. idest «atbentica.

(*) llft, primo reddit (*) S., £. e 116, s»pe.

CANTUS DECIMUS QUINTUS. 517

et suspiravi vitam vestram. Dicit ergo; rispos^io Itri: voi
non ser§sti ancora posto in bando da Fumana natura, quasi
dicat nondum essetis expulsus de 0 vita humana per
mortem naturalem, se'l mio dimando fosse tutto pieno,
idest si mea precatio (^ esset in totum adimpleta ; et vere
omnis vir valens rationabiliter dolet morte alterius(')
viri valentis, quia scit cum quanta difBcuItate et tem-
poris diuturnitate fiat; ideo bene Theophrastus philosophus
moriens dicitur accusasse naturam, quae dedit longam
vitam inutiliter quibusdam brutis, sicut cervis et corvis ;
hominibus vero brevem, quorum vita praestat utilita-
tem. Et ecce statim autor assignat utilitatem privatam,
dicens : che la imagine patema di voi bona e cara m'ee
fitta nella mente, idest est radicata in memoria(^) mea,
et or m' accora, idest et nunc contristat (*) cor meum,
quia video ipsam ita adustam, quando m' ensegnavate
al mondo ad ora ad ora, idest in vita vestra (*) in-
terdum ; et non solum docebat Dantem, sed (^) alios
juvenes florentinos; unde multos fecit magnos eloquen-
tes et morales, come V uom s' etema. Et hic nota quod
homo per Virtutem et scientiam aetematur dupliciter;
uno modo in mundo isto per immorlalitatem famfle:
unde (^ Ovidius : Sic homo fit, fama non moriente, Deus :
secundo modo, in ccelesti pktria, quia consequitur (^ fe-
licitatem et gloriam aeternam ; et ista est vera (^®) et pro-
prior aeternatio; tamen aetemari capitur (*^) hic improprie
pro perpetuari. Nota etiam quod autor commendat ser
Brunettum a sufflcientia sua C^)j et sic vide quod autor
non vult esse ingratus erga illum, a quo habuerat in-
troductionem et didicerat multa in juventute sua; et

(*) JB. de hamaiia natnra per. (*) £. deprecatio. (*) E. alicoiai.
(*) 116, meote mea, liTe in memoria mea. (") E. conlristator.

(•) 116, nostra. C) £• ^d et alioa. (*) 116, unde didt.

(«) 116, conseqnetor. (**) 116, rerior. (") £. acdpitor hic

(") 116, toa, et ipae commendayerat enm a bona actitndine nia, etsic Tlde.

518 GOMfiNTUM INFERNI

conatur facere sibi famam virtutis et sqieQtiae ad redi*-
mendam infamiam eius ; unde dicit : e canven che neUa
nUa lingua si scema, quia de vobis semper loquar ii|.
vestri laudem et commendationem^ menb^io vivo, id^.
donec vixero vita temporali(^), imo donec vixero per lEir
mam, quia de vobis scribam, et vobis dabo famam^ quanlQ
Pabbia in grato, idest quantum babeam gratum et caruiUL
— Cid. Hic autor respondet ad id quod dixerat sibi Bra*.
nettus de sui expulsione, dicens: io scrivo, scilicet iu
memoria, ut postea scribam in libro, cid che narrate di
nUo corso, idest de mutatione meae fortunae, e serbolo ccm
aUro testo, scilicet cum eo quod dixit mihi Ciachus vir
joculator et Farinata de Ubertis vir illustris, quorum
uterque praenuncians sibi suum exilium, fecit textum
obscurum satis. Ciachus enim prsedixit Danti quod pars
alba de qua erat caderet infra tres soles; et Farinata
praedixit (^) quod antequam transirent quinquaginta men-
ses ipse experiretur quam grave sit expelli de patria
sine reversione. Ideo dicit: a ckiosar, idest ad declaraa-
dum, con donna, scilicet Beatrice, che saprd, supple
glosare, s' a lei arrivo; quasi dicat: si Deus facit mihi
tantam gratiam, quod evadam de isto tristi inferno pleno .
tot yel tantis periculis, et per purgatorium perveniam..
ad paradisum duce Beatrice, tunc declarabor de cursu.
tptius fortuna^ meae. Hoc autem faciet autor XYII capitulo
Paradisi, ubi introducit unum spiritum antiquuqi matT
tistam de genere suo, qui sibi clare manifestat onmem
cursum fortunae mediante Beatrice, quem multi pra^

•

dixerant sibi obscure in Inferno et Purgatorio. — Tanto.,
Hic autor quia (^) audiverat durum bellum fortunae
parari contra se, ideo ostendit se paratum et patien-
tem ad omnia toleranda adversa, ita tamen quod nihil

C) E. e 116, corporali. (*) E. dixit. («J S. qui...

CANTUS DTOIMUS QUINTUS. 619

admittat contra conscientiam ; ande dicit: Umto vogHo
che ti sia mafrifesto, scilicet pro contentatioile Vestra,
ot po^sitis habere opinionem de me quam semper spe-
rastisO, ch^alla fortuna, idest casibus et ictibus fortunse,
son presto ccme vuoL Et hic nota, lector, quod autor,
sicut dicit, ita fecit, quia tam sapienter quam patienter
tulit omnia incommoda fortunae, sicut exilium, pauper-
tatenl), penuriam librorum, amissionem amicorum, pe^
regrinationem, curam rei familiaris, detractionem tnul-
torunfi semuloruni, et ita de multis : et restringit dictutti
suum dicens: pur che mia conscienzia non mi garrd,
idest non impugnet me, non arguat me in rebus illiciiils,
quia si fortuna vellet ah'quid contra conscientiam meatti,
puta 0, quia suaderet mihi aliquam rem turpem vd
inhonestam, tunc non consentirem. Et subdit autor, qudd
non tillrbatur ex eo quod dixit (^) sibi ser Brunettus, quia
jam audivTt hoc ab aliis, et jam firmavit animum suum
cotitra fbrtunam (*) ; unde dicit : tal arra, idest talis prae-
Atintiatio; et est conveniens methaphora, nam arrha est
argumentum emptionis et venditionis contractae nondum
perfectae; ita ista praenuntiatio (^) pra^icit fortunam pa-
ratam ante factum, non ee nova a Forecchie mie, quia $d-
licet, Jam audivi hoc a pluribus, ut jam (^) patuit, et ideo
fortuna fociat quicquid vult, et quam peius potest ttailii,
qttia non curo C) ? ^nde dicit : perd fortuna giri la sud
rota come te piace, idesl faciat volubilitatem (^) suaita, 6t
^undum suum ludum transvaset(^ et alternet ista tem-
poralia quse sunt sub potestate sua, sicut tpsa dicit: J^
ego fortuna quce mundo dominor una etevo, depono hona

•

cunctis vel mala doho. Ipsa ergo velut regina sedens iii

(*) £. speraTittif. {*) £. poU, qood taideret

(*) 119, dlcit (*) E. fortiuiam mandi;

f) S. pronanliatio. (*) S. sapn palalL

C) E. non curo; et IdEeo didL (*) £. Toluntatem.
(*) £. transTenet

520 GOM£NTUM INFERM

rota et tenens sceptrum exercet suam amplam potesta-
tem super temporalia, sed super animum et conscien-
tiam sapientis nihil potest ; ideo dicit : e 7 vUlan la sm
marra, idest et rusticus volvat ligonem suum pro libito
Yoluntatis, quasi dicat: omnia faciant officium suum,
et coelum et homines mutent vices suas, quia ^o non
mutabor. Est enim vir sapiens, ut dicit Seneca, similis
mari, quod non mutat saporem vel colorem, quantum-
cumque admisceantur sibi lacus, flumina, fontes. £t ul-
timo autor concludens ostendit quomodo Yirgilius, qui
notaverat omnia verba magnifica qua^ ipse dixerat cum
ser Brunetto, gratulatus fuerit supra dictis, unde di-
cit: lo mio maestro, scilicet Yirgilius qui praecedebat
me, si volse allora indietro su la gota desbra, idest ad
partem dextram quia ibat per aggerem dextrum, et(^)
dextre audiyerat bona verba quae autor dixerat magna-
nimiter contra fortunam sinistram, e riguardommi, oculo
teto applaudenti, poi disse: ben ascoUa chi la nola, quasi
dicat : non dixisti surdo ; magna laus est ista et bene
valens eris si feceris hoc, et verum dicit, quia secundum
Ptholomaeum sapiens dominabitur astris; sed cum sa-
pientes sint paucissimi et insipientes infiniti l^\ ideo pauci
sunt qui possint contra coelum et contra fortunam.

Ne per tanto di men. Ista est quarta pars generalis
et ultima, in qua autor nominat quosdam poUutos isto
foedissimo vitio in generali et speciali. £t primo petit a
ser Brunetto qui sunt (^) principaliores de istis, de quo»
rum grege ipse exiverat propter loqui Danti ; unde con-
tinuans dicta dicendis, dicit : Ne per tanto di men, idest
nihilominus quamvis Yirgilius ita reyolvisset '*' se a me
et ita me curialiter tetigisset * (^), non tamen dimisi pri-
mum loqui cum ser Brunetto, ideo dicit: parlando vommi

(*) E. et audirerat. (*) E. inflniti sint, ideo. (*) E. fiot.

n Le parole fl-a i dae asterischi son fuppUte dagli altri tre Codid.

GANTUS DECIMUS QUINTUS. 521

can ser Brunelto ; dimissa materia de fortuna mea, de
qua satis dictum erat pro nunc, e dimandd cfd son K
sai compagnipiii noHepiii sommi, idest magis infamati(^)
et notati ista turpitudine. Et subdit responsionem Bru-
netti, qui conformans se dicto autoris dicit, quod de paucis
est dicendum. Dicit ergo : et elli a me, scilicet ser Bru-
nettus ille respondit mihi, el ee bono sapere d' alcuno, e
tacerci de gli altri fia laudabUe, quia turpe est infamare
quemquam de tam horrendo crimine; et quia tales sunt
multi, ideo dicit : che 7 tempo saria corto a tanto suono,
quia scilicet tempus breye quo tu habes hic esse, esset
breve ad faciendum sermonem de tam magno numero;
ideo (^) dicit tantum de paucis notioribus juxta quaesitum
suum. — In somma. Hic Brunettus primo in generali
explicat quod genus hominum sit infectum ista labe.
Dicit ergo: In samma sappi che tutU for cherci, idest
clerici, religiosi, e HteraH grandi e di gran fama, idest
magni viri studiosi et famosi. Nec dicas quod debeat
exponi clerici, idest literati, more gallico, sicut quidam
exponunt, et dicunt, quod omnis literatus est clericus;
quia tunc esset nugatio, et inutilis repetitio. Nam statim
subsequitur, e hteraH. Nec etiam dicas, sicut audiyi ali-
quos dicentes, quod omnes agentes contra naturam, sunt
scholares, vel presbyteri, et dicunt: Vide quod Danr
tes hoc dicit, quia dicit, tutii fur cherci e Kterati ; dico,
quod loquitur hic de omnibus, qui erant de gr^e, in
quo erat ille Brunettus; et de talibus Dantes petiverat,
et de talibus Brunettus respondet, qui fuit magnus iite*
ratus et famosus tempore suo in terra sua. Unde autor
ponit alium gregem peccantium contra naturam, de qui-
bus dicetur plene in capituio sequenti; immo isti, de
quibus hic dicitur, minus peccaverunt. Dicit ergo clerici

(*) E. infainet et magit. {*) E. ideo dicini Untain.

622 COHENTUM INFERNI

6t literati, dieo lerci, idest foedati, maculati, d^tm nuh-
demo peccalo, scilicet contra naturam, al mondo, idert
in yita eorum. Ah quam melius erat istis habnisse uxo-
rem, imo secundum iegem Machometti plures uxores et (*)
concubinas! Deinde secundario nominat aMquos in spe-
ciali; et primo nominat unum principale caput multo-
rum. Ad cuius intelligentiam est sciendum, qood Pri-
scianus ponitur hic tamquam clericus, quia monachus
fiiit et apostatavit, ut acquireret sibi maiorem famam et
gloriam, sicut de multis saepe videmus qui male loquun-
tur de fide, ut videantur magni philosophi quasi cre-
dentes illud Galieni, qui dixit, quod christiani habeiit
paucos viros valentes, quia sunt implidti multis errori-
bus. Ponitur etiam tamquam magnus literatus in genere
eloquentiae, quia fuit doctor, regukitor et corrector gram-
maticae, vir vere excellentissimus, princeps in hac arte
primitiva, magnus orator, historicus, et autorista. Dicit
ergo bene : Prisdan $en va, scilicet curr^do cum aliis (*)
sub ista tristi [riuyia ignea, con quella turba j/rama^ idest
cum grammaticis et pedagogis suis tristibus ; et pulcre al-
ludit Yocabulo; nam gramo in vulgari lombardo idem
est quod tristis, et ista secta pedagogorum est tristisrima
in mundo: et vide quod clerici yidentur polluti isto yitio,
quia communiter carent labore corporali, et habent co-
piam ciborum, et penuriam muUerum. Literati yero^
quia similiter(^) sunt otiosi, et habent materiam para*
tam, scilicet copiam puerorum. Et nominat alium yinmr
famosum (^), principale caput multorum, sciiicet Frand-
scum Accursii. Ad cuius cognitionem est sciendum, quod
Accursius excellentissimus legum doctor fuit natione flo-
rentinus ; sed Bononi» fecit moram, ibi legit et scripsiL
Gonourrit autem cum Odofredo de Odofiredis nobilflma

{*) S. qoin concabinas. (*) 116» cmn isUs sob ista triplici ploTia.

(*) 116, coiniiiaiuter. (^) S. flunoram pr»eipae, priiiclpale empmL

CANTtS BECIMUS QUINTUS. 523

de Bononia excellentissimo doctore. Ipse tamquam astu-
tissimus, de industria inclusit se in domo, fingens se la-
borare morbo quatriduanae febris, et faciebat omni die
yenire medicum ad colorandum factum ; et interim sum-
mopere et summo studio glossavit leges cum magna
festinantia, et celeriter accessit ad Guriam, et fecit publi-
cari et autbenticari suum opus. Quo facto, et scito, Odo-
fredus summe dolens, scripsit diiTusius et copiosius eo,
sed tarde. Ad propositum ergo : Franciscus filius Accur-
sii primogenitus fuit etiam famosissimus doctor leguro,
qui laboravit morbo peioris et ardentioris febris, quam
pater suus. Dicit ergo autor: et Francesco dAccorso
anco, idest etiam, quem autor ponit ista C) borrenda
ignominia maculosum, quia male servayit legem suam
pulcerrimam, quam docebat alios, qua^ dicit: cum vir
nubit in feminam, armentur leges elc. Et hic nota, lectoi^
quod yidi aliquando yiros sapientes magnae literatur^
conquerentes, et dicentes, quod pro certo Dantes nimis
male locutus est bic nominando tales yiros. Et certe ^o
quando primo yidi literam istam, satis indignatus fui;
sed postea experientia teste didici, quod hic sapientissi-
mus poeta optime fecit. Nam in MGCCLXXY, dum essem
Bononiae, et legerem librum istum, reperi aliquos (^) yer-
mes natos de cineribus sodomorum, inficientes totum
illud studium : nec yalens diutius ferre fcetorem tantum,
cuius fumus jam fuscabat astra, non sine grayi periculo
meo rem patefeci Petro cardinali Bituricensi, tunc le-
gato Bononise ; qui yir magnae yirtutis et scientiae de*
testans 0 tam abhominabile scelus, mandayit inquiri
contra principales, quorum aliqui capti sunt, et multi
territi diffugerunt. Et nisi quidam sacerdos proditor, cui
erat commissum negotium, obyiasset, quia laborabat pari

(*) 11«, illi. n tt«, ali(iuol.

(*) E. detetUtw tim horribile toeluf.

524 GOMENTUM INFERNI

morbo cum illis, multi fuissent traditi flammis ignis C) ;
quas si vivi eflTugerunt, mortui non evadent bic, nisi forte
bona poenitudo extinxerit (^) aqua lacrymarum et com-
punctionis. Ex hoc autem incurri capitale odium et ini-
micitiam multorum ; sed divina justitia me contra istos^
hostes naturse huc usque benigne protexit — E vedervi.
Hic ser Brunettus nominat alium clericum proelatum.
Ad cuius cognitionem volo te scire cum non modico^
risu, quod iste spiritus fuit civis florentinus, natus de
Modiis, episcopus Florentiae, qui vocatus est Andreas (').
Iste quidem vir simplex et fatuus, saepe publice praedi-
cabat populo dicens multa ridiculosa ; inter alia dicebat,
quod providentia Dei erat similis muri, qui stans super (^)
trabe videt qu^cumque geruntur sub se in domo, et
nemo videt eum. Dicebat etiam, quod gratia Dei erat
sicut stercus (^) caprarum, quod cadens ab alto ruit in
diversas partes dispersum (^). Similiter dicebat, quod po-
tentia divina erat immensa ; quod volens demonstrare
exemplo manifesto, tenebat granum rapae in- manu et
dicebat : bene videtis, quam parvulum sit istud granu-
lum et minutum ; deinde extrahebat de sub cappa maxi-
mam rapam, dicens : ecce quam mirabilis potentia Dei,
qui ex tantillo semine facit(^) tantum fructum. Iste ergo
magnus bestionus(^) a natura, laborabat isto vitio he^j
stialitatis contra naturam. Nunc ordina sic literam, quie
est satis intricata. Dicit ille Brunettus Danti: et potei,
idest(^, et tu poteras, vedervi, idest videre ibi in illa
turba animarum, quae velociter currens jam multum ab-
sentaverat se a conspectu eorum. Ideo sic loquitur:
coM, scilicet episcopum Andream; et dicit: che fu tra$^

(*) 116, flammis igneis. (*) £. exUnxerit eas aqua.

(*) 116, epitcopas Andreat.

(^) £. snb trabem Tidet quidqnid snb se geritnr in domo.

(") 116, stercalos. (*) 116, dispersim. (^) S. Mt.

(*) £. bestiarius. (*) £. Idesl, qnod In poteraa.

CANTUS BECIMUS QUINTUS. 525

muiato d'Arno in BaccMgUone, quasi dicat, qui ex epi-
scopo Florentiae factus est episcopus vicentinus; nam
Arnus fluvius transit per Florentiam, Bachiglionus vero
per Yicentiam. Et hic nota, quod autor non sine quard
describit ipsum taliter ab ista transmutatione; nam debes
scire, quod semel C) episcopus Andreas, cum prsedicas-
set egregie populo suo, dixit in (ine: 0 Domini et Do-
minae, sit vobis recommendata monna Thessa, cognata
mea, quae vadit Romam ; nam in veritate si fuit per
tempusculum satis vaga et placibilis, nunc est bene emen-
data; ideo vadit ad indulgentiam. Hoc scito, dominus
Thomas de Modiis frater eius, magnus jurista, non va-
lens ulterius ferre ineptias eius, et quia crescebat infa-
mia vitii, dedit operam prudenter quod transmutaretur
in episcopum vicentinum per papam Nicolaum de Ur-
sinis ; ideo dicit : che dal servo de* servi, idest a papa
romano, qui scribit se servum servorum Dei : quem ti-
tulum Gregorius I, doctor eximius primo adinvenit. £t
dicit, quod postea mortuus est ibi, unde dicit valde ob-
scure : dove, idest in qua Yicentia, lascio li mal protesi
nerviy idest male extensos (^). Hoc aliqui exponunt sic,
scilicet quod nervi prae (^) dolore extenduntur in mo-
riente, et sic videtur velle dicere, quod ibi male mor-
tuus est, sicut male vixerat. Alii vero dicunt quod erat
prodigus {^), et sic habebat nervos male extensos. Sed
certe credo quod subtilius autor loquatur hic, scilicet
de nervo genitali. Nervi enim in luxuria naturali exten-
duntur licite et legiptime cum debitis circumstantiis ;
sed in luxuria innaturali, male, nequiter, et nepharie;
ideo(^) vult dicere quod iste qui male vixerat, male
mortuus (^) in infamia et turpitudine sua ; et dicit :

(*) £. seroel isle episcopus. (*) £. extensos nervos. Hoc.

(*) tl6, pro dolore. C) £. podt^icus.

(") £. propterea. (*) lltt, mortonf esl.

526 GOMENTUM INFERNI

Sr* avessi amio di tal Ugna brama, idest si habuisses ap^
pelitum sciendi de tam infami et vituperosa materia taK»
sacerdotis porcorum (^). — Di pik. Hic ultimo Branettcui
concludit excusans se si non nominat plures, ande didtr
di pih direi, idest ego dicerem de pluribus aliis clericis
et literatis societatis meae, ma U venire e 7 sermone non
pud esser piii lungo, quia scilicet oportet me reverti ad
sectam meorum ; pero cK io veggio novo /Umo sorger del
sabbione, idesl novum ignem flammarum, quia ftimos
est argumentum certissimum (^) ignis ; et per fumum wt-
telligit (^) noTum foetorem luxuri^ alterius gentis venien-
tis; ideo dicit: lci, idest a longe; yeniebat enim nova
secta quae gravius deliquerat (^), et durius cruciabatur,
de qua dicetur in sequenti capitulo; ideo dicit: gente vien
con le quali esser non deggio, quia sunt de secta* diversa
a me; et in recessu ser Brunettus recommendat autori
unum opus suum. Ad cuius intelligentiam est sciendum,
quod iste ser Brunettus fecit librum vulgarem in liagua
gallica prosaica, quem divisit in tres libros : et (^) primo
traetat de rebus gestis in veteri et novo testamento,
sicut de setatibus mundi, de regnis gentium, de propbe*-
tis, de apostolis, de dotatione eccIesiaB, de multiplici
translatione imperii romani ad grsecos, gallicos, aleman-
nos, de situ et distinctione (^) provinciarum; de natura>-
libus, sicut de elementis, de piscibus, avibus, serpentibociy
bestiis. In secundo libro tractat de ethica Aristotelis^
seilicet de virtutibus moralibus et vitiis. Ita tertio de rhe*-
torica Tullii, scilicet de artificiosa eloquentia et modis (J)
persuadendi: item de modis regendi et gubemandi civitli^
tes et terras. Primam parlem vocat monetam usualem;

(*) £. pcccoroni. (*) tt6, cerUssimi.

C) £. inlelli^lar noTUS foBlor.

(*) £• deliqvit, el darias et cradelius craciabatar.

(*) £. libros: in pHmo. (*) 116, descrtplioBe.

(^) £. et de inodfi regendf et gubernandi.

CANTU8 DECIMU8 QUINTUS. 527

sacuadam, l^ides praetiosos; tertiam^aurum purissimum.
Fecit et alium libelium, qui vocatus est thesaurettus
9i¥e tliesaurus parvus iu stylo rhitmico C) et vulgari ita-
Uco, in quo tractat de moribus hominum, de casibus et
mobilitate fortuiue, de statu humano. Dicit ergo: riaii
raccomandato il tmo Tesoro: debet intelligi de primo the*
sauro maiori per excellentiam, qui vocatus est thesau-
rus ab eo, quasi aggregatio et collectio multarum rerum
in unum cumulum ; unde in prohemio huius libri assi-
milat ipsum favo mellis coUecto ex variis floribus mul-
torum autorum. — Poi. Hic autor claudit capitulum et
materiam hanc, ostendens celerem recessum ser Brunetti
per unam comparationem jocosam et claram dicens:
ille ser Brunettus poi se rivolse, idest post haec verba
facta per eum revolvit se versus partem ad quam primo
cucurrerant socii sui cum summa celeritate; unde dicit:
e parve di coloro, idest de numero illorum cursorum,
che corrono a Verona il drappo verde. Ad quod scien-^
dum, quod in civitate Yeronae est consuetudo, quod an-
nuatim in prima dominica quadragesimae currunt homi-
nes pedites ad unum palium viride certatim, ita quod
ibi videtur maxima celeritas currentium; hunc autem
actum viderat Dantes quando stetit (^) Yeronae, et nota-
verat ad suum propositum. Et nota quantum comparatio
sit propria ad (^) propositum : sicut enim currentes ad
bravium Yeronae et alibi currunt valde velociter, et spe
praemii et clamore et exhortatione spectantium (^) inci-
tante; ita isti in arena currunt velociter timore poenae,
stimulante ardore flammarum; et addit ad ostendendam
maiorem celeritatem, quod Brunettus visus est primus
non ultimus illorum cursorum; unde dicit: eparve quei

C) E. rithiinico. («} 116, steleral.

(*} 116, ad suam propositam.

C) E. e 116, spectanUom Iq clriUle ; ita.

628 GOMENTUM INFERNI

che vince, idest obtinet bravium, non cohH che perde. Et
hic nota quod autor bene flngit hoc, quia iste habebat
necessario sic currere, si volebat attingere socios qui jam
erant multum elongati, et ad alleviandum aliqualiter
poenam ; nam eundo cum Dante morose, receperat mul-
tum flammarum super se, quamvis jocunda collatio amici
recompensaret poenam.

629

CANTUS DECIMUS SEXTUS, in quo tractat de eisdem su-
perbis entibus in eodem loco sub titido Guidonis Guerrm^
Jaeobi Busticucci et Theghiai de Fhrentia, cum quibus nudta
receptavit; et in fine sicut appropinquarunt flumen Gerionis,

G

lA era in loco ove ^udia U rimbombo. Postquam
in superiori capitulo autor noster tractayitO de poena
clericorum qui operati sunt turpitudinem in masculis ob
carentiam mulierum, nunc consequenter in praesenti ca-
pitulo XYI agit et tractat de pcena laicorum et saecula-
rium, qui habentes uxores yel copiam fceminarum, usi
sunt turpitudine etiam in sexu masculino, et forte abusi
fuerunt utroque sexu (^, qui in eodem circulo, et eodem
igne puniuntun Et istud capitulum potest breviter dividi
in quatuor partes generales ; in quarum prima autor de-
scribit tres spiritus modernos occurrentes sibi ex nova
secta, et eorum pr^parationem ad loquendum. In secunda
introducit unum ipsorum(^) trium, qui petit ab autore
qui sit, et narrat sibi qui sint ipsi tres, ibi : Deh! se imr
seria. In tertia autor respondet ad quaesita, et narrat
mutationem morum suae patriae illis, ibi: S^ffossi stato. In
quarta et ultima ingreditur novam materiam, quia sci-
licet acceditad circulum fraudulentorum^ibi: lo lo seguia.
Ad primum dico quod autor primo describit tres animas
occurrentes sibi; et primo continuans se ad praecedentia
dixit {% quod tantum processerant per ripam istius flu-
minis, quod jam appropinquabant ad flnem ipsius (^) primi
drculi generalis yiolentorum, ubi in flne arenae aqua

(*) £• e 116, tracUTil et deleriDinavit de poena rlericoniin et licteratomm qni.
(*) E. lexQ, et in eodem. (*) S. ipsomm spiritnom, qui.

(') S. e £. dicit. (") 116, itUvt.

530

COMENTUM INFERNI

istius fluminis cadebat (^) ab alto in bassum cum magno
fragore circa secundum circulum generalem fraudulen-
torum. Dicit ergo : post recessum ser Brunetti prosequen-
tes viam nostram, gid era in loco, idest jam perveneram
cum Yirgilio ad locum, ove s^tuiia U rimbombo, idest in
quo loco jam audiebatur magnus sonus confnsus, de
Facqua, scilicet istius(^) iluminis, che cadea ne rallro giro,
idest in secundum circulum prsedictum fraudulentorum ;
quem sonum terribilem declarat per unam similitudinem
nobilem, dicens: ribombus, dico, simile a quel ronibo,
idest sono magno, che Famie, idest apes, fanno. Ad
quod nota, quod apes maxime faciunt strepitum reso-
nantem, quando volunt facere bellum civile inter se;
sicut quando duo reges earum babent discordiam inter
se; tunc enim apes animos^ faciunt cantum et stridorem
raucum quasi ad modum clangoris tubarum (^), et signum
belli ad incitandum suos ad pugnam, et provocandum
suos bostes: et glomerantur omnes circa ducem, et fa*
ciunt illa mirabilia^qua^ describit Virgilius in quarto Geor-
gicorum; similiter quando infirmantur faciunt sonum
confusum multum. Ad propositum ergo aqua cadens in
fine septimi circuli in octavum faciebat tantum roboatumi
quantum faciunt apes quando coeperunt (^) appropinquare
ad finem istius aggeris: quando tre ombre si parliro <funa
tormxiy idest turba vel secta magna, che passava sotto la
pioggia de taspro mar&ro; et bene dicit, quia in inferno
cadit duplex pluvia ; una aquae, nivis et grandinis, quae
cadit super gulosos; alia ignis, quae cadit super istos luxu-
riosos contra naturam. Prima est(^) nivis ros respectu
istius secundse; ideo bene autor appellat eam a^rum
terraemotum (^) ; et tangit adventum et clamorem ista-

)

(*) £. cadit.

(') 116 e £. lubarum ia stgnoin.

(') £. e 116y est tuMi» rot.

(*) S., £. e 116, Ulios flumlnit.

(^ 116, inclpnint

(*) £. e S. tormenUun.

GANTUS DECIMUS SEXTUS. 531

rum C) animarum, dicens : et illae tres umbrae, venian
ver noi^ e dascuna gridava, scilicet ipsarum trium simul,
ita quod omnes tres clamabant et idem petebant, sostati
tu, idest remorare, che ne sembri, idest (*) videris nobis,
esser alcun di nostra terra prava, idest de Florentia quae
habet cives pravos, et dicit: a Fabito, quia cives alicuius
patrise soient internosci ab aliis ad habitum vestium, licet
hodie tot sint habitus florentinorum, quot vultus eorum,
sicut reportant de diversis partibus mundi, per quem
semper discurrunt velocius quam hic per arenam. — Afd.
Hic autor descripturus novam poenam istorum, incipit
ab exclamatione dicens : Ahi me, idest, heu mihi ! quasi
dicat: dolenter refero, et sine dolore referre non possum,
che piaghe vidi nei lor membri, idest cicatrices quae re-
manent ex inustione (^) et coctura, sicut patet in his qui
bullantur vel excarniOcantur, et lacerantur cum tenaculis
ferreis ignitis; et dicit : recenti e vecchie, propter veteres
et novas flammas, quae dantur veteribus et novis culpis;
nam extincta una flamma libidinis, revirescit (^) alia in
istis, ideo dicit: incese da le fiamme, idest impressae carni
eorum ab incendio flammarum, et dicit: ancor men duole
pur cKU) me ne rimembri, idest dummodo recorder ra-
tione poenae et ratione infamiae; unde nota quod autor
movetur ad compatiendum (^) istis, tum ratione publica,
quoniam (^) cives erant, tum ratione privata, quia erant
liomines magni valoris. — A le tai\ Hic autor ostendit
quomodo Yirgilius fecerit eum benivolum et attentum
erga istos. Yirgilius .ergo(^) cognoscens istos qui voca-
bant Dantem, licet non cognoscerent eum, nec recogno-
scerentur ab eo, convertit se ad eum, et persnasit ut

(') S. isUniin alunniin animaniin. ('} £. idest, qni Tideris Me.

(*) S. QstioBe. (^) E. reTiTifciL

(*) 116, compalientiam istios. (*) E. e 116, qoia.
(*) 116, enim.

532 GOMENTUM INFERNI

faceret quod petebant, quia fueraat homines magnaa
probitatis et prudentiae in mupdo. Dicit ergo autor: il
mio doUor, scilicet Virgiiius, qui me docebat in omni
casu quid haberem agere, s^aUese aUor, idest firmayit se
tunc ad expectandum, ut Dantes qui sequebatur eum
similiter se firmaret et expectaret. Unde nota quod au-
tor supra fuit locutus cum ser Brunetto ambulando con-
tinuo, quia contulit secum de materia facili;cum illis(^)
yero vult loqui stando, quia habet facere subtilem fictio-
nem, ut cito patebit. Dicit ergo : e volse U viso ver me,
quia scilicet pra^cedebat me^ e disse: or aspeUUy el se
vuole esser cortesi a costoro, quia fuerunt viri clarissimi (*)
et valentissimi; tamen (^) nota quod Yu^gilius vult quod
utatur curialitate erga istos, tamen sine praeiudicio suo,
unde non vult quod vadat ad se incendendum pro eis (^).
E io dicerd che la freUa slesse meglio a le cK a lor,
quasi dicat : conyenientius esset quod tu descenderes de
aggere, et ires cum festinantia obviam eis, sicut ipsi ve-
niunt festinanter versus te, ut sic praestares eis plus
honoris, sicut facit minor maiori ; se non fosse U foco che,
idest quem, la natura del loco saetta, idest emittit supra
istos qui fecerunt contra naturam, quae(^) natura loci
jaculatur tela et sagittas ignitas, quae ita acute vulnerant
membra miserorum. — Ricominciar. Nunc autor ostendit
quomodo, ipso et Yirgilio expectantibus (^), illi tres ite-
rum clamantes fecerunt subito de se unam rotam sive
circulum. Ad cuius intelligentiam volo (^) te bene notare,
quod autor noster facit hic subtilem et artificiosam flctio-
nem nimis. Isti enim spiritus non poterant loqui cum
Dante ambulando pari passu secum, sicut fecerat Bru-

(*) £. e 116, istif. (*) £. e S. ciirlaliMiiiiL

(*) £. onde nota. (*) 116, eis, quire salidit.

n 116, qoii. (*) 116, spectantibus.
C) S. volo te scire qao<t

CANTUS DECIMUS SEXTUS. 533

nettus Latinus, quia ut dictum est, Dantes jam se flrma-
veratj ipsi vero non poterant retardare, tum quia habuis-
sent asperrimum (^) martirium stando pro (^) multitudine
flammarum, ubi prius habebant asperum currendo; tum
etiam quia forte postea stetissent per centum annos quod
non potuissent repeliere flammas a se, sicut dictum est
in praecedenti capitulo: adinvenerunt ergo artificiosum
modum quo ioquerentur secum, et minus tederentur a
flammis, quantum possibiie erat eis. Goeperunt enim unum
tripudiolum (^) per quod volvebant se continuo in girum,
et saltabant ibi penes aggerem loquendo cum autore; et
hic est sensus(^) subtiiis liberalis, sed est alius sensus
subtilissimus moralis; unde voio quod hic notes melius,
quod autor ideo fingit istos facere rotam ad reprsesen-
tandum eorum opus nepharium. Rota namque non habet
principium neque finem; ideo bene figurat iuxuriam
istorum detestabiiem, qua^ iion habet principium a na-
tura, neque finem ponit in natura ; a natura quidem non
habet principium, quia contra naturam est. Ideo bene
Hieronymus dicit quod isti tales erunt muti in die judicii,
quia nuilam poterunt facere excusationem, sicut alii lu-
xuriosi qui puniuntur extra civitatem, quia habuerunt
magnam inclinationem a natura ad mulieres, sicut et
caetera animalia naturaliter inclinantur pro conservatione
suae speciei. Nec ponunt finem suum(^) a natura, imo
destruunt opus naturae et fructum generationis, quo solo
propagatur genus humanum. Ideo bene scriptum est a
Suetonio YI de XII Caesaribus, quod cum ille nequissi-
mus Nero impurissima belva(^) teneret publice unum
puerum inter crura, dixit quidam et bene: si Domitius
pater talem uxorem habuisset bene ageretur cum na-

(*) £. Mperiorein. (') E. per multitadiiieiD.

(^ 116y tripadiniD, (*) S. tensas subtiliasiniaf.

(*) £. taam in natora. (*) S. bettia.

534 GOMENTUM INFERNl

tura rerum, quia scilicet non esset natus iiie Nero iniuria
et vituperium naturae, qui conatus est semper perver-
tere naturam, ducens puerum in uxorem nomine Spo-
rum, quem conatus est transnaturare C) ^^ foeminam, et
ita de multis, ita quod videtur in hoc casu quod ista
luxuria innaturalis sterilissima semper fuisset utilis na-
turae in Domitio Nerone patre Neronis, quia scilicet non
esset natus Nero maximus inimicus naturae humanae. Ad
propositum ergo : isti bene finguntur facere rotam quia
neque incipiunt a natura, neque finem (^) suum consti-
tuunt in natura; unde poterunt dicere aeterno Judici:
Tu dixisti: Crescile el tnulliplicamini ; nos contrarium fe*
cimus. Nunc ordina literam sic: ei, idest illi tres^ rtco-
minciar F anlico verso, vel dic et melius : ilii, ricominciar
hei, idest heu adverbium doientis; unde dicit appositive,
Vantico verso, quia liic erat sonus et clamor antiqui do-
loris et poenae, ita quod saepe iterant istum versum heu
heu; nam versus appellatur vulgariter omnissonus; unde
dicimus tota die: talis facit dolorosum versum; etdicit:
come noi rislemmo, quasi dicat : tam cito, quam cito fir-
mavimus nos, e lulti tre fenno una rota di se, idest tri-
pudium, quando furno giunU a noi, scilicet ex opposito
nostri juxta (^) ripam. — QuaL Hic autor specificat in
particuiari formam motus istorum trium per unam no-
bilem comparationem. Ad cuius intelligentiam est scien*
dum quod antiquitus in magnis (^) soiemnitatibus deorum,
maxime in Graecia apud montem Olympum, fiebant varia
et diversa spectacula, ad quae videnda concurrebant
maximae turbae hominum : inter alia (^) autem* aliqui
volentes facere luctam brachiorum inter se exuebant
vestes ne essent eis ad impedimentum, et ungebant mem-

(*) S. e £. transmuUre. (*) £. flnem facimit in natara.

(*) £. super ripam. (^ S. omnibus solemnitatllms.

(*) 116, alios autem.

CANTUS DECIMUS SEXTUS. 535

bra eorum oleo vel alio(^) liquore pingui, ut facilius
manus laberetur en liquiditate (^) et per membra mol-
lia et lubrica; nam quanto res uncta fortius stringitur,
tanto citius elabitur (^) de manu. Sicut etiam a simili vi-
demus hodie, ad festa maxime quae flunt in villis, quod
luctantes ad brachia abiiciunt vestes quae habeant impe-
dire eos, et antequam se capiant avisant valde bene
commoditatem suam, ut habeant (^) quisque suam prae-
rogativam. Nunc construe sic literam, quae est valde
fortis et intricata, et dicas sic: e ciascuno drizzaro il vi^
sagio, idest visum oculorum, a me, et(^) volventes se
circulariter in girum, quando volvebant terga autori,
quilibet retroflectebat faciem versus autorem, ita quod
vultus faciebat motum contrarium pedi, quia pes move-
batur in antea, vultus vero retro post tergum ; ideo bene
dicit : sl che il collo, flectens se retro, facea viaggio con-
Urario ai pie, et dicit, continuo, intellige sane non quod
omnes tres simul tenerent faciem eorum reflexam, quia
istud esset falsum; sed quilibet sua vice, quando scili-
cet (•) veniebat ad vertendum terga autori, tunc conver-
tebat frontem versus eum, et quia celerrime volveban-
tur C)y ideo semper aliquis habebat frontem retro versam
et contrariam pedi, ideo dicit : rotandosi, idest, ita se gi-
rando in rota; qual, scilicet dirigere visum, i campioni,
idest pugiles, qui pugnant in campo ad experientiam vi-
rium suarum pro gloria et honore, nudi et unti; ita fecit
Hercules (^) initurus luctam (^ cum Antheo gigante, quia C^
spoliavit se pelle leonis, et unxit se oleo, sicut scribit

(*) 116, aliquo liqiiore. (*) S^ e E. liqniditate per membra.

(") 116, labitur. (^) S. e E. ut habeat.

(*) E. idest, TolTentes.

(*) E. sdlioet Tertebat terga aactori, et Teniendo coorertebat frontem.

n 116, moTebantnr.

(*) E. Hercnles itarns Inctatnm cum Antbeo tnanxit te oleo.

(*) S. pngnam. (**) S. qvi.

536 COMENTUM INFERNl

Lucanus : solem fare avvisando lor presa e lor vantaggio,
et (^) hoc faciunt, prima che siano hatluH e punU tra lor,
cum palmis vel pugnis. Nec intelligas hic cum ferro,
sicut pugnabant aliqui et adhuc hodie pugnant, sicut duo
reguli qui pugnaverunt in conspectu Scipionis apud Car-
thaginem Hispaniae ; et sicut tres Horatii (^) pugnaverunt
cum tribus Guriatiis Albanis, quia tunc comparatio non
esset propria, quia jam audisti quod erant nudi (^) ve-
stibus, et isti nudati et totaliter depilati; pugiles uncti
ardebant in pugna, et isti ardebant flammis velut uncti
oleo; pugiles avisabant captionem suam ut vitarent me-
lius verbera palmarum, isti ut laevius fugerent vulnera
flammarum; pugiles capientes se manibus movebantur
continuo in arena in qua pugnabant, et (^) ita isti con-
tinuo se volvebant in peiori arena, in qua pugnabant
cum manibus contra flammas, cum pedibus contra sa-
bulum calidum: ergo bene comparatio exprimit clare,
quomodo isti avisabant modum artificialem quo habilius
moverentur inter se, et loquerentur cum autore.

Deh ! se nUseria. Ista est secunda pars generalis in qua
autor, facta dispositione istorum ad loquendum secum,
nunc facit unum eorum loqui sibi, qui manifestat primo
socios, postea se ipsum. Iste autem erat quidam miles
florentinus vocatus dominus Jacobus Rusticutius, qui
pulcre persuadet autori ut manifestet se eis (^), non at-
tenta et considerata miserabili poena suorum vitiorum,
sed clara fama virtutum suarum. Dicit ergo autor: Fun,
scilicet praedictus Jacobus, comencio, scilicet dicere mihi
deprecative, deh! la fama nostra, quae est satis la&ta de
nobis in mundo, in patria tua et partibus tuis, piegM

(*) 116, et hodie faciunt. (*) 116, Horalii romani pafnaTenint.

(') 116, nudi, et sic ride quantum comparalio pugilum sit propria: pugiles
erant nudati Testibus.

(*) S. et isti continuo iU se TolTebant. (*) £. ipais.

GANTUS DECIMUS SEXTUS. 637

tanimo luo a dime chi lu sie; et assignat (^) causam quia
habeant omnes tres roaximam aviditatero sciendi quis
esset, cum dicit: che cosi sicuro^ non curans tibi de ar-
dore flammarum, quae non attingunt te, freghi i vivi piecU
per rinfemo, quasi dicat: quia tu es vivus et sine poena
aliqua secure vadis per aggerem lento passu; nos vero
mortui trepidi cum poena currimus ceieriter per arenam
ardentem, quia non *es infectus ista labe turpissima, qua
nos ; et hoc dico : se miseria d' eslo loco sollo^ idest istius
sabuli non solidi, el Iristo aspetto (^), scilicet fumo caligi-
noso, qui nascitur ex isto igne, e brollo, idest spoliatus
et depilatus capillis et barba, rende in despetto noi e no^
stri preghi. Hoc pro tanto dicit, quia locus desertus et
habitus despectabilis (^ solent reddere hominem con-
temptibilem. — QuestL Hic pra^ictus spiritus ut reddaP
auditorem avidiorem ad respondendum sibi, non expe-
ctata responsione i^\ manifestat sibi socios et se; et primo
incipit a digniori, scilicet a Guidone Guerra. £t circa
istius descriptionem, lector, est aliqualiter imroorandum,
quia multi roirantur, immo truifantur ignoranter, quod
Dantes, qui poterat describere istum virum praeclarum
a claris progenitoribus (') eius et claris gestis, describit
eum ab una femina avia sua, donna Gualdrada. Sed
certe autor fecit talem descriptionem tam laudabiliter
quam prudeoter, ut(^) hic implicite tangeret originem
famosae stirpis istius, et ut daret meritam famam et lau-
dem huic mulieri dignissimae. Ad cuius rei intelligen-
tiam est sciendum, quod Otto IV, cum venisset in Ita-
liam, ivit visitatum Florentiam tamquam florentissimam

(*) £. et assignat caasam qoare habeant. — 1 16, et atserit cauMm qoia
habebant.

(*) 116 e E. aspeiio, qaia est ita coctus igne, Tel, e*l Hneio atpeiio, sdlicel
taxao.

(') E. despectibilii. (*) E. responsione anctoris manifestat.

(*) £. progenitoribos, et eins daris. (*) 116, et hic impUcite tangit

538 COMENTUM INFERNI

civitatem et terram imperii. Et cum die quadam cele-
braretur solemne festum in Fiorentia, sicut forte festum
Baptistae, quo nullum flt celebrius, ibi imperator cum
quibusdam nobiiibus de Terra ivit ad festum. Et dum
staret in via publica ad videndum puellas, quae sunt ibi
pulcerrimae et plurimsB, ecce inter alias transibat una
virgo elegantissimae formae; cuius miro decore stupe-
factus imperator, convertens se ad unum militem pro^
bum antiquum spectatse virtutis, ciiius nomen erat do-
minus BilinQonus {% de Ravignanis de Florencia, petivit
ab eo quaenam esset illa tam nobilis indolis et vagae ap-
parentiae. Respondit BilinQonus : inclyte domine, haec est
filia unius, qui si vellet, posset de praesenti facere vos
exosculari (^) eam. Puella autem, quae incedebat auri-
bus arreptis, audita responsione patris, vertit se ad eum
aperte et verecunde, et dixit : in veritate, pater mi, par-
cat mihi reverentia vestra, numquam quisquam exo-
sculabitur (^) me, nisi legitimus sponsus meus. Impera-
tor, audito tam nobili responso, et cognito quod ista erat
filia domini BilinQoni(^) voluit quod ista posset honeste
osculari, et mandavit patri, ut vocarel Domicellam ad se.
Ddnde vocavit ad se quemdam strenuum militem^ qui
vocatus est (^) comes Guido vetus, qui erat in eius con-
sortio; et tradito sibi annulo suo fecit eam desponsari,
et dedit sibi in dotem et nomine dotis illum Comitatum
Casentini, qui postea diu fuit comitum Guidonum. Et
ex isto comite Guidone vetere, et ex ista domina de-
scenderunt omnes comites Guidones^ qui postea divisi
sunt in multa membra, et fuerunt familia famosa et po^
tens nimis; qui tenuerunt multa et magna castella citra
et ultra Alpes, non solum in Tuscia, sed etiam in Ro-

(*) £. (h»c erat eios filia unica de RaTignanis) petiTit ab eo.

(*) E. oscalari. (") S. osculabitar.

(*) E. Biliocioiil. (") £• €st domiiiiit GqMo.

CANTUS DECIMUS SEXTUS. 539

^mandiola. Nunc ad literam yenieodo dicit Jacobus Ru-
sticutius Danti: quesli, Fomie di cui mi vedi peslof^, idest
iste cuius vestigia vides me calcare; quia enim move-
bantur (^) frequenter et circulariter unus premebat ve-
stigia alterius, quasi dicat: in cuius societate me vides
moveri pari passu, quia sum sibi socius in poena, sed
non deberem esse alia via, quia ipse (^) fuit nobilis de no-
bili genere et magnificus (^), ^o vero ignobiiis et ple-
beius, fu di grado maggior che lu non credi, quia fuit
nobiiis comes, magnanimus miles, et tamen tu non cre-
dis (^) sic, nec videtur sic, quia non discernitur nunc per
aiiquid (^) signum nobiiitatis vel probitatis in isto loco ma-
iedicto; ideo dicit: tullo che nudo e dipelato vada, quia
sciiicet erat totus spoliatus capiliis, barba, et omnibus
pilis; quasi dicat tacite: fuit homo magnae probitatis et
famae, licet sit nunc ita infamatus ista turpi macula.
Et describit eum ab avia sua, dicens : nipote fu de la
buona Gualdrada. Ad quod bene inteliigendum, nota^
quod comes Guido vetus habuit ex dicta domina multos
filios, quonim unus vocatus est Guiglielmus; ex quo
natus est comes Guido Novellus, qui tenuit partem ghi-
bellinam, et fuit multum armiger, et multa fecit pro
parte ghibellina, de quo saepe fit mentio in isto opere.
Alius fuit vocatus Rogerius, ex quo natus est iste (^) co-
mes Guido Guerra. Ex quo patet, quod uterque Guido,
scilicet Novellus et Guerra, fuit nepos dicta^ dominae. Nota
etiam, quod ista ^regia juvenis vocata est proprio no-
mine Inghuldrada {^); sed autor utitur vocabulo communi
et corrupto, quo utuntur mulieres et vulgares, qui di-
cunt Gualdrada; sicut ^o vidi in quodam amico meo.

(*) 116, ToWebatar. (*) S. ble ibit nobilis de alio genere.

(*) 116, magniOco. (*) £. credis sic, quia non discemitur.

(•) S. e £. aUquod. (*) £. bte Guido.

C) £. Inghirdmda. «116, Ingnaldrada.

540 GOMENTUM INFERNl

qui volens vocare filiam suam Lucretiam, corrupte vo-
cavit (') ipsam Al^riciam (*). Deinde describit autor di-
ctum comitem a nomine proprio, et ab agnomine pro-
prio, dicens: et iste, Guido Guerra ebbe nome; et bene
sibi convenit utrumque, quia fuit magnanimus dux mul-
torum, et bene guidavit, et fuit magnus (') guerriger^ et
vir bellicosus multum. Ad cuius rei inteiiigentiam volo te^
scire, quod hic comes Guido Guerra, tempore, quo Caro-
lus primus vocatus (^) est ab Ecclesia venit in Italiam con-
tra Manfredum, ivit cum fere cccc equitibus florentinis
exulibus obviam Guidoni de Monforte, qui ducebat exer-
citum Caroli per terram usque Mantuam ; deinde transi-
verunt per Bononiam, Romandiolam, Marchiam et Du-
catum, et non potuerunt transire per Tusciam, quia tota
erat sub parte (^) ghibellina, et dominio Manfredi ; unde
multum temporis expendiderunt in via; tandem appu-
lerunt Romam, ubi erat Carolus. Postea Guido cum suis
fuit in expugnatione sancti Germani; deinde fuit in bello,
quod habuit Carolus contra Manfredum apud Beneven-
tum. Quibus visis Manfredus petivit: Ubi sunt ghibellini,
pro quibus tantum expendidi et laboravi? Et subdit: Yere
gens illa non potest hodie perdere. Hoc dixit, quia si Ca-
rolus vincebat, erant victores; et (®) si ipse Manfredus vin-
cebat, fuisset eis amicus. Et verum dixit, quia Manfredo
victo, comes Guido Guerra cum favore et gente Caroli
redivit Florentiam, et inde expulit ghibellinos. Ideo bene
describit eum a prudentia et probitate dicens : e fece
col senno assai e con la spada in sua vita^ et est magna
laus Guidonis, quia communiter fortes bellatores non in-
veniuntur prudentes; et e contrario: iste autem erat au-
dax in praelio et prudens in periculo, sicut recte dicit

(*) S. e 116, Tocabat (') E. Ategrinaiii.

(") S. roagnaDimiis. (*) S. e E. rocatus ab Eccletia.

(*) 116, potestate. [•) E. et si Manfiredut.

CANTUS DECIMUS SEXTUS. 541

Livius de Hannibale. — L altro. Hic Jacobus Rusticutius''
describit secundum socium sui Iripudii. Ad cuius cogni-
tionem est sciendum, quod iste Theghiaius fuit nobilis mi-
les(^) florentinus de Adimariis, homo sani consilii in re-
publica; cui si sui cives credidissent, non recepissent
illam stragem magnam ad Montem-apertum, de qua
scriptum est supra capitulo X. Nam cum florentini tracta-
rent in publico consilio de eundo contra senenses ad ful-
ciendum Montem Alcinum, iste primus consuluit quod
nullo modo deberent ire, quia ibi erat latens proditio,
et quod senenses non poterant diu sustinere expensas
gentis theutonicffi, quam habebant a rege Manfredo; et
multa similia dixit pro communi utilitate: Guido Guerra,
qui eodem tempore floruit, idem dixit. Et alius miles, no-
mine Dechus (^) de Girardinis (^) pertinacissime contradixit
similiter ; cui post longam contentionem finaliter fuit im-
positum silentium sub pcen^i capitis. Iverunt ergo flo-
rentini contra consilia tot sapientum, et fuerunt infelio
citer debellati, sicut alias dictum est, et dicetur. Dicit
ergo autor : T altro che trila la rena appresso me, cuius
virtus et probitas non apparet hic, ee Teg/mio Aldo-
hrandi, nomen adventitium eius fuit, non nomen cogna-
tionis; quia, ut jam dixi, fuit de Adimariis, familia magna
valde; et dicit: la cui voce, idest fama, nel mondo sti
dovria esser gradHa, quia homines deberent habere gra-
tum audire de eo. — El io. Hic iste spiritus ultimo descri-^
bit se ipsum, et tangit causam suae damnationis. Iste fuit
miles florentinus, vocatus dominus Jacobus Rusticutius,
vir popularis, sed tamen valde politicus et moralis, licet
cognominaretur Rusticutius (^): homo valde dives, sed
prudens, placidus et liberalis; qui poterat videri satis
felix inter cives suos, nisi habuisset uxorem pravam; ha-

('} S. nobUis ciTb. (*} 116, Cechat.

(*) E. de Gherardinifl. («) S. RosUcat.

542 GOMENTUM INFERNl

buit enim mulierem ferocem, cum qua yivere non po-
terat; ideo dedit se turpitudini. Unde narratur de eo^
quod cum semel introduxisset puerum in cameram suam,
ista mulier furibunda cucurrit ad feneslram palatii sui, et
coepit clamare ex (^) alta voce : ad ignem, ad ignem. Tunc
concurrentibus vicinis, iste Jacobus ^ressus cameram^
coepit minari uxori mortem; at illa rediens ad fene-
stram, clamare coepit: non veniatis, quia ignis extinctus
est. Et sic nota cum quanta solertia et prudentia (^) viri
debeant ducere uxores. Yide, ad quid devenerit iste va*-
lens miles. Yere acerbior poena inferni est suavis re-
spectu malae uxoris ; per diem non habes bonum, per^
noctem peius. Dicit ergo iste de se : el io che posto son
con loro in croce, idest in eodem cruciatu et poena, sicut
sum simul cum eis in eodem tripudio, /m Jacopo Rustin
cucciy et ecce causam, e certo la fiera mogliepiii cKaUro
mi noce. Maledicatur ista excusatio ; fecit enim iste more
Orphei, qui, ut dictum est capitulo lY, perdita uxore sua,
coepit in totum spernere foemininiim (^) genus: propter
quod mulieres totum illum crudeliter lacerarunt (^). Ita
utinam contingeret talibus (^), quia pauciores reperi-
rentur.

5' 10 fossi stato. Ista est tertia pars generalis in qua
autor respondet ad dicta, et narrat mutationenr morum
suae patriae. Et primo ostendit magnam aviditatem quam
habebat de recipiendo istos, dicens: lo mi sarei giltato di
sotto da lor, idest ego saltavissem de aggere in quo eram
inferius inter eos ad gratulandum, s* io fossi stato coperto
dal focOy idest totus exemptus a flammis sicut eram
in ripa, e credo chel doltor Favria sofferlo, idest(*) Vir-
gilius consensisset mihi, sed non feci; unde dicit: ma

(') £. clamare alta Toce. (*) S. proTideatia.

(*) E. e 116, foBmineuin. (^) 116, laceraTemnt.

(*} 116, hodie talibuft. (•) E. e 116, idett qiiod Yirgilias.

CANTUS DEQMUS SEXTUS. 543

paura vinse la mia bona voglia che mi facea ghioUo, idest
ayidum, di lor abracciare: per hoc autor figurat, quod
aliquando fuisset cum talibus familiariter conversatus,
nisi timuisset infamiam istius vitii abhominabilis Deo, et
innominabiiis mundo. — Poi. Hic autor incipit respon-
dere ad singuia quae dixerat iile spiritus ; et primo ad id
quod ille dixit supra, quod non haberet ad indignationem
k>qui eis propter aspectum coctum et depilatum; et di-
cit : la vostra condicion, quantumcumque misera, nofi mi
/Isse denlro dispeUo ma doglia, quasi dicat: visio vestra
non ingeneravit menti meae contemptum, sed doiorem
compassivum, lan(o che tardi, lutUi si dispoglia, quia
semper condolebo C) quando recordabor. Et hic adverte
quod aliqui dicunt imprudenter, quod autor hic in-
nuit (^ tacite, quod fuerit foedatus isto morbo, in eo quod
tantum ostendit se compati illis. Sed istud est omnino
falsum et absurdum nimis dicere, quod autor ostendit
totiens se compati multis, sicut uni desperato, gratia ca-
ritatis patriae, immo(^) et extraneo. Unde finxit se non
posse loqui Petro de Vineis prae nimia pietate, tum ra-
tione virtutis, tum ratione innocentiae ; et ita saepe videbis
in multis aliis locis. Praeterea autor fuit summe amorosus,
et nimis amator mulierum, sicut ostensum est supra,
ubi tractatum fuit de luxuriosis incontinentiae; ideo dico,
quod autor compatitur infelicitati istorum, quasi dicat:
cum isti fuerint homines tantae virtutis et probitatis, ad
quam infamem culpam devenerunt! Ergo bene dicit:
ego concepi magnum dolorem, U)sU) che quesU) mio 5t-
gnore, scilicet Virgilius cuius praeceptis semper pareo,
me disse parole, scilicet quando dixit supra : a costor si
mole esser cortese; per le quai io mi pensai che tal genU:

(*) E. dolebo. (*) 116, annait.

(*) 116, imiiio etiam pro nimia pietate finxit se non poeie loqni Petro de
Vineia pro nno eitraneo, tnm ratione.

544 COMENTUM INFERNl

venisse, scilicet vere nobilis et honorabilis, qual voi siete.
Et tangit rationes, quia (^) compatitur eis, scilicet amo-
rem (^) patriae et virtutis eorum; et in hoc re^pondet pe-
titioni principali factae sibi, scilicet quis esset, confirmans
illud quod ille dixerat supra: che ne sembri esser alcun
di mstra lerra prava. Dicit ergo : Di vostra terra smo,
sciiicet de Florentia, e sempre mai ritrassi el ascoltai,
idest recitavi (^) et audivi cum affectione, f opra di voi,
idest opera vestra, e gK onorati nomi. — Lasso. Hic autor
respondet ad illud quod ille spiritus dixit supra quando
dixit : che vivi piedi Cost sicuro per V Infemo freghi. Et
dicit : lasso lo fele, idest vitia, quae sunt amarissima tam-
quam fel in flne, licet in principio videantur delectabilia,
ut plene dictum est capitulo I, e voper dolcipomi, idest
pro (*) fructu virtutis, scilicet pro vera felicitate. Simile
dicit, Purgatorii capitulo XXII, ubi dicit: quel dolce pomo,
et dicit : promessi a me per lo verace duca, idest per Vir-
gilium qui promisit mihi veram felicitatem; et subdit:
ma pria conven che tomi infin al cenlro, quia (^) non suf-
flcit inccepisse istam considerationem vitiorum, et suppli-
ciorum infernalium, nisi totum videatur; nam non qui
incoeperit (^) etc. Oportet enim tendentem ad beatitudinem
prius descendere ad infernum, idest ad considerandam
materiam C) et poenam peccatorum, deinde per (^ pur-
gatorium, idest per poenitentiam transire ad aeternam
gloriam paradisi ; et notanter dixit : lomi, quia in centro
inferni tomabit, quia volvet caput ubi primo habebat
pedes. — Se lungamenle. Nunc autor ostendit qualiter idem
Jacobus fecit sibi aliam petitionem generalem circa mu-
tationem morum suae patriae, qui adiurat autorem per

(*) £. e S. quarp. C) E. amore.

(*} S. auscultaTi et audiTi. (*) E. per (hictaiD.

(*) S. quasi dicat: non sufficil. (*) S. incipil etc.

C) 116, miseriam.

(*) £. per purgalionem, et pcenitenliam transire.

CANTIJ8 DECaMIJS 9£ITUS. 645

duo qasd sunt maxiroe denderabilia homini, sciticet habere
longam vitam in praesrati, et longam Tamam in futuro.
Sententia est satis clara, ideo ordina sic literam : quegli,
scilicet Jacobus praedictus, rispase ancora, scilicet fa-
dendo novam petitionem: di', idest dic nobis^ quia vi-
deris bomo veridicus (^) et flde dignus, se cartesia e
valore dimora neUa nostra terra, scilicet Florentia^ si
come euole, idest sicut erat tantum (^) pridie tempore no-
stro, quia multi erant nobiles, liberaliter et magnifice
viventes. Et hic nota, quod largitas, sive liberaKtas ap-
pellatur curialitas, quia primo et principaliter (^) manavit
a curiis principum, ut saepe patet in isto libro. Nota etiam
quod iste petit de his in quibus maxime claruerunt, quia
qualis est (^) unusquisque talia dicit et operatur, o se del
tutio se n' e gita via, idest, an si omnino reoessit et relegata
est a patria. £t hoc dico : se f anma conduca le tue mem-
hra lungamenle, idest si diu vivas vita (^) traiporali^ e se
la fama tua luca dopo te, idest ^ si fama tua luceat post
mortem tuam, cuius avidissimi sunt poetae, ut sflspe dictum
est, et dicetur. Et subdit causam su» petitionis, et vult
breviter dicere: non videatur tibi mirum si sic peto, quia
quidam conterraneus noster nuper mortuus qui pauk)
ante pervenit ad istam arenam refert Hobis molesta ni-
mis de terra nostra. Et ut videas clare quod iste spiritus
novus erat idoneus ad refereodum (^) sibi veritatem de
curialitate, et ad vituperandam avaritiam, debes scire
quod Guiglielmus Burserius fuit qoidam civis florentinua,
faciens bursas, vir secundum focultatem suam placibilis
et liberalis; qui tractu temporis habens odio offidum
bursarum, quibus clauditur pecunia, factus est homo cu-
rialis, et coepit visitare curias dominorum et domos no-

(«) £. InrMioM. (') 11«» «ale pridie.

(*) £. princiiMliter • evriflk (*) £. est Timt qaiafue tf lif .

(*) S. Tiu oofinrali leniperilL (*) £. ad r^BMidw wMp i«fil«leBi.

546 COMENTUM INFERNI

bilium. Accidit autem, quod semel applicuit ad civitatem
Januae, ubi moram traxil pluribus diebus, retentus et
honorifice tractatus a quibusdam nobilibus. Erat in die-
bus illis in Janua quidam dominus Herminus C) de Gri-
maldis, qui in possessione divitiarum non solum excedebat
januenses, qui sunt ditissimi, sed etiam omnes italicos;
et sicut superabat omnes.in opulentia, ita in cupiditate
et miseria {% ita quod non solum bonorabat alios, sed
pro se yivebat parcissime, cum tamen januenses com-
muniter yivant parce ; imo, quod turpius erat, induebatur
viliter, cum tamen januenses generaliter induantur splen-
dide. Iste ergo Herminus, audita fama GuigUelmi, misit
pro eo, et introduxit eum in salam cuiusdam pulcrse
domus, quam fecerat noviter fieri^ Et quia adhuc reman-
serat in eo aliqua scintiUa nobiUtatis (^) quam omnino
avaritia non extraxerat (^), dixit GuigUelmo : Deh domine
Guiglielme, vos^ qui multa vidistis, sciretis (^) ne me do-
cere aUquam rem peregrinam numquam ampUus visam,
quam possem facere pingi in ista mea sala ? GuigUelmus
audiens suum inconveniens loqui, respondit: Domine,
non crederem posse vos docere, nisi forte essent ster-
nuta^ vel similia his. Sed si placet, docebo vos unam^
quam non credo vos vldisse unquam. Dominus Herminus
factus avidus, subito dixit : Deh! rogo vm, dicite mihi (^);
non expectans ipsum responsurum, ut fecit: cui Gui-
glielmus praesto dixit: Facite pingi dominam Liberali-
tatem (^). Herminus tunc audito scommate mordacissimo,
transfixus fuit tam forti telo verecundiae, quod quasi mu-
tavit malignum morem avaritiae in laudem largitatis: et

(*) S. HieroQymuf. — 116^ Hermioias (cbsl iempre). — £. Hemias (cotl
sempre).

(') £. et miseria alios excedebat, ita quod.

(•) E. noblliutis, dixit Goillielmo: deli! Domine GailUelme, Toa» qid malta.

(*) S. e 116, eztinxerat (*) E. tciretlt me.

(•) lie, mihi qam ett ipta. C) <!•* cariiHUtflm.

CANTUS DEGIMUS SEXTUS. 547

dixit facie flammata riibore: Ego faciam pingi talem/
quod nec vos, nec C) alius poterit rationabiliter dicere,
quod numquam yiderim, vel (^) noverim ipsam. Et ab illa
die in antea tantaa Tuit virtutis et efficaciae verbum Gui-
glielmi, quod postea fuit liberalior et gratiosior (^) omni-
bus. Non tamen credas, quod factus sit prodigus, sicut
postea fuit dominus Carolus Grimaldi de domo sua, qui
factus arcipirata yalentissimus^ apud mirabile Castellum
Monaci infestabat omnes nayigantes per mare Leonis, for-
midatus etiam a magnis principibus, nedum priyatis mer-
catoribus. Ad propositum ergo yide, quanta arte utitur
hic autor, qui flngit, quod Jacobus Rusticutius allegat
Guiglielmum Burseriuro, qui dolet de curialitate perdita
in patria sua, quia ipse erat optimus judex in tali causa,
et bene noyerat curialitatem et curiales suas patriffi, et
fuit (^) infestus hostis ayaritiae, ita quod in aliena terra,
ubi plurimum potest ayaritia, mirabiliter expulit eam de^
pectore hominis, in quo yidebatur penitus indurata. Nunc
ad literam dicit Rusticutius, adducens causam quare sic
petiyerat, che, idest quia, GugHelmo Borsieri el qual se
dole con noi, idest qui punitur eadem poena nobiscum.
Et hic yide quod autor per modum incidentiae nominat
unum alium foedatum eadem culpa, et facit memoriam
de homine quia (^) fuit yalens curialis, et dicit : per poco;
hic dicunt aliqui, quod parum peccayit; istud non yide-
tur yerum, quia est de grege istorum, qui grayius d^i-
querunt quam primi, de quibus dictum est in praecedenti
capitulo, ideo dicas : per poco, idest per panrum tem-
pus, quia noyiter mortuus erat ; et ista est intentio literaa,
quia noya recentia portayerat (^) istis; nam damnati in
inferno nesciunt quae fiant(^) praesentia in mundo, nisi

(*) S. nec aliqait aliiis. 0 S. neque noTerini.

n E. gratlor. («) E. fait tatis intotof.

0 E. qnl. (^ 118, portdMt O H«» fllBt

648 ilOMCNTUll lliFEAM

refi^atur C) sibi ab alio, sicut jam dicUim est supra, ca-
pitulo X. Et dtdt : evald coi compcigni, quia sciiicet erat
de turina, de qua exiverant ipsi (^) tres, sjcut dictum
est ia principio capituli, qui quia currebaut jam eraut
dkmgati a visu istorum, as^ai ne eruda, idest tormeotat,
con le sue parolej ultra tormenta flammarum, quia sci*
licet dicit nolHs, quod cupiditas et Tilitas intraverunt ter-
ram nostram k)Co curialitatis et probitalis. — La gente.
Hic autor respondet ad qusBsitum confiriiians secundam
partem petitionis, scilicet quod probitas et Uberalitas
omnino recessit de Florentia ; et apostropbans ad Fio-
rentiam clamat indignanter : O Fiorensa, la gente nova,
quia scilicet rustici venerunt ad hatHtandum Florentiam^
et nobiles cives snnt expulsi, sicut dicetur plenius Pa-
radisi capitulo XYI, e subiti guadagni, et per consequens
illicita, quia, ut ait Salomon : Substantia festinala cito (^)
minuitur; quasi dicat: et novfle divitiae Gatctae, ubi so-
tebant esse antiquaB, qxm attestantur nobilitati, /um gene-
rato in te orgogko e dismisura; et sic contra valorem op-
ponit arrogantiam, contra curialitatem, immensitatem (%
intemperantiam, sk^ut potes videre priBalligato capitulo
Paradisi, magnas superfluitates florentinorum in domi-
bus eorum, qui faciunt cameras r^inarum de lucris
istis subitis^ et non curialitatem atteri; et dicit: si che
gid ten piagni, idest in tantum, quod tu Florentia jam
pioras et doles. Et subdit quod exclamavit ita vociferan-
ter, unde dicit : cosi gridai con la facda lemta, quod fuit
«ignum doloris et irse. Dolebat enim autor fuod rustici
venissent 4nI dvitabem, et ipse et alii nobiles exularent —
£ i tre. Hic autor ostendit quomodo praedicti tres spiritus

(*) E. referantur. (*) E. illi tret.

(*) S. cito morietar M mim^lm. — 116, dto miojMlwr. ---£• svhlto nfaiiie-
tor; qoasi dicat aacter

GAimiS DECIMUS SEXTUS. 649

laudaverunt responsionem nobilem quam fecerat cum
magna C) libertate et veritate respicientes primo se in-
vicem, unde dicit: e i tre che db inteser per risposta
guardar run F altro, quasi admirantes, come al ver se
guata, e risposer tutti, sciiicet illi tres spiritus nobiles :
o felice tesesi parK a tua posta, tam cito, tam breviter, tam
veraciter, se U soddisfare ad altri, idest alterius petitioni,
ti costa si poco F altre volte, sicut nunc, quasi dicant :
non poteras melius, brevius et clarius insinuasse nobis
praesentem Florentiae statum : et deinde conciudentes pe-
tunt famam ab autore, quia aliud petere non poterant,
adiurantes ipsum per id quod est maxime salutare homini
peccatori, scilicet dimittere vitia, et redire ad virtutes.
Dicunt ergo : pero fa che favelli di noi a le genH, scili-
cet laudando et memorando virtutes nostras, se tu campi
d' esH locki bui, idest si tu evadas de istis locis inferna-
libus obscuris, scilicet a peccatis, e tomi a riveder le beUe
stelle, idest (^) virtutes claras, sicut videtur (^) in fine In-
ferni, et in principio Purgatorii, quia fugata nocte pec-
catorum autor redibit ad lucem virtutum (^) ; quando H
gioverd dicer, io fui, idest quando delectabit te dicere
viventibus : ego fui in inferno mortuorum, et vidi unam
pluviam ignis sub qua aliqui jacebant, aliqui sedebant,
aliqui currebant, quia delectabiie est homini recordari
laborum praeteritorum, quando pervenit ad quietem, imo
multum gloriatur. — Indi. Hic autor ultimo claudit istam
materiam violentorum contra naturam, dicens illi : indi
rupper la rota, idest (^) solverunt tripudium, finito ser-
mone, et a fuggirsi, valde velociter. Unde dicit : le gambe
loro isnelle sembiaron aU, idest vis» sunt ate adeo quod.

(') S. magna liberaliUte Tel libeiiate.

(') £. idest niteotesy clarai» Mcnt Tidelutar.

(*) 116, dicetor. (^) llft, Tirtutom; «I dicit: fUOMdo.

(*) S. idett iUi folTeroot — B. idest roperoot tripodiom.

S50 GOMENTUM INFERKI

tmo amen non seria posstUo dirsi, quod yocabulum taoi
cito profertur, cosi tosto come foron spariH, tum quia yo^
lebant attingere C) suos qui praecurrerant velociter, tum
quia steterant ibi cum magno incomodo suo cum toto
tripudio, et dicit : perchi al maestro parve di parlirsi ; sa^-
tis enim dictum (^) erat de tam obscena et tam spurca (^)
materia. Et hic ultimo adverte, quod autor posuit i^) tot^
cives suos in ista arena et in omni genere, sicut inter
literatos Brunettum et Franciscum Accursii, inter cleri-
cos episcopum Andream, inter nobiles Guidonem Guer-
ram et Thegbiaium, inter populares Jacobum et Guigliel-
mum. Et vere nimis est culpandum (^) et infamandum
yitium istud in florentinis, qui faciunt tam indignam iniu-
riam naturae, quae dedit eis tam famosas foeminas. Nota
^iam quod illud quod autor hic fingit de igne cadente
et cruciante istos, aliquando invenitur verum in isto in-
ferno viyentium, sicut patuit in Pentapoli, ubi pluit ignis,
et (^) etiam adhuc arena arida sterilis sicut hic ; ideo habet
magnam conyenientiam cum ista. Mult«e etiam ciyitates
expertae sunt diyinum judicium propter boc, sicut saepe
Fiorentia aliquando fuit tota cremata, aliquando pro(^)
parte magna olim, sicut tradunt proprie chronicae eorum ;
sed Dei gratia hodie yidetur multum purgata : yidemus
etiam quod justitia humana dat ignem talibus. ^

lo lo seguia. Ista est quarta et ultima pars generalis,
in qua autor incipit tendere yersus materiam fraudium;
et primo continuans dicta dicendis ostendit locum ad
quem peryenerunt (^) dicens : lo lo seguia, quia ipse jam
prfficedebat me, e poco eravamo iU, per aggerem illum,
cbeH suan de F acqua, idest reboatos magiMis fluminis

(*) 116, attiogere socios qui praecarrebaot.

(*} £. dictum e§i de tam sporca. f) 116, tarpi.

K) E. posuit hic tot. (*) S. e £. infiiiidiim tMIm.

(*) 116 • £. •! es( a^oe treaa arfda et sterilis ibi, sicot Me«

C) £. pro parte clhn. (*) £.

CANTU8 DEaHUS SEXTUS. 551

Pblegetontis, quod cadit in alium circulum fraudulen-*
torum, sicut praemissum fuit in principio huius capituli,
n' era si vicino, quia appropinquabamus ad finem istius
viae, che per parlar saremmo a pena udiM, quia excessus
soni perturbabat auditum. — Come. Hic autor describit
cursum et casum istius aquae Phlegetontis per compara*
tionem aquae alterius fluminis italici. Et quia comparatio
est fortissima et intricatissima quantum ad sententiam et
quantum ad iiteram, et multi multa (^) erronea dixerunt
in eius expositione, ideo est bene advertendum ad decla-
rationem eius(^), quod inter Galliam et Itaiiam supra
Montemferratum et Januense (^), est mons, qui dicitur Ye-
sulus, principium montis Apennini ; ex quo monte Yesulo
nascitur nobilis fluvius Padus, qui coUigit omnes aquas
Lombatdiae cadentes a sinistra Apennini. Modo omnes
tales aquae non derivant per se ad mare, et immediate,
quia omnia flumina Pedemontium et LombardiaB primo
decurrunt ad Padum: deinde Padus portat omnia in mare.
Primus autem fluvius, qui sine Pado intrat mare est
quidam fluvius, qui vocatur Aries sive Montonus, qui la*
bitur juxta moenia Forlivii in Romandioia, et apud Ra-
vennam intrat mare (^), et yocatur Aqua Quieta in mon-
tibus; sed postquam incipit descendere ex alpibus ad
pianum, vocatur Aries. Modo ad propositum ; vult dicere
autor, quod sicut fluvius Montonus, qui nascitur in alpe,
primo labitur per loca montana inter saxa, deinde de-
scendit cum magno murmure ad loca plana et mutat
nomen, quia mutat locum ; ita iste fluvius Plilegeton, qul
nascitur a montanea Yda, labitur primo per multa loca,
sicut per (^) circulos incontinentium et violentorum, tam*-
quam per loca montana : deinde cadit cum magno sono

(•) 11«, MlU dixenint. (*) E. iitias.

(*) E. janaenseni ditkMien. (*) 116» in mare.

(*) S. pev mnXXM circolot.

552 GOMENTUM INFERNl

in C) loco basso et transit per circulos fraudulentorum,
et finaiiter facit Cocytum : et sic ista aqua mutat nomen
quia mutat locum. Nec mireris si dico quod aqua infer-
nalis vadit per loca montana, quia licet infernus sit totus
bassus, tamen unus circulus est bassior altero, quia sem-
per descenditur inferius; imo unus circulus potest dici
altissimus, alter bassissimus respective, et omnia flumina
infernalia sunt ex una aqua, et manant ab eodem fonte,
licet habeant nomina distincta. £x dictis ergo patet quan-
tum comparatio praedicta sit propriissima, quia una aqua
descendens ab alto monte Cretae primo vocatur Acheron,
postea Phlegeton, et est sicut una aqua descendens ab
alto monte Romandiote primo vocatur Aqua Quieta, po-
stea Montonus. Nunc construe sic literam : Noi trommmo
risonar quelFacqua Hnta, scilicet Phlegetontis, quae erat
tincta rubore, per una ripa discoscesa, idest ruinosam, di-
rupatam (*), si cK avria offese F orecc/de inpoco dl ora, pro-
pter excessum soni magni, cosi come quelfiume cK d prima
proprio cammino, quia scilicet primus per se vadit ad
mare, da la sinistra costa ctApennino: omnia flumina na-
scentia a sinistra Apennini cadunt in mare adriacum, a
dextra vero in mare tuscum. Et dicit: da monte Veso,
idest(^) citra versus orientem ; unde non intelligas quod iste
fluvius nascatur de monte Yesulo, sicut quidam igno-
ranter dixerunt, quia sunt ultra (^) ducenta milliaria inter
montem Yesulum, de quo nascitur Padus, et fluvium Mon-
tonum qui nascitur in alpibus Romandiolae supra For^
livium. Multi etiam per ignorantiam corrumpunt (^) lite-
ram, et dicunt: monte niso. Dicit ergo: che, idest qui
fluvius, se cfdama Acqua Queta, forte quia tacite, non so-
nanter currit ; ante enim quam cadat in planum videtur

(*) 116, io loca baisa et tangit per circalos. (*) £. dimptaiD.

C) S., £. e 116, idest a moDte Vesulo citra Tersiii.

(*) 116, ctrca dacenta millia. (*} & oormiieroiit

GANTUS DEGIMUS SEXTUS. 553

quasi unum oleum, suso, scilicet in montibus, avanti che
divalli, idest antequam derivet, giu nel hasso leUo, sci-
licet in planitiem Romandiolae, et ee vacante di quel nome
a Forll, quia non vocatur amplius Aqua Quieta, sed Mon*
tonus, forte quia impetuose currit, rimbomba, idest reso-
nat, Id sopra san Benedetto delFalpe; est enim ibi mo-
nasterium monachorum sancti Benedicti in Alpe inter
Romandiolam et Tusciam, et dicit: per cader ad una
scesa, idest propter cadere ad unam descensionem. Et
describit istum locum ab uno casu incidenti, dicens : ove,
idest in quo loco, apud sanctum Benedictum, dovea esser
ricetlo, idest receptaculum, ita quod receptus capitur C)
hic substantive, non adiective, per niille, idest pro mille
hominibus. Ad cuius iiterae intelligentiam volo quod scias,
quod quidam comes regnans in montibus illis decreverat
facere ibi (^) unum castrum sive fortilitium, ad quod re-
duceret omnes (^) habitantes loci habentes domos suas et
habitacula dispersim, quod tamen non eirecit(^). — lo
avea. Nunc autor volens descendere ad tractatnm novae
materiae, scilicet fraudis, facit unam pulcerrimam fictio-
nem ad illam investigandam. Ad cuius inteliigentiam est
sciendum quod Dantes subtiliter fingit, quod de mandato
Virgilii ipse discinxerit sibi unam cordam qua erat cin-
ctus, et ipsam tradiderit Yirgilio, cum qua proiecta in
vallem illam, ipse traxit (^) unum terribile (^) monstrum
sursum. Per hoc autem flgurat('') quod volens venari
fraudem in generali, convertit se ad imaginandum si un-*
quam usus fuerat fraude (^) ad seducendas mulieres, et
sic cum corda cepit terribilem piscem in ista aqua ter-
ribili. Ad literam ergo dicit autor: lo avea una corda^

0 E. accipitar. (*) £. ibidem. (*) 116, omnes habiUtores,

(^ S. fedt (*) 116, traxerit

(•) E. horribile. C) E. fingit

(*) 116, fraude speciali, et occarrit siU qnaliter aliquando, cum esaet JaTeoit
•t amorataa, Iberat osas fraade ad.aedaceiiidaa.

S54 COMENTUM INFERNI

idest unam fraudem particularem, sive unam speciem
fraudis, quam bene autor repraesentat siib specie cordae,
quia corda C) est fortis implicata ex multis filis, ita
fraus ex multis (^) malitiis et fallaciis, intomo cinia, quia
erat munitus et armatus (^) corda ad fallendum et la-
queandum alios, ideo habebat (^) cordam circa lumbos, ubi
viget luxuria (^) mulieris, ideo bene dicit : e pensai cUcima
volta prender la lonza, idest aliquam mulierem vagam,
pulcram, a la pelle dipinta, quia luxuria figurata est per
lonciam pictam et variatam in peile, sicut plenissime ex-
posui in primo capitulo; con essa, idest cum ipsa corda
fraudis, qua homo allicit et fallit mulieres credulas et la-y
scivas. Et ecce quid feci de corda, porsila a bd, idest
ipsi Virgilio, agroppala e rivolta, idest (^) conglobatam et
recollectam in unum, et hoc est dicere, quod patefecit
rationi in ista meditatione sua^*^) fraudem plenam la-
queolis multum praeparatam ad fallendum; ideo dicit:
poscia che f ebbi tuUa sciolta da me, idest postquam ma-
nifestavi sibi in totum fraudem mihi familiarem, si come 7
duca^ scilicet Virgilius bonus dux qui procurabat quo-
modo posset traducere istum per istum fortissimum et
periculosissimum passum : et sic nota pulcram fictionem
autoris : nuUus est enim modus habilior investigandi ge-
neraies fraudes hominum, quam considerare propriam,
ut sic a suis vitiis homo \eniat in cognitionem aliorum,
et ex particularibus veniat ad universalia. — Ond' eL Hic
autor ostendit quid Virgilius fecerit cum ista corda, di-
cens: ond' ei, idest unde ipse Virgilius, se volse in sul
destro lato, erat enim in dextro aggere ripee, e la gittd
giuso in quelf altro burrato, idest in aliud fossum ob-

(') 116, corda ligat et striogit sicat flraus; corda est fortis ei implleata.
(*) S. multift Titib, malitiis. (*) S. e £• armatus ea ad lUleiidan.
(*) £. babebat eam eirca. (*} £. lazaria pnDcipae riri; ideo bene dkslL

(*) £. boc est aglobata et reraluta m uoum. C) S. mam.

GANTUS BEGIMUS SEITUS. 565

scuruin et burum, alqmnto di hmgi da la sponda, ubi
erat plus de aqua, in qua latebat falsa bestia quam ca-
pere volebat, et trahere ad ripam. Et subdit autor quo-
modo coniecturabat per signa Yirgilii, quod aliqua res
nova appareret, dicens : io dicea fra me medesmo, tacite
in mente mea, el pur conven, idest C) tantum oportet,
che novild responda, quia videbat Yirgilium stare maxime
tacitum, attenctum et astractum; ideo dicit: al novo
cenno, idest signum quod apparebat in aqua post jactum
cordffi, quia aqua incipiebat paululum moveri, et Virgi-
iius correspondebat cum oculo motui aquae proportiona-
biiiter (^) ; ideo dicit : chel maestro st seconda, idest tam
attencte sequitur, con t occ/do. — * Ah quanto. Hic autor
vult ostendere qualiter Virgilius comprehendit per si-
gna quod ipse cogitabat et credebat; ideo volens tangere
hoc, praemittit unam persuasionem notabilem, dicens cum
admiratione * (^) : Ah quanto gH uomini denno esser cauH,
idest circumspecti, presso color, scilicet viros sapientes
et prudentes qualis erat Virgilius, che non vegion pur
V opra, idest non (^) solummodo vident factum exterius,
sed etiam cogitatum mentis interius, ideo dicit : ma mi^
ran col senno, idest respiciunt cum prudentia, per entro
i pensieriy idest, inter conceptus interioris animi. Hoc (^)
dicit quia Virgilius per signa perpendit cogitationem {%
credulitatem et locutionem intrinsecam et occultam Dan-
tis; ideo consulit quod homines caveant non solum quid
agant vel dicant extra, sed etiam quid cogitent (J)^ quid
ioquantur intra, quando sunt in conspectu virorum sa-
pientum qui sciunt divinare et judicare de secretis cor-
dium, quod ostendit exemplo sui, quia jam dixit de

(*) E. idest Umeo. (*) £. proportionaliter.

C) Manca nell* Estenae totto il compreao fira i doe aaterischi.
(*) E. non aolom Tident. (*) 116, Hoc ideo dioit.

(*) S. collocutionem, credoUUteBf et eogiUtiooem.
C) S. cogitent intra qnaodo aoQt in OQoapecta.

556 GOMENTUM INFERNl

se : io dicea Ira me medesmo, et licet sic ioqueretur (')
intra se tamen statim Virgilius cognovit quid dice-
ret, unde dicit: ei, scilicet ipse Virgilius, disse a me:
cio che 10 attendo, idest expecto attencte, e che'l tuo
parlar, scilicet mentale, sogna, idest autumat, conie^
cturat(^)9 losto conven che se scopra al tuo viso, quia
coopertum (^) erat sub aqua monstrum, quod nunc (^)
erat venturum ad ripam. — Semprei^). Nunc autor de-
scripturus bestiam mirabilem monstruosam, cui similem
numquam rerum natura produxit, quam vidit secundum
quod praedixerat sibi Virgiiius, facit aiiam persuasionem
yaide notabiiem (^) antequam dicat se vidisse; unde dl-
cit : f uom dee sempre ckiuder le labbra, idest det)et sem-
per tacere, non narrare, finchS 7 puole C)y donec casus
necessitatis cogat eum, quia homo saepe compeiiitur di-
cere muita quae non sibi creduntur, a quel ver cK ci fao-
cia di menzogna, idest faciem et coiorem mendacii ; et
assignat causam : perb che senza colpa fa vergogna, quia
sciiicet homo reputatur mendax et vanus, dicendo me-
ram veritatem. Hac persuasione facta, autor se excusat
si non servat hic nunc in se iliud quod persuadet in
aiium, dicens : ma qui nol posso tacer, sciiicet iiiud ve-
rum quod hat)et faciem mendacii ; et confirmat boc sa-
cramento, unde apostrophans ad iectorem dicit : e o let-
tor, io te giuro per le note, idest per iiteras, di questa
comedia, idest istius operis, quod autor vocayit comoe-
diam, non tam ratione materiae, quam ratione styii vui-
garis humiiis, s' elle non sian vote di lunga grazia, idest
favore hominum ; t)ene cognoscel)at autor quod ista co-
moedia det)ebat esse diu in magna gratia hominum. Et

(*) 116, iU loqoatur intra se, tamen statim cognoTit.
(*) £. et coniectorat (*) E. copertom. (*) E. timc

(') £. Setnpre, Hic autor nnno descriptnms. (*) E. noUlero.

C) £. ptiote, hoc est, nisi casot neoetsarins cogat.

GANTUi ^^IGMfUS ^n^TUS. 6{&7

sic nota, quod autor jurat hic per id quod habebat
valde, carum, imo nihii erat sibi carius in mundo C)j et
pro ip^o neglexerat qusBque cara, ch' io vidi una /igura,
scilicet unius bestiffi, maravigkasa ad ogm oor sicuro,
quia erat monstruosa ; ita quod visa fuisset terribilis
aspectu omnis hominis (^) bene cordati, nedum timidi,
venir noiando m suso, ad (•) superficiem aquae, per quel-
V aere grosso e scuro, scilicet infernalem, impurum, ca-
liginosum. £t ultimo autor exprimit(^) modum natandi
istius besti» p^ unam comparationem domesticaoi, quae
satis patet, dicens : si come toma, /scilicet natando sur-
sum, colui che va giuso laior a sciogUer Fdncora, qum
est affixa arenae ad firmandam (^) navim vel saxo, vd
alteri rei; unde dicit: cK aggrappa, idest apprehandit, o
scogtio o altro ch' ee giuso nel mare, ch' th su s' estende,
idest qui emei^it supra aquam cum brachiis natando,
e se rattrappa, idest recoUigit se, da t pie^, ita quod ma-
nus ampliat et extendit superius, et pedes restringit in-
ferius; vocatur autem taUs a marinariis plumhariiis(^).
£t tiic nota quod comparatio est pulcra et propria : primo
quia sicut palumbarius (^) qui steterat sub aqua reverti-
tur sursum per cordam^ ita Gerion qui prius latuerat sub
aqua egrediebatur nunc supra aquam; et sicut palum-
barius(^) redit sursum cum facie aperta, cum brachiis
expansis et pedibus strictis, ita Gerion nuAC veniebat
sursum cum facie aperta, bractiiis expansis et cauda
scorpionina contracta.

(*) 116, iDuiido iftto lahro, pro qm» ifMe iieKlexeraA.
(*) 116, hominis hmnani bene. (*) 116, idest ad.

(«) S. eocponit. C) £• «1 IrmaDdam.

(*) £. pxaDlumbarias. C) £• Itrelambiuriaf.

(*) S. plombariaf . — £. prelambarlas.

558 GOMENTUM INFERNl

CANTUS DECIMUS SEPHMUS, m quo imenit Gerion. Q)

fluminisy super quo transivenmt flumenj et aniequam trans»
iverint iUudy misit VirgMus Dantem locuturum quibusdam
entibus in extremo iUius septinU drcuU^ qui fuerunt fcene-
ratores sub titulo florentinorum et paduanorum.

E.

cco la fiera con la coda aguzza. Postquam in su-
periori capitulo proxime praecedenti autor noster ostendit
circa finem quomodo piscatus fuerit (^ monstrum Ge-
rionis, per quod figuratur yitium fraudis; nunc conse-
quenter in praesenti (^) XYII capitulo describit ipsum
Gerionem ; et totum istud capitulum potest breviter di-
vidi in tres partes generales. In prima quarum describit
multipliciter Gerionem. In secunda reflectit se ad descri-
bendam poenam foeneratorum, de quibus nondum fuerat
pertractatum nisi in generali, ibi : E quando noi. In tertia
et ultima ostendit quomodo ascenderunt terga Gerionis,
et quomodo transportati fuerunt (^) per ipsum ad cir-
culum fraudulentorum, ibi : Et io temendo. Ad primum
dico quod autor describit Gerionem quantum ad eifectum,
et quantum ad formam. Ad plenissimam discussionem
istius passus, qui facit yiam ad cognitionem multomm
dicendorum inferius, oportet praeconsiderare multa {% Est
ergo primo notandum quod autor, manifestato nobis yitio
yiolentiae, yolens descendere ad yitium fraudulentiae, ipsum
nobis proponit (^) et repraesentat per imaginem et figuram,
fingens C) q^od quaedam fera yaria et mirabilis oblata est
aspectui (^) suo, idest speculationi intellectuali, quae qui-

(*) Lacmia del Codice. (*) 116, Ihit (*) 116, in isto pnBsenti.

(^) E. sont (') S. mnltiim. (*) E. pnBpooit

0 E. dioens, qnod. (*) E. e S. oonfpectni.

GANTUS DfiCIMUS SEPTIMUS.

559

dem habebat vultuni hominis benigaum, et reliquum
corpus serpentis praeter caudam, quae erat scorpionis;
et appellatur ab ipso Gerion sicut et ab aiiis poetis. Ad
cuius quidem ferae notitiam est sciendum, quod fabu-
lose loquendo Gerion fuit rex Hispaniae habens tria cor-
pora et ita tres animas, quem magnus Hercules pr^lio
vicit et privayit triplici vita, et spoliavit (\) magno ar-
mento. Historice vero loquendo, sicut scribit Justinus
libro ultimo, fuerunt tres fratres tantae concordiae et
unanimitatis, ut viderentur esse una (^) anima in tribus
corporibus, et sic viderentur (^) unus rex non tres. Ro-
dericus autem arcliiepiscopus (^) toletanus in sua chro-
ttica de gestis Hispaniae dicit, quod Gerion habuit tria
regna in Hispania, sciiicet Lusitaniam, Galleciam {% Be-
thicam. Aiii tamen dicunt, quibus magis credo, quod
Gerion tenuit in Hispania tria regna, scilicet duas insu-
las baleares, scilicet M^oricam et Minoricam, quae sunt
inter Hispaniam et Africam, distantes inter se forte per
L milliaria; tenuit et Yalentiam, quae fuit caput unius
regni Hispaniae. Hercuies autem, qui primus domuit
Hispaniam, yeniens per mare ab oriente in occidentem,
primo Gerionem spoiiayit tribus regnis et yita, propter
quae tria regna yocabatur C) Gerion tergeminus. Ad pro-
positum ergo autor per Gerionem, qui dicitur fuisse(^)
valde fraudulentus, allegorice figurat nobis in generali
yitium universale fraudis, quae quidem est tripiex ; quae-
dam enim committitur verbo, quaedam re ipsa, quaedam
facto. Ideo primo dat Gerioni iaciem humanam, per quam
tangit primam speciem firaudis, quae committitur verlM),
quia loqui est proprium hominis, et ista fraus commit-

(*) £• spoUaTit etiam magno.
n 116» Tideretar.
("} E. GaUtiam et Bethicam.
C) S. fiiiMe flraudolentiif.

(*) 116, imam animam trilNit.

C) S. epiicopiis toleotaont.

(*) E. Tocatur iste Gerion trifeminns.

/ I

{^60^ (JOMENTUM tNFERNl

titiir benigno yultu, sicut faciunt prayi consultores, adu-
latores, lenones. Secunda fraus committitur in re ipsa,
sicut in omnibus artibus et mercibus, ideo dat sibi cor-
pus serpentis varium et diversorum colorum; per ser-
pentem quidem, quia serpens est astutissimum anima-
lium 0; per varium, quia fraudes sunt innumerabiles
et infinitae. Tertia fraus committitur facto, ideo bene dat
caudam scorpionis pessimam, venenosam, quia pungit,
penetfat, inficit (^, sicut latrones, baractarii, simoniaci,
proditores. Nunc ad literam veniendum est. Autor(^)
primo continuans materiam praesentem prfficedenti^ fingit
quod Yirgilius qui traxerat Gerionem cum corda ad
summum aquae, videns feram tam terribilem coBpit excla-
mare cum magna admiratione, unde dicit : U mo duca
comincid si a parlanm, idest Vii^ilius, viso Gferione in-
cipiente apparere, coepit clamare et dicere versus me:
Ecco la fiera, scilicet Gerion (^) flgurans fraudem, quae
fecit hominem assimilari fereB, sicut serpenti et vulpi,
con la coda ag^izza, quia habet caudam scorpionis, quod
statim declarat per effectum, dicens: che passa monti,
sicut patet (^) tota die in fraudibus, quae quotidie transmit-
tuntur (^) per literas, imo, sicut videmus, cum una fhius
est inventa in aliqua mercantia, cito transit maria et
montes, et discurrit ad alias regiones etiam longinquas:
vel per montes intellige viros virtuosos^ sapientes, altos et
prfleeminentes, quos ssspe fraus superat, e rompe muri,
sicut patet saepe in proditionibus terrarum, sicut in fraude
Sinonis qui equo fictitio cepit Troiam, ut dicetur alibi:
vel per muros intellige viros fbrtes, constantes (^), invin-
ctbiles, ed armi, idest viros armatos; itno tantam effioa-

(•) S. tBimal. n E- ^i MkAL

(s) S. Dieo qtiml aelor prkno. (*) S. Gerioneiii.

(*} 0. Tidemtn. (*) 11«, eoinniillimtvrk

f) £. coofUnteSy insoperabiles, el infiiicibilea.

GANTU8 DEC1MU8 SSniMUS. 561

ciam habet ipsa fraus, quod inermis yincit armatum,
pauper divitem, parvus magnum. Exemplum habemus
Hannibalis, qui fuit fraudulentissimus, et plura fraude
quam viribus fecit, ut saepe patet apud Titum Livium de
secundo bello punico. Hannibal namque cum semel captus
esset a Fabio maximo artibus suis, quia scilic^ circum*
ventus erat insidiis inexcogitata fraude, Fabium clausit (^)
et evasit. Gollegit enim omnes boves et tauros qui po-
tuerunt inveniri in campo suo, qui fuerunt circa duo
miilia numero, et fecit ad cornua omnium alligari faces
ardentes et flammas igneas, et circa initium noctis fecit
eos duci versus montes, quos occupaverant hostes, et
boves duris yerberibus et acutis stimulis urgeri et im-
pelli contra montes; ex quo boves celeri saltu perve-
nientes ad cacumina montium, instigante calore qui per-
venerat ad capita, praecipitanter (^) discurrebant furiosi,
ita quod totus aer ardere videbatur. Quod videntes ro-
mani qui latebant in insidiis, putaverunt se circumventos
ab Hannibale, unde armis abiectis dederunt se omnes
fugdd benefitio, et sic Hannibal Ubere evasit ex monti-
bus, intra quos erat inclusus. Sic igitur patet quomodo
fraus fregit arma quae vis vincere non poterat, et ut
cito dicam: Ecco colei che tutto U mondo appuzza, quia
corrumpit omnem fidem et depravat (^) omnem verita-
tem, et sic totum mundum maculat. — E quella. Hic
autor describit accessum Gerionis ad ripam, tangens bre-
viter aliegoriam ipsius (^), dicens : e queUa sozza mmon
gine (H froda, idest Gerion figura turpis triformis, sen
venne, scilicet a dextris illius rivi, et arrivd la testa, sci*
licet caput quod videbatur humanum, e 7 Imsto, scilicet
reliquum corpus quod erat serpentinum; ma non trasse

(') S.» £. e 116, elusit.

{*) 116, pnBcipittbant et dbcttrrebint. — S. pneeipitaiiter eorretent

(") E. damnat. (') £. eiitt.

L aa

562 GOMENTUM INFERNl

la coda, quae erat scorpionina, su la ripa, quia fraus
semper aliquid reservat occultum, per (^) quod acutius
feriat, ita quod latet anguis frigidus semper in herba
quam pascit. Et descripto efTectu, describit formam, di-
cens : La faccia sua era faccia d' uom giusto, quia omnia
Yult videri dicere et facere juste et bene, et omnia maia
nititur colorare per palliamenta verborum, et ideo : avea
di fuor la pelle lutla benigna, idest apparentiam exterio-
rem, cum interius sit tota maligna, e iutto f altro fusto,
idest bustum vel truncum, era d'un serpenie, ita quod cor
erat in pectore plenum felle veneni, et venter plenus foe-
tore sordium. Et dicit quod habebat duas chelas, per quas
intellige duas species fraudis, sciiicet iliam quae rumpit (^)
vinculum naturae ^tantum; altera, quae rumpit vincu-
lum natur8e^(^) et fidei, ut patuit supra capitulo XI;
vel per duas brancas quibus graditur Gerion (^), intellige
quod fraudulentus semper incedit duplici via, unum (^)
ostendit facere, aliud facit, et semper fingit se longius
ire; unde dicit : due branche avea pilose fin VasceUe, idest
copertas per totum usque (^) ad assellas ; nam brancae
non durant nisi usque ad assellas; ergo viae Gerionis
sunt omnino coopertee, unde infra capitulo XXVU dicit
unus fraudulentus : gli argomenti e le coperte vie, et di-
cit : avea dipinto, idest coloratum, ornatum, e 7 dosso e 7
petto, et ambe due le coste, quasi dicat^ totum corpus,
di nodi e di rotelle, quasi dicat, laqueis et maculis colo-
ratis, ornatis diversimode; nam formae fraudium sunt in-
numerabiles, infinitae. Et volens autor exprimere infinitam
varietatem colorum fraudium, ostendit se non posse re-
perire comparationem condignam, quia C) nuUa tela est

(*) S. propler qnod. (*) S. Thicit.

(*) Le parole fra i dae asterischi son sapplite dal Codice 116.

(*) £. Gerion. Per hoc intellige.

(^ S. nniim dicit et ostendit. — £. nnoin antero oftendit faoere, et aliad.

(*) £. nsqne ad axillas. Cl £• «piia tela.

GANTUS DECHiUS SEPTIMUS. 563

consimilis C) pelli istius ferae; ideo dicit : tartari ne turcM,
qui faciunt pannos mirabili arte; simiiiter nec saraceni,
sicut damasceni, non fer, idest non fecerunt, mai drappi
con piu colori, sommesse e soprapposte, quia superponunt
unum alteri, quam, suppie, essent in trunco huius ser-
pentis : et bene dicit, quia (^) omnis minima ars et merx
habet infinitos colores quibus palliat defectus suos; et
addit aliam comparationem, dicens : ne tai tele for imposte
per Aragne. Et hic nota quod aliqui volunt, quod autor
loquatur hic de verme aranea, quae vere mirabili arte
naturae texit suam telam. Alii vero dicunt quod(^) io-
quitur de Aragne muliere ingeniosissima textrice, de qua
dicitur (*) Purgatorii capitulo XII, ibi : o folle Aragne, et
puto quod ista sit intentio autoris, quia comparatio est
magis propria de tela artificiali ad fraudem artiOcialem ;
et quia tela artificialis Aragnae fuit diversorum colorum,
ideo meiius exprimit telam sive pellem adumbratam tot
coloribus et floribus, quam teia naturalis araneae quae
est tantum unius coloris. — Com£. Nunc autor descripta
forma Gerionis, describit formam stationis eius per du-
plicem comparationem, quarum altera est clara, alia vero
subtilis; et dicit in summa quod Gerion stabat partim
in terra, partim in aere, partim sub aqua, sicut stant
naves ad ripam partim in aqua, partim extra aquam ; et
sicut animai *quod dicitur bivarus. Ad huius secundae
comparationis intelligentiam est sciendum, et diligentis-
sime advertendum quod bivarus est animal* (^) mira-
bile nimis; est enim parvum, grossum, breve quasi ad
similitudinem taxi; habet pedes posteriores anserinos ad
natandum per aquam, et anteriores ut canis, quia fre-

(*) 116, similis. (*) £. quod oiDDis.

(') £. quod autor loquatur. (*) S. dicelur.

(*) Le parole fra i duc asterischi inancaQO nel nostro testo; booo statesup-
plite dalla lezioae degli altri Codici.

664 COMENTUM INFERNI

quenter ambulat per terram: peliis eius est cinerea C)
ad nigredinem deciinans, piius yero spissus et curtus,
caudam liabet latam quasi ad modum lin^ee bovis, et
pinguem(^) cum corio squamoso; habet interius casto-
rium in corpore, quod est caiidum et siccum (^) et con-
fortans nervos, ideo yaiet contra tremorem nervorum.
Istud animal est vaide potens, sagax, ingeniosum, domi-
nativum ; est enim acutissimi morsus (% et arbores satis
magnas (^), et ramos arborum resecat et deiicit, cum
quibus facit sibi artificiosum domicilium cum piuribus
solariis juxta ripas aquarum intra aquas, ita quod, aqua
crescente, casa (^) ascendit, et iila decrescente descendit.
Et dicitur quod bivaros peregrinos redigit in servitutem,
et iilis resupinatis per terram ponit ligna inter crura
eorum diligenter super ventrem, et illos traliit per caudam
ad iocum ubi fabricat C) aedificium. Domo autem facta
sedet super ea (^), et immittit semper caudam in aquam (^)
intra structuram, et iilam agitat per aquam C^, ad quam
pisces concurrunt, et ipse praesto capit iiios. Cibus eius
piscis {^^), melica et aliquando cortices arborum; est au-
tem cauda eius aperta(^^) ad natandum sicut guberna-
culum in navi. Ulterius est subtilius inquirendum quan-
tum iste autor sagax et ingeniosus mirabiliter manifestet
Gerionem animal fictum per bivarum animal naturale.
Primo enim bivarus est parvus corpore, de quo dicit
Piinius quod est simiiis lutrae, qui cum apprehendit
partem hominis non dimittit antequam ossa fracta con-
crepuerint; ita Gerion parvus corpore, sed magnus saccus

(*) 116, tinctfl. (') 116, piDgoem rtlde cam. 0 E. siccum oonlbrtans.
(*) £. roorsus, quo arbores satis magnas, et ramos earum resecat.
(*) S. magnas et grossas et raroos.

(*) £. casa sua asceodlt, et aqua decrescenle, illa decrescit; et dicitur.
C) £. rabricaTit (*) 116, eam. (*) £. in aquam, ad qvam pisoea.

('*) 116, aquam, nt pltoas eooenrrant.
(") 116, est piscis. (>^ 110 • B. apta*

CANwg 98CIMI» «nnnjs. 565

inalitiffi: biyarus est animal multiforme) quia habek duoa
pedes posteriores anseris^ quae avis est valde yigil et
subtiiiter sentit, habet C) caudam quam tenet sub aqua,
et parat insidias piscibus; ita Gerion fraudulentus est
animal triforme, habet enim caput humanum, corpua
serpratinum, caudam (^ scorpioninam) et cum illa (^)
navigat, cum illa se regit et gubernat^ et capit puros
et bonos yiros: biyarus alios biyaros reducit in suam
seryitutem et comoditatem imponens eis onera; ita (^)
recte Gerion alios Geriones, idest fraudulentos saape capit
et trahit in sui utiiitatem ; et sic yide quod fraus yincit
et simplices et astutos: biyarus yiyit in terra et aqua^
ita Gerion yenatur in terra, piscatur in aqua^ et ubique
quaerit cibum suum: biyarus deiicit arbores et ramos,
ita Gerion prosternit maiores et minores: biyarus habet
castoreum intus in corpore quod est caUdum, et yalet
contra tremorem; ita Gerion habet interius caliditaf-
tem et astutiam, quae yaiet contra tremorem et debili*
tatem: biyarus facit sibi domum in aqua juxta terram
cum multis mansionibus; ita Gerion facit sibi domum
cum multis cameris et anguIiS) ita quod laberintus
Cvetad non est magis intricatus; unde infelix qui intrat
domum eius, raro yd nunquam potest exire. Nunc ad
literam yult dicere autor quod ita stabat nunc Gerion
ad ripam partem sui lenens extra aquam et partem
intra aquam sicut nayis et sicut biyarus. Dicit ergo:
la fiera pessima, scilicet Gerion^ idest fraus, quia incon-
tinentia est mala^ yiolentia peior, malitia pessima^ si stam
su Forlo, idest (°) extremitate rip^e, che di pietra il sabhum
serra, quia ripa lapidea claudit arenam, ut jam dictum
est, cosi come stanno i burcM a riva talvoUa che parte

(*) E. habet et candanL C) ^* ^ caodiin scorpioiii*.

(*) E. ipM. (') £. iU etiam recte.

(*) E. idest in extremitat».

666 GOlfENTUM INFERNI

sono m terra, quia scilicet tenent proram ad ripam tam-
quam caput, parte in aqua, quia scilicet habent puppim
in aqua tamquam caudam. — E come lo bivaro. Hic nota
quod istud animal graece dicitur Fiber, latine vero Castor,
non quia se castret, sed quia propter castrationem
maxime quaeritur. Ideo dicit magnus Albertus in suo de
animalibus, quod falsum est quod dicit Isidorus, scilicet
quod castor fugatus a venatoribus castrat se dentibus
et proiicit castoreum ; et quod si iterum agitetur a ve-
natione C) erigit se et ostendit se carere castoreo. Et
certe magis credo (') Alberto quam Isidoro; tum quia
Albertus fuit magnus (^) naturalis et experimentator, tum
quia castores abundant in partibus suis, ubi voluit habere
experientiam veram; imo etiam Dioscorides antiquus et
autenticus autor impugnat hanc opinionem de (^) castra-
tione, quia non potest attingere sibi testes, et dicit quod
dicitur bivarus (^) quasi bine vivens in terra et aqua.
Dicit ergo: s'asseUa a far sua guerra, scilicet contra pisces,
l^ tra li tedescki lurchi, idest ingluviosos, voraces. Hoc
dicit quia castores abundant in Aiemannia juxta ripas
Danubii, imo apud Pontum, idest mare maius, ut dicit
Dioscorides et Virgilius, licet non oporteat ire ita a
longe, quia inveniuntur hic non longe a Ferraria in ter-
ritorio(^) Marchionum Estensium. Et dicit: e gidzza tutia
sua coda nel vano, idest in vacuo, torcendo in su la ve-
nenosa forca, quia scilicet habet caudam bifurcatam, in
qua portat venenum more scorpionis; ideo dicit: che,
idest, qxxBd cauda, armava le punte a guisa di scorpUme,
quia probat (^) se ad nocendum more scorpionis, qui
venit tibi obviam cum chelis apertis, et cum cauda

(*) S., £. e 116, a yenatore. (') E. credo ipti Alberto.

(*) 116, maximus. (*) £. de castore.

(*) £. binanis, quasi bioe TifenSy in terra scilicet, et in aqua.
(*) E. dominorum MarchiooQm. C) it6, partbat.

CANTUS DECIMUS SEPTIMUS. 567

retro te pungit; ita C) Gerion hic cum chelis apertis.
— Lo duca. Hic autor ostendit quomodo Virgilius di-
rexerat (^) eum ad yidendum Gerionem de propinquo,
quem hqcusque viderant de longinquo, unde dicit : Lo
duca, scilicet Yirgilius qui duxerat eum per totum ag-
gerem rectum, disse: or conven che la nostra via se
torca un poco; unde adverte, quod Gerion tractus a Vir-
gilio cum corda non appuierat recte ad ostium canaiis,
per cuius ripam isti venerant recte, imo aliquantulum
a longe a latere dextro ad ripam quae claudit circulum
in circuitu; ideo dicit: fin a quella besUa malvagia, quia
nulla fera (^) est nequior Gerione, non Cerberus, non
Minotaurus, che se corca, idest, quae coliocat se, cold.
Ostendebat sibi Virgilius locum ad quem appulerat Ge-
rion non ionge ab aggere dextro, in cuius fine modo
erant; et hoc dicto, statim moverunt et deflexerunt viam
suam ad dextram per extremitatem circuli. Unde dicit :
po' descendemmo, bene dicit descendimus, quia erant in
alto aggere, et descenderunt ad ripam bassam arenee,
a la mammeUa destra, idest ad manum dextram ; et ecce
quare (^) erant parum a longe, quia dicit: e femmo dieci
passi, forte hoc dicit, quia decem sunt valles sequentes,
in quibus puniuntur decem genera fraudium, su lo slremoy
sciiicet eundo per extremitatem circuii ; et ecce quare :
per ben cansar Farena e la fiammellay idest ut vitare-
mus (^) calorem arenae, qua^ coquebat pedes inferius^
et calorem flammarum qui incendebat caput, et totum
corpus supcrius. Et sic nota quod ripa quae claudit
arenam in circuitum i^\ est ita exempta a flammis, sicut
aggeres qui sunt ex utraque parte canalis eadem de
causa, quia similiter fumus et nebula exalans ex aqua

(*) 116, iU ct Gerion. (*) S., £. e 116, direxerit (*) 116, bestia.

(*) 116, qualiter erant pamin. — 8. qaia erant modicom a longe.
(*) £. Titemos. (*) 116 e E. drculta.

506 OOMWTUM JMVERNI

extiDguit C) flammas io aere anteqaam perveniat (^) ad
twram.

Quando. Ista est secunda pars generaliB in qua autor
ostendit qualiter, post generalem investigatioaeiQ fraudis
sub figura Gerionis, ipse reflexertt (^) speculationem suam
ad speciem violentcMrum contra artem, de quorum spe-
ciali poena nondum tractaverat; et primo proponit quo-
modo viderit gentem istam propinquam loco nln stabat
Gerion, unde didt : e veggio poco piii oUre, idest pamm
longe a Gerione, genle propmqua al loco scemo, idest
vacuo, scilicet fosso ubi erat Gerim, seder m su Farena;
eerte poraa magna est sedere in pluma ignea, qwmdo
noi semo venuU a Idy idest cum pervenissemus ad ipsam
feram« £t hic nota, lector, quod multi(^) dubitant et
mirantur quod Dantes superius numeFavit (^) usurarios
iDter vioientos, nunc autem post descriptionem fraudis
revertRur ad descriptioBem pcense praddictorum. Certe
autor utitur magna arte ad mantfestandum vitium isto-
mm violentoram contra artem; nam per hoc autor dat
ii^Iigi quod foeneratores peccant per violentiam, ut
alibi supra probatum est, et per frauduientiam, qua (^)
utuntur multipiici fraude negando saepe tempus, nume-
ram, pacta, instramenta, scripturam, et ita de multis;
ideo bene punit C) eos in extremitate arene propinquos
Gerioni, quia participant de utraque culpa. — QuivL Hic
autor ostendit quomodo Yirgiiius miserit ipsum ad vi-
dendam poenam isUus novee gentis, et qualiter ipse Yir-
gilitts remansit (^ ad dandum ordinem cnm Gerione, ut
transportaret eos per aquam ad iUum circulum. Didt
ergo : U maestrOy sciicet Yirgilius voiens me plene do^

C) 116, exUnxiL (*) S. e E. perreiiiant.

(') 116» reflexit (*) S. hic flMM.

(*) S. nwMffa?erit («J &. « B. qmti alMn;

0 116, ponit (9 116, remanieril.

CANTO8 INBCIIIUS WPmfUS. dtt9

cere materiam yiolentorum, me disse: qmvi, scilicet in
isto loco ubi erat Gerion, va^ e vecU la lor mena, idest
poenam, quia oltra poenam generalem habebant poenam
specialem manuum, quas impausabiiiter minabant(^) con-
tinuo; et ecce causam, accid che porti tuUa jriena espe--
fienzia ct e$to giron, idest sabulo, quia nondum notave-
rat distincte usurarios. £t subdit Yirgilius modum agendi
utriusque, dicmis : li tuoi rascmmenH sian corti la, quasi
dicat: expedi te cito ab istis foeneratoribus de quibus
jam tractasti alibi, et quorum natora est satis nota, et
ego non stabo frustra; unde dicit: et(^) ego, parlerd
con questa, scilicet bestia Gerione, et ordinabo, che ne
conceda i suoi omeri forti, idest terga (^) fortia. £t vere
Gerion habet fortia terga, quia totus mundus est iun-
datus supra (^) fraude ; et quanta sit tis et fortitudo istius
feriSe jam dictum est in principio capituli, quia fraogit
et yincit omnia ; menlre che tu tomi^ tdest isto (^) medio
temporis. — Cosi. Nunc autor ostendit quomodo de maa-
dato Yirgilii iyerit et yiderit poenam (^) istorum, dicens:
cosi andai ancor tutto solo, scilicet sine Yirgilio ; et hoc
fingit autor ut expendat et dispenset utiliter tempus,
quia ista materia erat jam multum discussa; ideo dto se
expedit mmc, et faciliter et simul intendit «d materiam
fraudis, su per la slrema testa, idest per extremitatem
ripffi quae praestabat yiam tutamy ove la gente mesta sedea,
idest genus usurariorum, quos autor appeilat tristes
proptOT nultiplicem poenam, et etiam quia de fado uso*
rarius est semper cogitabundiis circa rationes suas et
cauielas expensarum: nuUus enim oomwiiter est Mise*
rior asurario, qui ponderat oya et poait caules ad pon*
dus in lebetem. £t describit formam specialis poenae eo-

f } E. menaknt. ' (*) E. 0 io pariBrA.

C) B. MmI i«it «n femii §k ftrtia. (^ IM» «iiper fi
(") S. e E. in isto medio. (*) 116^

570 GOliENTUM INFERNI

rum, dicens : il duol scoppiava fuor per gtt occhi loro, quia
doleQt^ complorant (^), conqueruntur statim cum perdunt
denarium, e soccorrevan con le mani quando ai vapori,
idest aliquando contra caiores flammarum, quando al
caldo suolo, idest aliquando contra solum, idest sabulum
sive arenam calidam, quasi dicat i nunc ponebant manum
ad caput, nunc(^) ad culum. Et hic nota quod autor
puicre figurat yitam irrequietam fceneratoris, qui semper
ducit manus nunc jaciendo(^) pecuniam, nunc ad se
trahendo, nunc numerando, nunc scribendo, ut sic quie-
tet ardorem mentis inextinguibilem flammarum, cupidi-
tatis (^) scilicet florenorum splendentium, sed continuo ma-
gis invalescit ardor. Et exprimit actum istorum per unam
comparationem jocosam, claram i^\ dicens : i cani non
fanm altremenH, quasi dicat : imo similiter, di state, et
sic tempus calidum conformatur huic loco calido, or col
ceffo, idest cum muso, cr col pie quando son morsi o da
ptUce o da tafani. Et hic nota quantum ista comparatio
sit propria ad (^) propositum ; nam merito usurarii assi-
miiantur canibus, quia sunt yigiles et sagaces^*^) sicut
canes, et cum magna (^) cura custodiunt aliena : canes
mordent, rapiunt, ita isti: canes frangunt os, et sugunt
inde meduilam: canes crudeles non miserentur paupe-
rum, imo iacerant eos, ita usurarii, ut dicit propheta :
canes pugnant omnibus membris ^contra muscas, pulices,
tat)anos et similes viles vermes qui nascuntur de cor-
ruptione ; ita usurarii contra viies stimuios avaritiae, qui
nascuntur de corruptione mentis. Ideo bene (®) : cave tibi
a talibus canibus, quia verum est illud proverbium : chi
se colca coi cani se leva con le pulce; quia ita stimula-

(*) £. cum plorant (*) 116, nonc ad ocolom.

(^ £. jactando. (*) £. cnpiditates.

O £. et claram. (*) E. et ad propooitnm.

C) S. Mgaces, et cnm magna. (*) E. magna cnslodia corant aUeoa.

(*) £. bene didt; caye.

CANTUS DECIMUS SEPTIMUS. 571

bunt te, quod non poteris dormire quiete, sicut ipsi sti-
mulantur et cruciantur. — PoL Hic autor describit aliam
poenam specialem ; et vult breviter dicere, quod quamvis
sic continuo moveant manus, tamen tenent visum sem-
per firmum et fixum, et nunquam removent ipsum a
pecunia ; et primo fingit quod non noverit aliquem nisi
ad certum signum. Dicit ergo: nm ne conobbi akum,
scilicet ad faciem. Et hic nota quod per hoc autor daP
intelligi tacite, quod nulius istorum erat dignus cogni-
tione yel fama. Unde autor non potest dicere de istis
iliud quod dixit supra de multis aliis, qui puniuntur in
ista arena sub eodem igne, quia licet Brunettus Latinus
et Guido Guerra haberent faciem adustam, tamen au-
tor (^) bene recognovit ratione magnae virtutis; sed non
sic de istisy quia isti non possunt notari ab aliqua sin-
gulari virtute, quae det eis famam, sed soiummodo co-
gnoscuntur ab eorum infamia, quia raro invenitur aii-
quis usurarius (^) magnae virtutis. Nec dicas, sicut aliqui
dicunt: certe vidi aliquos usurarios cum magnis virtu-
tibus : certe hoc non nego, quia ego similiter vidi ; tamen
istud (^) non facit contra autorem, quia Dantes in omni
genere peccatorum ponit semper pessimos in infemO/
damnatos. Ideo dicit, quod inter istos describendos ne-
minem novit, et si tu aliquem nosti, una fdrundo non
facit ver. Ideo bene dicit autor : poi che porsi gli occhi,
idest deduxi intuitum, nel viso a cerU, idest faciem (^)
quibusdam, ut scilicet cognoscerem aiiquos, nei quaU il
doloroso foco casca, quia amor ardens habendi ita cru-
ciat et coecat oculos mentales eorum; ma io m'accorsi
che una tasca, idest pera vei bursa, pendea dal collo a
ciascuno, idest super pectus suum, ch* avea certo colore

(*) £. bene aoctor cognotit illos ntioiie.

(*) S. magoas asnrarina magn«. — E. aliquis magmu agarariaa magiMa.

(*) £. illud. («) 116, in faciem. - £. idert fode.

872 COMEKTUm INFEINI

e certo ngno, scilicet armaturam suain; et sic yide quo^
modo bene (angit yitam tristem, affannatam foenerato-
ris(*), qui stat quasi continuo inclusus et quodam-
modo carceratus ad calculandum et imbursandum; ideo
bene(^) se speculatur in bursa. Ideo bene dicit: e par
che lor occhio si pasca qumde, scilicet ab ista bursa ubi
habet semper animum, quia denarius suus est deus
suus, et ibi posuit felicitatem suam. — E coni io. Nunc^
autor describit aliquos foeneratores in speciali, et prfl&-
cipue florentinos suos^ quorum ibi erat satis bonus
numerus. Primo er^o describit quemdam militem flo*
rentinum, qui foctus est ditissimus (^) ex usura, quem de-
scribit ab armatura suae gentis. Iste enim erat de Gian-
figliaccis de Fiorentia^ qui habent pro eorum insigni^
leonem azurrum in campo citrino. Dicit ergo: e vidi
azurro, scilicet colorem^ che avea faccia e contegnoy idest
apparentiam et continentiam^ scilicet totum corpus^ d' un
hone in una bursa gialla, idest in campo citrino, quia ista
armatura erat depicta in bursa, com'io vegno riguar"
dando tra lor, ut sciiicet (^) secemerem aliquos maiores
in ista in&mia et notiores : deinde describit alium civenT
8uum(^), et similiter per signum dat inteiligi signa-
tum; et iste fuit magnus fcenerator de Obriachi8(^) de
Florentia, quorum armatura est anser albus in campO/
rubeo. Dicit ergo : poi il curro del mio sguardo, idest
cursus mei intellectus, quia intellectus Yolvitur sicut
curruS) procedendo, scilicet ulterius, videne un' aibra, sci-
licet bursam, rossa covne sangue: iste anser avis gurda
imbibebat sanguinem multomm; ideo dicit: mostrando
tm' oca bianca, ptii che burroj idest plusquam butinis, et

(') 116y ffleneratomm, qol sUnt qnasi cootunio inclosi, et quodammodo car«
cerati.

(*) E. bene specnlalar. (') Sb dlm. f) B. iciMial nt teeniertm.

(n B. lOMiB, ittMnit jiii a mm^ M mi»
(*) S. ElNPiMkia»

CANTU8 DEQMUS SEPTIMUS. 573

^est Yulgare de Apulia. — El un. Hic autor describit alium
magnum foeneratorem (^) paduanum, quem simiiiter de-
scribit ab armatura suae gentis : iste fuit quidam miles^
de Padua, qui vocatus est dominus Raynaldus de Scro-
vignis, vir ditissimus in immensum. Scrovigni autem
portant porcam azurram in campo albo, et inde deno-
minati sunt^ sicut et quidam nobiiis romanus cogno-
minatus est ScroiTa, ut refert Macrobius libro primo^
Saturnaiium. Dicit ergo: El un cK avea segnato il suo sac-
cheUo bianjco, pienum pecunia multa, (f una scroffa, idest
porca, azurra e grossa, nU disse: che fai tu in quesla
fossa? scilicet arena, quasi dicat: quomodo yivus, et
sine poena venisti huc et ad quid ? et quia autor poterat
respondere : ego considero aliquos magnos foeneratores ;
ideo licentiat eum, et nominat sibi (^) duos aiios maxi-
mos fGcneratores, unum paduanum, aiterum florenti-
num. Dicit ergo: or te ne va, quasi dicat: Frater mi,
posses stare nimis hic, quia magni foeneratores sunt in-
finiti jam hic; sed dicam tibi de duobus magnis magi-
stris usurae. Dicit ergo : e perchS se viv' anco, quasi di-
cat: et quia tu es rediturus ad mundum et narraturus
ista, ideo: sappi che'l mio vicin Vitaliano, sciiicet ciyis
meus paduanus, sederd qui, scilicet in ista pcena mecum,
et me sociabit, ne solus paduanus custodiam crumenam
hic, dal mio sinistro fianco. Iste Yitalianus fuit nobilis^
miles (^) de Padua de illis del Dente, qui yiyebat adhuc;
ideo yaticinatur eum yenturum ad consortium foenera-
torum, quia erat maximus artifex huius artis foenerato-^
rise quee est inimica artis. £t dicit: con questi florenHn
son padovano, quasi dicat: habeo praescriptos florenti-
nos in societate mea; ideo expecto unum de meis pa-
duants. Et ultimo iste de Scroyignis nominat alium foe^

(*) E. foBoeratoreiDy qoem. (*) ^* ci doos. (') £. e B. ttitoi de fllit.

574 GOM£NTUM INFERNl

neratorem summum et supremum omnium. Iste autem
fuit quidam miles florentinus, qui vocatus est dominus
Jotiannes Baiamonte, qui excessit omnes sui temporis in
actu usurae; ideo bene flngit, quod omnes usurarii ibi
damnati s^pe vocant ipsum tamquam principem magnum
istius sect^; cui merito dant palmam et triumptium pu-
gnae pecuniariae, quan) iste semper facit cum pugnis^
plenis et ciausis. Dicit ergo iste miles: Isti usurarii, spesse
fiale m' intronan li orecchi, scilicet, turbant auditum meum
clamore alto et terribili in modum tonitrui, gridando:
Vegm il cavalier soprano; et sic vide, quod dominus^
Johannes Baiamonte viyebat C\ sicut et dominus Yitalia-
nus del Dente; quorum utrumque autor ponit pro (^)
damnando^ quia verisimile 0 videbatur, quod isti debe-
rent venire ad augendum et supplendum numerum isto-
rum defunctorum, quorum vestigia sequebantur in vita,
imo dominabantur omnes in foenore; ideo bene vocant
istum tanto studio, ut tegat infamiam eorum, vel quia
solalium esl miseris socios habere pcenarum; imo pravi
reputant sibi ad magnam gloriam, quando habent in
genere suo unum excellentissimum in malitia, et ipsum
quaerunt, diligunt, honorant, et delectantur esse in so-
cietate sua. Et describit istum Johannem, sicut et alios,
ab armatura sua, quae erat campus aureus, cum tribus
hircis nigris currentibus ; unde dicit : che recherd la lasca
con tre beccM, Et sic nota, quod autor describit unum-
quemque ab (^) eo quod potest, vel a nobilitate, vel a
dignitate, vel ab immensitate divitiarum ; non a virtute,
quee non erat in eis. Isti ergo magni milites certave-
rant(^) pro bono publico faciendo teneri magnos ban-
cos in magnis civitatibus ad subveniendum generaliter

(*) S. adhac Tiyebat. (*) E. pro damnato, qaia.

(*) 116, TerisimilJter. (') S. anamqoemque istorum ab eo.

C) S. Tacayerant

CANTUS DECIMUS SEPTlBfUS. 575

indigentiis omnium. Describit etiam generaliter omnes
ab insignio suo; et hoc facit ut ostendat, quod isti pro-
fitentur sponte et publice et inverecunde suum infame
officium, manifeste tenendo bancum et extendendo veia
in signum artis. Imo faciunt publice praeconizari quid
facere intendant, licet hodie plures sint usurarii occuiti,
quam manifesti, quia usura transivit diebus nostris ad
campsores, mercatores, et artifices; imo, quod est pu-
dibundum dicere, ad praelatos, sacerdotes, et fratres. —
Qui. Hic finaliter autor claudens C) istam materiam tan-
git unum malignum actum (^) illius foeneratoris, dicens :
qui, scilicet, facto fine verbis suis, hic transvertit faciem,
e trasse di for la lingud, bestialiter; ideo dicit a simili,
come bo' che 7 naso lecchi. Unde scias quod iste foenerator
habet (^) ex prava consuetudine istum bestialem morem,
quod sa^pe cum dixerat aliqua verba cum aliquo, turpi-
ter cxtrahebat linguam versus nasum; licet etiam autor
possit ostendere per istum actum particularem naturam
communem foeneratorum, qui ut plurimum habent tri-
stes mores, et sunt sine omni bona civiiitate (^) et quasi
nulli bene conveniunt.

El io temendo. Ista est tertia pars capituli (^) in qua
autor, expedita totali (^) materia violentiae, nunc intendit
transire ad materiam fraudulentia^. Et primo pra^mittit
suam reversionem C) ad Virgilium, dicens : el io temendo
nel piu slar crudasse, idest turbaret et provocaret ad
iram, lui, scilicet Yirgilium, clie m' avea ammonito di star
poco, ut patuit in principio partis praecedentis, et alibi
sfiepius dictum est et dicetur, qualiter Yirgiiius semper
fuit amator brevitatis, et Dantes non minus, torname m-

(*) E. conclodens. f*) S. actnm istins.

(*) E. e S. habebat (^ E. curiaUUte.

C) £. capitnli generalis» in <ina. (*) E. totaliter.

C) S., E. e 116, reyereioneni a gente nsnrariomni ad Virgiliuin.

576 GOMBNTUM INFERXI

dielro da T amrne lasse, scilicet a foeaeratoribus, qui sunt

in continuo multiplici labore et suppiicio manuum, ocu-

iorum(^), sed muito magis in mordacibus curis animi.

Et tangit ascensum (^) suum dicens : Irovai U duca mio,

scilicet VirgiKum, qui (^) jam disposuerat se ad transi-

tum; ideo dicit : cK era gid saUto su la groppa dd fiero

animale, sCilicet Gerionis, quo nullum animal est ferocius

in inferno, non Charon qui transportat animas omnium

ultra primum filumen, non Phlegias qui traicit animas

a palude ad civitatem, quia iste traducit (^) animas a yio-

lentia ad fraudulentiam, quae excedit malitiam et incon-

tinentiam, quia est cooperta, ita quod homo non potest

vitare, et agit cum electione. Et hic nota quod Gerion

rex fliit violentus et fraudulentus, ideo bene autor dat

sibi officium transferendi animas a loco violentorum ad

locum fraudulentorum : et tamen Hercules vicit eum et

privavit omni potentia sua, quia virtus et sapientia vin-

cit et prosternit fraudem. Et ponit consilium Virgilii ad

se, dicens : E disse a me: or sU forte e ardilo, quia modo

expedit, quia (^) fortitudo est contra terribilia, et nullum

est monstrum terribilius in inferno, non Ceii)erus ha-

bens tria capita, non Minotaurus habens duo corpora,

quia Gerion habet tria (^), et plus laedit cum cauda, quam

cetera animalia cum cornibus, dentibus et pedibus. Ideo

bene est opus hic bona audacia, quae plus importat quam

fortitudo ; ideo assignat causam dicens : omai si scende per

si fatte scale, quasi dicat : non habes amplius transire

per navim, sicut jam bis fecisti, imo per tam novam

scalam, qu8B est facta ex tribus diversis gradibus, sci-

licet homine, serpente, scorpione. Et continuo Virgilius

post datum consilium generale specialiter providet in-

(*) E. oculoromqiM, llcet molto. (*) 116, desceotuiB.

(") E. qui ita. (*) £. traieit.

(*} 116, Mm rortitiido. (*) S. tria oorpora.

CANTUS DECIMUS SEPTIMUS. 577

demnitati eius, dicens : monta dinanci, scilicet ante me in
medio tergi, quasi dicat : voio quod stes in seila ut sis
tutior, quia nescis adtiuc bene equitare talem bestiam,
et ego stabo in clune qui citius(^) et diutius novi naturam
istius falss bestiee, quae more muli stat triginta annis
ad dandum calcem, sed tandem dat ipsum mortiferum.
Ideo bene dicit: « che la coda non possa far male. Per
hoc tacite autor dat intelligi quod vir sapiens dicit illi
cui habet consulere : Fili mi, tu debes semper praecavere
frauduientum Onem, quando habes facere cum Gerione
Tulpone, fellone. — Quale. Hic autor ostendit timorem
maximum qui statim invasit ipsum ad verba Yirgiiii
per unam comparationem claram : et vult breviter
dicere, quod ascensurus feram tam terribiiem coepit
tremere toto corpore per omma membra, et totus pai-
lescere, sicut ille quem invadit quatriduana febris. Dicit
ergo : lo divenni tale, sciiicet tam territus, pallidus, a le
parole porte, quando dixit (*) quod ascenderem tam pe-
ricuiosum anlmal, qml, suppie, divene colui cK d 5i presso
U ripreggio, idest reoccupationem (^, scilicet quando fe-
bris (^) recapit, reinvadit ipsum die sua, de la quartanay
quasi dicat breviter, quod plus timuit istam feram quam
febrem, serpentem, vel mortem. Et dicit : ch' d gid f wn-
gkie smorte, quia pallor incipit ab extremitatibus, e trema
tutto pur guardando il reggio, idest rigidum frigus : et est
comparatio propria, quia sicut expectans recipere febrem
quartanam incipit tremere a principio, ita autor expe-
ctans ascendere feram triformem incoepit(^) a principio
tremere. Et hic nota quod autor ideo fingit se nunc re-
cepisse tantum(^) timorem, quia, si bene recordaris, autor
Qoster habuit magnum timorem in introitu inferni, et

(*) E. tothis. (*) E. dixit Virgilios qood.

('} S. e 116, recuperatioiiem. (') E. febris reoccapat, Jioc est reinyadit.

(") S. indpiL (*) S. tantnm timoris.

L S7

678 COMENTUM INFERNl

maiorem in introitu civitatis; nunc vero fingit se habere
maximum in accessu ad istum circulum : per hoc enim
figurat quod hic est maxima difficultas^ quia materia est
nimis profunda et ardua; nam violentia est manifesta,
fraudulentia vero occulta^ et materia ista numquam fuit
descripta per alium; ideo hic est opus totis viribus in-
genii. Et subdit succursum Yirgilii promptum contra ter-
rorem (^) suum, dicens : ma le sue minacce mi fer ver-
gogna. Et hic nota quod Yirgilius contra alios timores
Dantis solet adulari, monere^ consulere; hic vero mina-
tur et exprobat sibi, quod ideo autor fingit^ quia amodo
ddbebat ex longa experientia audere et bene sperare.
Dicebat ergo Yirgilius cum facie turbata, irata: Ah!
miser^ infelix, Yilis, pusillanimis, nunquam habebis ho-
norem, non famam perpetuam^ non gloriam seternam^
et perdideris tot labores, tot vigilias. Nonne deberes
amodo esse audax cum jam perveneris (^) ad medium
operis feliciter, et es ita bene eruditus et armatus? quid
ergo tam enormiter times. Licet yideris bestiam peregri-
nam, retrogradam, non tamen te linget cum ore humano,
nec punget cum cauda scorpionina, nec te deiciet de
sella serpentina ; non sufTocal^eris in ista aqua licet pro-
fiinda, idest in ista materia non deficies: vade te su-
spensum bestia, nonne (^) ego te tenebo inter brachia ? Et
nota quod autor non vult per hoc aliud ostendere nisi
fortem luctam suae mentis, ut ostendat materiam for-
tem, et per consequens ut ostendat maiorem yirtutem
suam. Ideo bene dicit quod verecundia vicit eum,
unde dicit: che, idest, quae verecundia, fa servo forte
nanzi a buon segnor. Unde nota quod verecundia est
tam fortis et efficax, quod seepe facit timidum audacem,
et yictum victorem, sicut pulcre narrat Julius Celsus de

(■) 8. Iremorein. (*} E. Teneris. (*) E. inim ne.

CANTUS DEaMUS SEPTIMUS. 579

Julio Caesare, qui in Gallia yidens militem fugientem a
proelio eepil ipsum per nasale et reduxit in aeiem, di-
cens: illuc(^) sunt hostes. Idem in Hispania contra filios
Pompei pugnans, videns veteranos inclinare^ fecit aspor-
tari equum suum, et pedes coepit pugnare ante aciem ;
et sic cum verecundia revocavit quos non poterat pre-
cibus et exhortationibus retinere, et sic victoriam eri-
puit de manibus hostium ; et sic in proposito verecundia
/ecit fortem discipulum timidum coram bono doctore et
duce Virgilio. — lo m' asseUai. Hic autor ostendit quo-
modo ascenderit (*) cum timore et pudore, dicens: /o
m' assettai su quelle spallacce, idest magnis spatulis Ge-
rionis. Yere istae spatulae sunt maximae et amplissima^,
super quibus sedent tot millia hominum, et hominum (')
studia. Unde nota quod regula Gerionis vera generalis,
quae raro patitur exceptionem, est ista, quod omnis homo
vivit in isto mundo secundum falsitatem artis suae ; nam
si credo velit bene et legaliter vendere calceamenta sua,
dicendo quod corium est debile vel marcidum; et ita
drapparius pannum suum, vivet (*) in penuria et morie-
tur fame: idem intellige de omnibus artibus mundi. Ideo
bene dicebat quidam ad verificandam istam regulam :
qui facit usuram vadit ad infernum, et qui non facit
vergit ad inopiam. Magna ergo est bestia ista et magna
terga habet, intellige de magnitudine intensiva. Et dicit:
e si volH dire fa' che tu m' abbracce, quia adhuc non de-
posuerat timorem ; ideo dicit : ma la voce non venne,
sicut sa^pe aecidit quod ex nimio timore homo perdit
loquelam, ideo statim subiungit subventionem Yirgilii,
dicens : ma esso che mi sovenne ad altro forse, idest ad
aliud dubium, sicut a simili quando ascendit centaurum,
quia tunc Yirgilius eodem modo ascendit clunem et

(«) 116 eE. illic (*; 116, ascendit. (*; E. et eonim studia.

(^) B. Tireret in penaria, et moriretnr ftme.

580 GOMENTUM INFERNI

tenuit eum inter brachia sua donec transiverunt aquam
sanguineam. Ita modo faciet hic donec transibunt istam
aquam nigram conformem materiae fraudium, et alias
saepe succurrit sibi in multis dubiis periculis (^), m'avvinse,
idest ligavit, e sostenne con le bracday ne caderem, iosto
cV io monlai, idest tam cito, quam cito ascendi, quia sen-
sit tremorem meum; et tacto ascensu tangit modum(^),
dicens: e disse: scilicet ille Virgilius illi bestiae: 0 Ge-
rion, ecce nomen proprium bene conveniens; dicitur
enim Gerion quasi gerens omnia (^) ; et omnia et omnes
sicut jam dictum est ; ideo bene habet magna terga, mo-
vete omai, recede a ripa, quia tempus est natandi, le
role, idest revolutiones per aquam, sian larghe e lo scen--
der sia poco, quasi dicat : non est hic currendum^ sed
lente incedendum cum magna deliberatione circa istum
primum introitum fraudium. Et admonet eum, dicens:
Pensa la nuova soma che lu hai, quia scilicet habens (^)
hominem viventem cum corpore ponderoso^ quod non
soles habere quando transportas mortuos. Et allegorice
est nova salma^ quia novus autor descripturus novam
materiam (^), hic habet incedere lento passu, quia scilicet
valde difiuse^ plene et copiose faciet magnas revolutio-
nes (®), idest circuitiones circa decem magnas valles, ut
patebit in processu. — Come. Nunc autor ostendit quo-
modo Gerion adimpleverit mandatum Yirgilii, quia sta-
tim paravit se ad natandum; unde explicat recessum
suum per comparationem claram et propriam valde, et
dicit breviter quod Gerion ita recessit a ripa, sicut na-
vicula recedit a portu vel litlore, quia scilicet vertit pro-
ram ubi primo habebat puppim; ita Gerion qui primo
habebat testam ad terram et caudam in aqua se revol-

(') £. pericalosis. — 116, et pericuUs. (*) 116, motum.

(*) S. e £. omnia et omoes. (*) S. e £. habes.

(*) 116» materiam fraudM qui hio habet. (*) £. reTolatioiiea, ut patebit

GANTUS DECIMUS SEPTIMUS. 581

vit. Dicit ergo: ille Gerion si tolse qtiinde, idest separavit
se a plagia ista, sicome la navicella esce del loco e 'ndetro
e 'ndetro, paullatim se elongans a loco stationis su^, e
rivolse la coda id ov' era U petlo, scilicet ad terram, ad
spondam, poi che lutto se sentl a gioco, idest postquam
sensit se totum in aqua, ubi poterat natare, ludere et
guicciare C) ^d modum piscis. Et sic vide quomodo com-
paratio est propria, quia Gerion habet transportare bo-
mines sicut navicula de loco ad locum, et ibat ista
navicula cum remis et velo sine gubernaculo; remi
erant duae chelae a parte anteriori, et velum erat cauda
a posteriori (*). Unde dicit : e mosse quella tesa, sicut ve-
lum tenditur sursum, come anguUla, supple tendit cau-
dam sursum. Et est optima similitudo, quia anguilla ha-
bet magnam similitudinem cum angue, et Gerion erat
anguis corpore: anguilla etiam quanto magis stringitur,
citius elabitur de manu; ita fraudulentus quando cre-
dis eum habere pro capite, habes pro cauda qua te
pungit, e raccolse Faire a se con le branche: per hoc notat
actum natantis, quia (^) jactat bracbia super aquam, et
sic verberat aerem (*). — Maggior paura. Nunc Dantes
descripto motu Gerionis describit alium timorem maiorem
quem habuit quando coepit natare : primo enim timuerat
quando ascendit, sed nunc fortius. Describit autem vehe-
mentiam islius secundi timoris per comparationes duas
pulcerrimas(^). Ad cognitionem primae est primo sciendum,
quod Ovidius secundo Methamorphoseos describit fabulam
Phetontis valde difTuse, quae tamen per longa tempora
ante fuerat apud grarcos, quia Homerus summus poeta
ipsam ponit, et Plato in suo Timeo, cuius tamen summam
et sententiam breviter (^) perstringam. Fabula ergo sum-

(*) E. gaizzare. (*) E. a parte poateriori.

(*) £. qni jactat. (*) E. aerem aonita. — JHaggior,

(^ B. pulcras. Ad oognftloiieni ergo primfB. (*) E. quam bnuHer.

L ar

582 COMENTUM INFERNl

matim est ista : Pheton fiiius solis cum magna instantia
precum petivit a patre ut permitteret sibi suum cur-
rum regendum per diem tantum: quem tandem C) con-
cessum nescivit bene gubernare; unde currus excedens
iimites suos totam terram cremavit. Est ulterius subti-
liter advertendum, quod sub integumento huius fabulae
continetur res naturalis et vera. Naturale enim est se-
cundum Philosophum, quod aliquando fiat diluvium, ali-
quando incendium. Pheton ergo, qui dicitur filius solis, est
calor qui generatur a sole, qui quodam tempore ita
excrevit et excessit modum solitum quod exussit multas
terras, sicut exponit Magnus Albertus in multis libris et
locis. Pheton autem cadens ideo fingitur suffocatus in
Padum, quia maxime in Italia omnia flumina et aquae
aruerunt praeter Padum, ita quod extinxit calores solis,
quia solus fuit sufficiens ad resistendum calori ; ideo ha-
buit aquas pares ignibus solaribus, ut dicit Lucanus. Ad
declarationem secundae comparationis est sciendum, quod
Dedalus, sicut scribit Yirgilius sexto Eneidos circa prin-
cipium, fugiens de Greta ab ira Minois, cuius indignalio-
nem incurrerat (*) quia perduxerat Pasiphen uxorem
suam ad taurum, apposuit sibi (^) et Icaro filio suo alas
ceratas, mandans filio ne volaret nimis alte nec nimis
basse, sed teneret medium. Ille vero impulsus calore ju-
venili petens alta pennas perdidit et suffocatus est in
mari. Guius rei veritas fuit, quod Dedalus cum alis ce-
ratis, idest (*) navibus piceatis, recessit de Greta ; nam
navis est recte avis lignea qua^ habet vela tamquam
alas, et habet remos tamquam pedes. Sed filius eius qui
volabat, idest celeriter navigabat in alia navi recedens a
patre, et petens altum pelagum absortus est a mari. Alle-
gorice Dedalus, qui fuit vir ingeniosus, est omnis pru-

(*) S. tamen. (*) £. iociUferat.

(•) £. sibi jpM et (') £. idesl miDibiu piceatit.

CANTUS DEGIMUS SEPTIMUS. 583

deiis C) pater qui admonet filium ne yolet nimis ad alta,
idest ad non possibilia suae yirtuti^ nec stet in imis, idest
in terrenis et yitiis. Ad propositum ergo imaginare si
uterque dictorum juyenum habuit magnum timorem;
alter (^) quando yidit se cadere in Padum in quo mor-
tuus est ; alter quando yidit (^) se cadere in mare in quo
similiter mortuus est. Ita autor noster filius solis, quia
yalde sapiens, et filius Dedali, quia summe ingeniosus,
dubitans cadere ex illa bestia indomita in illam aquam
profundam, obscuram, et ibi suffocari, non habuit nunc
minorem timorem quam praedicti. Nunc descende ad lite-
ram quam ordina sic : non credo che fosse maggior pmra,
scilicet Phetonti, quando quel Fetonte abandono li freni,
scilicet equorum solarium trahentium currum solis, ex
quo secutum est tantum incendium ; unde dicit : perchS 7
del si cosse come par ancor. Hoc dicit quia secundum
£5d)ulam tunc facta est gallasia in coelo, quae est yia lu-
cida et appellatur lactea l^\ et a yulgo dicitur in mullis
partibus Italiae via Sancti Jacobi, et sic apparet adhuc
signum illius incendii(^) in coelo; in terra etiam appa-
ret signum, quia secundum fictionem^ tunc etiam aethio-
pes facti sunt nigri. Et ecce aliam comparationem : Ne,
idest nec etiam maior timor fuit Icaro, quando quelFIcaro
misero, quia ita miserabiliter corruit in profundum yo-
lens nimis extolli in altum, sed misericordia dignus est
error juyenilis, send spennar le reni, idest dissolyi alas
nimio ardore solis, idest yela lacerari qase erant aloe
ipsius nayis, gridando'l padre a lui: mala via tieni: quia
scilicet recedebat nimis et deyiabat ab eo, che fu la mia,
scilicet timiditas, ita quod nec timor Phetontis nec Icari
fuit maior quam nunc timor autoris. Ideo dicit : quando

(*) £. sapieos. (^) £. alter, scilicet, qaando.

(*) S. Tidit simUiter se. («) S. ria lactea.

(*) E. incendii, qnia aecondam flctionem.

584 GOMENTUM INFERNI

vidi cK era nelF cdre dl ogne parte, sedens super spina 0
Gerionis, e vidi spenla ogne veduta fuor che de la fiera,
quia (^) tantum elongatus a terra, quod nihii yi(iel)at
nisi Gerionem ; Yirgilius autem erat a tergo. £t hic nota
quantum mirabiliter dictae comparationes faciant ad pro-
positum. Sicut enim moraliter loquendo praedictae fabulae
dicunt juveni animoso et presumptuoso : Fili, non velis
Yolare ante alas, yel noli yolare nimis alte quando in-
cipis, sed sufficiat tibi sequi recta yestigia maiorum ; ita
quodammodo autor dubitabat, quia extendebat yolatum
suum^^ldest processum et cursum suae materiae uUra
tractatum Yirgiiii, qui erat pater eius, sicut saepe nominat
ipsum in hoc opere : unde distinguit istum octayum circu-
lum mirabili phantasia sua in decem bulgias, adinveniens(^)
poenas inexcogitatas, quod nec Yirgilius nec alius un-
quam fecerat. Dum ergo autor attentaret tam arduam
materiam venit sibi in mentem utraque fabula, ne more
illorum caderet(^) in abyssum. Unum tamen multum
temperabat timorem eius, quia uterque praedictorum (^)
fecit contra consilium et dissuasionem patris; ipse vero
e contra totum faciebat consilio et persuasione Yirgilii.
— Ella. Hic autor ostendit quomodo Gerion incedebat
lente et late secundum praeceptum Yirgilii, qui dixerat
supra, le rote larghe e lo scender sia poco. Dicit ergo :
ella, scilicet Gerion fera, sen va nolando lenta lenta, idest,
morose et tarde, sicut expediebat hic, ruota, idest, volvit
se in girum, e discende, scilicet versus circulum, qui est
velut insula circumcincta ista aqua, et dicit: ma non me
n' accorgo, se non cV al viso, e di sotto vfC aventa, idest va-
cillat, et sic tangit actum navigantium (^), quibus non
videtur navis ire uUra ni^i quod quassatur, et oculis per-

(*) E. saper spinam. (*) S., E. e 116, qaia erat tantom.

{*) E. inTeniens. (^ E. cadat

(*) E. illorum fecit (*) S» iNrrlcaiitii eoi non.

CANTUS DEGIMUS SEPTIMUS. 585

pendunt quod transit et mutat locum; et ostendit appro-
pinquationem ad locum, dicens: lo sentia gid el gorgo^
idest aquam profundam^ far sotlo noi un orribile sbroscio^
idest terribilem rumorem, sicut yidemus saepe quod
equus facit quando intrat aquam, quia cum pectore fran-
git ipsam impetuose cum magno sono, ita bestia ista
quae habebat amplum pectus plenum malitia, sicut di-
ctum fuit supra, quod habet amplum tergum, modo rum-
pebat istam aquam cum magno fragore, et dicit: da la
man destra l^\ quia yenerat ad dextram, ut jam dictum
est, per aggerem et per aquam^ sed cito redibunt ad si-
nistram et ibunt per omnes circulos, perche sporgo la
lesta in giii con gli occ/d, idest inclinavi visum ad aquam
deorsum sub me, et coepi yidere loca poenarum^ et sup-
plicia fraudulentorum audire. Dicit ergo: alor fu'io pih
Umido a lo ^co^cto^ idest ad motum, ad moyendum me;
et ecce quare, pero cK io vidi fochi, scilicet intra cir-
culum praedictum, quia aliqui puniuntur inclusi in igne,
sicut astuti, ut patebit suo loco; et facit specialiter men-
tionem de poena ignis, quia magis apparet et magis yi-
detur a longe, quam daemones cornuti yel serpentes, e
senHi pianti, scilicet procedentes a diyersis poenis, ond^io
tremando tutto mi raccosdo, idest recolligo et restringo
me cum cossis ad besliam, quia cossae cum genibus sunt
quae equitant; et yult breyiter dicere, quod territus est
noyo timore, quia primo solummodo timebat de Gerione,
sed timor duplicatus est yisis ignibus et auditis plancti-
bus, sicut a simili si unus yadit per loca incognita cum
una mala bestia, sicut pullo indomito, umbroso, yadit
cum timore; sed si interim yidet incendia domorum;
quae fecerunt inimici, et audit planctus et clamores eo-
rum qui feriuntur, interficiuntur, et derobantur, multo

(*) £. destroy ut jtm dictuni est

586 GOHENTUM INFERNI

fortius timet^ et aptat se super equo suo. £t subdit : E vidi
poi lo scender e 7 girar, idest descensum circularem, per
li gran mcUi, scilicet per buigias ubi puniuntur fraudes^.
quae sunt maxima (^) mala gradatim una sub alia^ ita
quod semper tenditur deorsum in inferno ; ideo dicit : che
s^apressavan da diversi canti, idest lateribus, che nol vedea
davanti, scilicet antequam appropinquaremus ad locum,
et sic videre coepit decem valles circulares in quibus pu-
niuntur decem genera fraudium. — Come. Hic uUimo autor
describit appulsionem Gerionis per unam comparationem
nobilem falconis, quae breviter stat in hoc. Sicut saepe
falco in alto aere facit multas et multas circuitiones
qu^rens solicite pra^am, tandem fatigatus nihil videns
permittit se venire ad terram longe a loco unde se mo-
verat; ita Gerion in alto pelago fecit multas revolutio*-
nes per aquam, et tandem videns quod nihil poterat
lucrari, permisit se venire celeriter ad ripam illius cir-
culi ad quem tendebant, et subito recessit et disparuit
Nunc ordina sic literam : Gerione ne pose cU fondo, idest
ad finem, a pie a pie di la slaiala rocca, idest prope rui-
nosam ripam altam et fortem in modum arcis, cosi
come 7 fakon ch' ee stalo assai su f cdi che, idest qui falco,
fadir al fcUconier : oime tu ccUi, idest heu mihi, quia tu
declinas sine praeda, sencia veder logoro, idest lodrum
quo revocatur avis, o ucceUo, scilicet anatrem vel aiiam
avem, discende lasso^ idest fessus, onde si move isnello,
idest ultimo fatigatus ubi priroo erat velox, quando primo
movit, per cenlo ruote, idest rotationes et revolutiones
multas, e disdegnoso e fello, idest indignatus et iratus,
quia perdidit praedam, e se pone da lungi dcU suo mae^
slro, scilicet falconerio, e se dilegua come cocca da corda,
idest, sicut sagitta a corda balist»; nam cocca est extre-

(*) £. maxima materia malorum mia sub alia gradattai, ita qnod semper.

CANTUS DECIMUS SEPTIMUS. 587

mitas sagittae^ scilicet tacca quae apponitur cordae. Et hic
nota quantum praedicta comparatio sit pulcra et propria
.de falcone ad Gerionem. Sicut enim faico est avis levis,
rapax, acute videns, ita Gerion fraudulentus; et sicut
falco post longam girationem descendit ad terram longe
a k)co unde se moverat, * valde iratus quia praedam
amisit; ita Gerion post longam revolutionem descendit
ad terram valde longe a loco unde se moverat * 0), mul-
tum indignatus quod perdiderat praedam, scilicet avem
vivam, idest autorem vivum, quem speraverat portare
intra circulum ad poenam tamquam fraudulentum. Sed
ipse velut(^) avis pura evadet ab omnibus unguibus frau-
dulentorum, sicut videbis suo loco quomodo evadet ab
uncinis doemoniorum.

(*) Mancano oel Codice Estense le parole incliifle fra i due asterischi.
(*} S. tamqaam.

FINIS TOMI PRIMI.

.l\ni\*\ ll/Oi / Ki/1

/ • •

<<

■- »?:

o ■

!/«'i'l/l f/.l'JV •!!•!>:)

..' ■;<» :'.'ll'-'? ? •i-,«i;- ■.M.

• • .•"•i

<:i - ?i'«;:-; -•'».» ^

. ' . ■ .. •

t / ll •! ■ I ' • l ",

»1

■ I .

i • •• ".•; • :i ■ '. ' 1 . j

• • • '»!•• »■ ■ I 1 • • .

».J

» «

. ...• A

«^ 'l!-

; • • » • ;. . •• ■• * •?.

• .tl' ■ .. / J- • ••«■;■" » * . " ' li .'

t ■•.! « ^ • •»» '*..••_ ! '

I » r J ti I ■><••■.•■ I • I. !*•» ■ ' I

I . '»' » . ' .' i'1;'.. fr«,l , ! !
•■! t > . • ■ i': . I :»...'.! .. • • .

{.^'; ■ .1 M'i'>! fji ;-ir'i'. !■ «*•;."..,• .•i^ •n- ', ' i- .'> •;.

I ) :■

» I . . I

'« ' '

; . " I • : ■

• I /

• •

■•l

' »11

->'.l
•• # I

i - • « • •

t • ■

'i«|i ■iU 1 »1 • > M.»;i'..'0' * '•'ili, . V. .,

■ • .■ . . ! . . / f .,

|: .'

. f'^'

. iiiini>M'.*:i-i .•)! ■] «'i...i' ,-.ij •«>. j. . .■',.'1 j ''i^r^i .';

- '-n

rfV

J.T^-

•■J i' »5. ■■!•.'»■• ,'.i..' ':ii»'.ri ,.• » ^ ! ., ^" .. ^\ :■,,,. . ,,i i

- »11 >ImI« • . ■ ■ I'. !, *',»'. ) •»f. •■»'.''..". « ■■' •; <•(» .'. . . 'i » r j .[>

•^i.j'* . ' ■ ' •••.,I»ii

» ••.ulr.iii M> r ! lilii'» f) /.i|. -.r»r 'i •>!> Miti i . •» « .«ii #i« ^^ r .' I H » <-• » l /* A l
■1'««:. ■ili.-f* li!^ i.!lc •j/f.u '*•£(>'.• ji 'Im;. |i •..'«;. ' '■ .5.t'j ' t ,.. l\ /n/Jf^
•u.il n« •'» , •.iiii<)i(>i-| sli iiiiM^tA i4|i]iliii'l ♦.«•. • ■ » J» .1.^; - .iN.i • ; 'OJ
•»•#.» ;ni '^^imil» J<hii*»iit iion J?» .iu^rtnl ii. •»'.■. ii-.'-i 'tJii.'» ••ifM»i»i«|-i;'.'i*'

Al> i

INDEX TOMI PRIMI.

Prbfazionb Pag. v

Dblla Vita b dbllb Opbrb di Bbnvenuto M

INTRODUCTIO ' 1

COMENTUM INFERNI.

GANTUS PRIMUS, in qao proheniizatur ad totain opus 21

GANTUS SECUNDUS, in quo tractatur sicut Danlcs invenit Virgilium, et
sicut Virgilius fecit se tutum de itinere propter securilatem trium domi-
narum de ipso cantantium in cslesti Curia, et sicut Beatrix misit Vir-
gilium in adiutorium Dantis 73

CANTUS TERTIUS, in quo tractatur de prima porta Infemi et de flumine
Acherontis, et de spiritibus qui vixenint absque fama congregatis et
currentibus subter vexillum ; et sicut Caron demon omnes spiritus in nave
sua transit, et sicut locutus est autori i05

CANTUS QUARTUS, in quo tractatur de spiritibus entibus in Lymbo, et

vidit turbas multorum, quorum nominat muitos; et declarat VirgiUus

Danti qusestionemy sicut Cliristus extraxit de isto loco multos spiritus : et

in flne Capituli nominat multos sapientes; et hic est primus Circuius In-

• ferni 134

CANTUS QUINTUS, in quo tractat de secunao circulo ubi puniuntur luxu-
riosi a vento infemali percussi et deducti, ubi nominat Paris de Troya
et Tristanum ct multos alios; in fine nominat dominam Franciscam et
Paulum de Ravenna 18i

CANTUS SEXTUS, in quo tracUt de spiritibus entibus in tertio circulo ad
pluviam grandinum et nivis qui fberant gulosi ; et de dnmone Cerbero,
inter quos invenit quemdam civem florentinum vocatum Ciaccum, qui
pradixit Danti multa venlura de partibus Florentinorum S17

CANTUS SEPTIMUS, in quo ponitur Plutum dsemonem ad custodiam spi-
rituum qui sunt in quarto circulo, qui Aierant avari, revolventes pon-
dera cum pectore, sub titulo multoram prffilaturum ; ct in fine aliquan-
tulum de fortuna Si3

CANTUS OCTAVUS, in quo tractatur de iracundia is entibus in palude a
Stygis, et sicut Phlegias demon transivit eos in nave sua snb titnlo mul-
toram istius vilii, et maxime Philippi Argenti de Florentia ; et in flne
appropinquavehmt civitatem Inferai, et non fuerunt dimisii Intrare S78

I. t8

367^ 100

590 INDEX TOMI PRIMI.

CANTUS NONUS, in quo Yirgilius dcclarat Danti qunslionem, sicut alia
Ticc fuit in ciyitatc Infernl tucns cum de ilincrc, ac etiam de tribus fu-
riis cinclis serpentibus; et in fine, sicut propter nuntii coeli sccuritatem,
ingrcssi sunt portam Pag^ 3^^

CANTUS DECIMUS, in quo tractat de hsreticis entibus in (umbis, et sicut
Danlcs yocatus fuit a domino Farinata de Ubcrtis, qui multa declarayit
sibi venlura, ac ctiam de parlibus Florcnlinoruni, et dc eorum expul-
sionc, et dc aliis multis 330

CANTUS DECIMUS PRIMUS, in quo tractat dc Iribus circulis : in primo
sunt yiolcntes, ct declarat, sicut potest fieri violentia Deo, et sibimct, et
proximo ct in suis rcbus: in secundoTcro sunt ayari: in tcrtioTcro pro-
ditorcs, ct dc modo poenae ipsorum ; et in fine canti declarat qua de causa
non omncs puniunlur in civitate Inferni 3^0

CANTUS DECIMUS SFXUNDUS, in qno tractat sicut in dcscensione rip»
inyenerunt Minotaurum supra ruina; ct postea de flumino sanguinis, ubi
sunt tyranni, ct de modo pcenas eorum; ct sicut pcr unum Centaurum
fuerunt cxcorti ct tuti ultra flumen 381

CANTUS DEC1MU8 TERTIUS. in quo tractat sicut ingrcssi sunt sylyam,
ubi invencrunt spiritns in bronchis et prunis; et sicut Yirgilius rtipit
aliquam schegiam cuius spiritus Tocatur dominus Bcltrami dcl Bornio,
cnm quo recitayit de poena eorum fulura, et postea sub titulo aliorum
ciTium florentinorum interfcctorum a se ipsis i23

CANTUS DEQMUS QUARTUS, in quo tractat de superbis enUbus in arena
combnsta sub titulo qnorundam magnatum; et in fine de quadam figura,
quffi Tocatur Tellius, qui signlficat omnes statusmundi; et sicut Yirgilius
designat rationcs omnium fluminum Inferni i65

CANTUS DECIMUS QUINTUS, in quo tractat de iisdem superbis sub titulo
multorum licteratorum, et praecipue ser Brunctti Latini de Florentia,
qui multa receptaTit Danti circa facta suas Titae futurae, ac etiam de
modo poBnae suae, et sociorum suorum 497

CANTUS DECIMUS SEXTUS, in quo tractat de eisdem superbis entibus
in eodem loco sub titulo Guidonis Guerrae, Jacobi Rusticucci et The-
ghiai de Florentia, cum quibus multa receptaTit; et in flne sicut appro-
pinquarunt flumcn Gerionis 529

CANTUS DECIMUS SEPTIMUS, in quo inyenit Genon flnminis, su-

per qno transiyerunt flumen, et antequam transiTcrint illad, misit Yir-
gilius Dantcm locuturum quibusdam entibus in extremo illius septimi
circuli, qui fuerunt foeneratores sub tilulo florentinorum et paduanorum. 558

,t 1 ^.

• : I > •

• li 1

t ' I

■ / *

'■• I ! I > .

.' i

i '»